Category: Монгол үндэсний түүх

Тиймээс удмын өмнөх үүрэг гэдэг улаач бүрт хамааралтай. Үйлийг нь хийдэг нэг нь байхад үнэнийг нь таниулах нэгэн ч гэж бий. Үйлсээрээ өргөж тэтгэх учигтан ч бий. Би удам хариуцаагүй, улсаа түмнээ хариуцсан гэж хэтийдэн бүү орхигдуулаарай. Төр улсын өмнө ч бай, түмэн олны өмнө ч бай, этүгэн эхийн өмнө ч бай, эргэх түүхийн эрхшээлд ч бай үүргээ өндрөөр биелүүлсэн цагтаа өнөд мөнхрөлөөр дурсагдах үедээ ч удмаараа л залгамжаа үлдээж, улирах үеүдэд нь дээд эс нь болон дээдлэгдэх бусуу.
Улаач заяатан өөрсдийн удмыг өнгөрсөн хийгээд ирээдүйтэй нь холбож, аргамжиж, холынхыг нь ч ойртуулж, хожмын үрсүүдээ л өргөж чаддаг үүрэгтэн.
Энэ цагийн улаач нарын маань дунд удмаа танин судлах, удмын түүхээ, өв соёл, бахархалаа таниулан сургах, өвлүүлэн уламжлуулах, удамдаа хамаарах урагтнаа судлан бичиглэж, сударлан танилцуулж буй нь цөөнгүй. Амжаагүй нь сайтар судлан нягталж байгаад илүү сайнаар хийх нь бас гарцаагүй бизээ. Дан ганцаараа хийнэ гэж зүтгэлгүй өөрийн удмын ахмад настан, бичиг эрдэмтэн, холбож уялдуулж явдаг хүмүүстэйгээ нэгдэж байгаад илүү үр дүнтэй сайнаар хийж гэмээнэ хожмын үр хойчис чинь удмаараа, гарвалаараа, улаач таниар ч бахархан уламжилж явах учигт үүргээ биелүүлж чадна.
• Ургийн бичгээ бичих үедээ гол төлөв өөрөөс дээш 5 хүртэлх үеийн түүхийг л таньж мэдэх нь элбэг. Архив түүхийн баримтаас энүүнээс илүүтэй олддоггүй нь харамсалтай. Гэвч та л угийн гарвал, удмын түүхээ урагшуулан судлах учигийг атгаж байгаа шүү дээ. Таньд л таны удмын түүхийг үнэнээр хүүрнэх өндөр дээд эсүүд тань заларч буй. Тиймээс ургийн үнэн түүхийг үе үеэр урагшлуулан таних үүрэг танд ирсэн.
• Та ямар учиртай угсаа гарвалын, удмын, удмын дээд эсүүдийн үргэлжлэл вэ? Таны угсаалж залгамжилсан удам юугаараа онцлог, ямар бахархууштай нандин түүх, эрхэм чанар, үнэт зүйлстэй вэ? Таны удмын үрс өвөг дээд эсийнхээ ямар чанарыг заавал эрхэмлэн дээдэлж, өөртөө оршоон агуулж, ямар зүйлийг цээрлэж, жигшиж явах учиртай вэ? Энэ бүгдийг та танин судалж, өөрийн эрин цагтаа удамдаа түгээн дэлгэрүүлж, үргэлжлэх хойчистоо үл мартагдах эрхэм өв болгон уламжлуулах учиртай. Тэгж гэмээнэ л та энэ цагт удмаасаа тэтгэгдэх улаач байсныхаа мөрийг тодоос тод үлдээж чадах билээ.
• Энэ цагийн үрсүүд тань заавал Тэнгэр шүтлэг, бөө мөргөлийг дагагчид байх албагүй ч, бүгд л өвөг дээд эсийнхээ үргэлжлэл нь байж, үр удмаа үлдээгсэд болохынхоо хувьд өв түүхээ мэддэг, хүндэлдэг байх нь чухал. Та үнэнийг, зөвийг таниулан үлдээж чадаж гэмээнэ хожмын үрсүүд дотор чинь харийн соёлыг хэт хөөргөн уламжилж, хүн ч биш, адгуус ч биш холимог төрөлтөн шиг амьдрагсад, Монголоо алдаж харьд уусагсад төрөхгүй. Өвгөдийнхөө үнэнээс, зөвөөс суралцаж чадсан үрсүүд таньд үе үл тасран үндэсээсээ үл тасран өөдлөн дэгжих бизээ.

Эрэлчин

Монголын умард хэсгийг нэгэнт эзэлсэн Оросын түрэмгийллийг зогсоохоор Түшээт хан, Сэцэн хан хоёр хүч хавсран цэрэг хөдөлгөж, “Сэлэнгийн шивээ” гэдэг Оросын бэхлэлтийг бүслэн хаасаар буулган авч, тэднийг хөөн гаргах гэж байтал Галдан чулуун бөгс гаргаж Халхад довтолсон. Монголын цэрэг замын дундаас эргэж, хойд хязгаараа задгай орхин ирсэн.
Номхон далай руу тэмүүлсэн оросуудын түрэмгийлэл гагц халхуудыг төдийгүй манж нарыг түгшээх болжээ. Манж нар 1640 онд Бээжинг эзэлж Чин гүрнийг тунхагласнаар гол удирдагчид нь уугуул нутгаа орхин Хятад даяар тархан суурьших болсон. Энэ чөлөөг ашиглан оросууд Сунгари, Амар мөрөн хавиар газар эзэлж хүн амыг нь Оросын эзэнт гүрэнд албадан дагаар оруулж, татгалзсаныг нь нутгийн гүн рүү нь хөөх болжээ. Улмаар авчирсан тариачид нь газар хагалж, хот тосгон босгон цайз бэхлэлт байгуулах болов. Мөн уугуул оршин суугчдаас татвар авах болов. Манжийн хаан Амар мөрний тийш хэд хэдэн удаа цэрэг илгээж оросуудыг тэндээс шахан гаргахаар цайз бэхлэлт рүү нь довтолсон боловч бүтэлгүйтсэн байна.
Энэ үед манж нар Орост элч зарж “Танай Орос улс Зүүнгарын Галданд тусалвал бид Халхтай холбоотон болж урьдын адил дайлан Уралыг давуулан та нарыг хөөх болно. Танай улс Галданд туслахгүй хэмээвээс эзлэн авсан Амар мөрөн, Байгал нуурын орчмын газраа авч болно” гэжээ. Галданд ямарваа нэгэн цэрэг, зэвсгийн тусламж үзүүлэхгүй гэсэн болзлыг Оросын тал хүлээж аваад Манжтай гэрээ хийхээр болов. Оросыг Халхын эсрэг тэмцэлдээ ашиглах гэсэн Галдангийн хориод жилийн оролдлого ингээд бүтэлгүйтсэн.
1688 онд Галдан Халхад довтлон орсон явдал нь Орос, Хятад хоёр тохиролцон Монгол улсыг хуваан авснаа баталгаажуулсан уг Нэрчүүгийн гэрээг байгуулах үндсэн шалтаг болсон ажгуу!

ВАШИНГТОН. /Business Insider/. Монгол Улсад коронавирусний халдварын улмаас нас барсан нэг ч тохиолдол бүртгэгдээгүй бөгөөд халдварын хамгийн цөөн тохиолдол илэрсэн орнуудын нэгд багтаж байна. Хэдийгээр Монгол халдварыг хяналтад авсан боловч эдийн засагт ихээхэн хохирол учирч, тус улсын 11 мянга гаруй иргэн хилийн чанадад гацсан хэвээр байна.
Монголчууд жил бүрийн долоодугаар сард үндэсний баяр наадмаа тэмдэглэн өнгөрүүлдэг бөгөөд өнгө өнгийн хувцас өмссөн тамирчид “эрийн гурван наадам” хэмээн нэрлэдэг морины уралдаан, бөхийн барилдаан, сур харвааны тэмцээнээр өөр хоорондоо өрсөлддөг. Гэвч энэхүү баярыг 800 жилийн түүхэнд анх удаа цар тахлын улмаас үзэгчгүйгээр, эрүүл ахуйн урьдчилан сэргийлэх дүрэм журамтайгаар зохион байгууллаа. Ердийн үед уг баярыг олон мянган хүн үздэг бол энэ жилийн хувьд шууд дамжуулан үзүүлжээ.
Гэсэн хэдий ч уг баяраа тэмдэглэх шалтгаан тэдэнд байсан юм. Монгол Улс коронавирусний халдварыг хэдийнээ ялан дийлжээ. Өнөөдрийн байдлаар халдвараар нас барсан тохиолдол бүртгэгдээгүй бөгөөд халдварын 300 гаруй тохиолдол илэрсэн нь бүгд зөөвөрлөгдөн иржээ. Энэ нь халдвар олон нийтийн дунд тархаагүй гэсэн үг бөгөөд 3.3 сая орчим хүн амтай орны хувьд гайхалтай амжилт юм.
Монгол Улс нь дэлхийн хамгийн хүн ам сийрэг суурьшсан орнуудын нэг тул зайнаас харилцах зарим хэлбэр нь амьдралынх нь нэгэн хэсэг гэж хэлж болно. Мөн малын тоо толгойгоор авч үзвэл, нэг хүнд 22 мал ногддог байна. Гэвч нийт хүн амын тэн хагас нь агаарын бохирдолтой Улаанбаатар хотод оршин суудаг нь “COVID-19” шиг амьсгалын замын халдвар өвчин тархах эрсдэл өндөр юм.
Монголын зарим иргэний хувьд вирусний халдварыг хяналтад авсныг амьдралын уламжлалт хэв маяг, 12-р зууны үеийн байлдан дагуулагч Чингис хааны дотоод хүчтэй холбон тайлбарлаж байна. “Энэ бүгд бидний идэж байгаатай холбоотой” гэж үйлчлүүлэгчдийнхээ ирээдүйг зөгнөн хэлдэг зайран Бямбадорж хэлжээ. Өвлийн улиралд адууны мах, зуны улиралд цагаан идээ хүнсэндээ хэрэглэснээр дархлаа тогтдог гэж Монгол ёсонд үздэг байна.
Гэвч Монгол Улс хөрш БНХАУ-д халдвар дэгдэж эхэлсэнтэй зэрэгцэн эрт, шийдэмгий арга хэмжээнүүдийг авч хэрэгжүүлсэн нь ийнхүү амжилтад хүрэхэд түлхүү нөлөөлсөн байна.
Монгол Улс нэгдүгээр сарын 27-нд буюу Хятадын эрх баригчид Ухань хотод хөл хорио тогтоосноос дөрөвхөн өдрийн дараа Хятад улстай залгаа хилээ хаасан юм.
Мөн бүх сургуулийг хааж, олон нийтийн газраар явахдаа амны хаалт заавал зүүхийг үүрэг болгожээ. Үүний зэрэгцээ хилийн чанадаас эх орондоо эргэн ирсэн Монголын бүх иргэнийг эмнэлэг, тусгаарлах байранд тусгаарлажээ.
Монгол Улсад гуравдугаар сарын 10-нд халдварын анхны тохиолдол бүртгэгдэх үед Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага халдварыг цар тахлын хэмжээнд хүрснийг зарласан бөгөөд Монгол Улсын хувьд аль хэдийн дэлхийн дахинаас тусгаарлагдаад байв. Ийнхүү эрт арга хэмжээ авсан нь ч үр дүнгээ өгсөн байна.
“Монгол Улс халдварыг хяналтад авч чадсан шалтгаануудын нэг нь монголчууд халдварын үр дагаврыг маш сайн ухамсарлаж байсантай холбоотой хэмээн бодож байна” гэж 1990-ээд оны залуучуудын ардчилсан хөдөлгөөний талаарх “Young Mongols” хэмээх номын зохиолч Обри Менард хэлжээ.
Улаанбаатар нь дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэл хот боловч оршин суугчдынх нь тэн хагасаас илүү хувь нь гэр хэмээх монголчуудын уламжлалт нүүдэлчин хэв маягт тохирсон нүүж суухад тохиромжтой майхантай төстэй сууцанд амьдардаг юм. Өвлийн улиралд Улаанбаатарт Цельсийн хасах 40 хэмд хүрч хүйтэрдэг.
Гэрт оршин суугчид дулаан байхын тулд түүхий нүүрс юм уу ахуйн хаягдлыг түлдэг. Үүнтэй холбоотойгоор Улаанбаатар өвөлдөө дэлхийн хамгийн их агаарын бохирдолтой хотуудын тоонд ордог байна.
“Иймээс “COVID-19” шиг амьсгалын замын халдварт өвчин тархвал эмнэлгийн хүчин чадал бага, амьсгалын аппарат цөөнтэй Монгол Улсад асар том аюул учирч болзошгүй” гэж О.Менард ярьжээ.
Гэвч вирусний халдварын хяналтад авах арга хэмжээнүүд нь шууд бус нөлөөллийг ч мөн үзүүлжээ.
“Монгол Улсад коронавирусний халдвар тархахаас амжилттай урьдчилан сэргийлсэн Засгийн газраа бид сайшаах хэрэгтэй боловч энэ үр дүнд их хэмжээний зардал, золиосоор хүрсэн хэмээн бодож байна” гэж “Хилийн чанад дахь Монголчуудын зөвлөл” төрийн бус байгууллагын гишүүн Б.Мөнхдөл хэлжээ.
Монгол Улс эрт хилээ хаасан нь хилийн чанадад ажиллаж байсан олон мянган иргэнд хүнд цохилт болжээ. Хоёрдугаар сард “COVID-19” дэлхий даяар тархаж эхэлж байх үед тэдгээр иргэнд нутаг буцах долоохон хоногийн хугацааг олгосон байна.
Н.Амарболд гэр бүлийнхнийхээ хамт БНСУ-д гацжээ. Ажилгүй болсон тэд түрээсээ төлөх мөнгөгүй болж, очих газаргүй болсон тул Монголын Элчин сайдын яамны гадна хоноглож буй олон арван хүмүүстэй нэгдэхээс өөр аргагүйд хүрчээ.
Монголдоо долоодугаар сарын сүүлээр ирсний дараа тэд өөрсдийнхөө зардлаар 21 хоног тусгаарлагджээ. Н.Амарболд бохир давхар ор, угаалгын өрөөны угаалтуураас гоожиж буй бор усны зургийг нийгмийн сүлжээндээ нийтэлжээ. Мөн тэрбээр, “Хаашаа ч явж болохгүй, бүх үйлдлийг маань хянана, цонхоо ч онгойлгож болохгүй, яг л боловсон шоронд байгаа юм шиг санагдаж байна” гэж бичжээ. Хилийн чанадад гацсан, бухимдсан монголчууд АНУ, Турк, Их Британи, Унгар, Малайз, БНСУ-ын Элчин сайдын яамны гадна жагсаал зохион байгуулсан байна.

Олон нийтийн энэхүү шаардлагыг Засгийн газар харгалзан үзэж, иргэдээ татан авах үйл ажиллагаагаа эрчимжүүлжээ. Есдүгээр сарын байдлаар Монголын 23 мянга орчим иргэн эх орондоо ирснээр 55 улсад 11 мянга орчим иргэн үлджээ.
Засгийн газрын хувьд иргэдээ эх орондоо авчрах чиглэлд гаргаж буй хүчин чармайлтаа зөвтгөсөн байна.
“Гадаадад гацсан монголчуудын асуудлыг нэр хүнд олж авахад ашиглаж, өөрсдийгөө зөвхөн энэ асуудалд санаа зовниж буй мэт аашилж байгаа цөөн хэдэн хүн байна. Тэд бол урвагчид” гэж ХӨСҮТ-ийн захирал Д.Нямхүү хэлжээ.
Мөн хилийг хаасан нь Монголын экспортоос ихээхэн хамааралтай эдийн засагт нөлөө үзүүлсэн бөгөөд тус улсын экспортын 90 орчим хувийг БНХАУ эзэлдэг юм.
“Монгол Улсын одоогийн байгаа нөхцөл байдлыг харгалзан үзвэл эдийн засгийн шокийг даван туулах чадвар хязгаарлагдмал байна. Монгол Улс Хятадтай хилээ хаах үед эдийн засаг нь ихээхэн буурсан нь эмзэг байдлыг нь онцлон харууллаа” гэж О.Менард хэлжээ.
Энэ оны эхний зургаан сард Монгол Улсын дотоодын нийт бүтээгдэхүүн 10 орчим хувиар буурсан гэж НҮБ мэдээлсэн байна.
Мөн 10 мянга орчим хүнийг ажлын байраар хангадаг ноолуурын үйлдвэрлэл нь тансаг зэрэглэлийн бүтээгдэхүүний гадаадын эрэлтээс хамаардаг. Энэ төрлийн бүтээгдэхүүний экспорт нь нүүрс, ашигт малтмалын араас хоёрдугаарт бичигддэг юм.
“Сор кашемир” компанийн гүйцэтгэх захирал Б.Бархасбадийн хувьд хил хаалттай хэвээр байвал өөрийн бизнестээ санаа зовниж байгаагаа илэрхийлжээ.
“Одоогоор дотоодын борлуулалт бараг байхгүй болсон бөгөөд бидэнд цөөн хэдэн гадаадын захиалга ирж байна. Бид захиалгаа хангахын тулд нийт хүчин чадлынхаа 40 хувийг ашиглаж байна” гэж тэрбээр хэлжээ.
Монголчуудын гурван хүн тутмын нэг орчим нь өдөрт хоёроос бага ам.долларын орлоготой ядуу амьдарч байна. Гэвч иргэдийн ялангуяа хөдөөний малчдын амьжиргааны түвшин сайжирсан гэж “Вorgen Рroject” байгууллага мэдээлжээ.
Харин эдийн засгийн одоогийн нөхцөл уг ахиц дэвшлийг арилгаж, хүн амын тэн хагас орчмыг ядуурлын шугамаас доогуур түвшинд хүргэж болзошгүй байна.
Монголын Засгийн газар “COVID-19”-тэй тэмцэх үйлсийг санхүүжүүлэхийн тулд Олон улсын валютын сан, Азийн хөгжлийн банк гэх мэт байгууллагууд болон хувийн хэвшлээс хагас тэрбум орчим ам.доллар зээлжээ. Харин зарим хүн уг мөнгийг хэрхэн зарцуулж буйд санаа зовниж байна.
Тэр мөнгө хаачсан бэ? Олон улсын байгууллагаас “COVID-19”-тэй тэмцэхэд зориулан өгсөн мөнгө юунд зарцуулагдаж байна вэ?” гэж “SHAPE Mongolia” төрийн бус байгууллагын үүсгэн байгуулагч Б.Мөөгий мэдээлжээ.
Мөн агаарын бохирдлыг бууруулах зорилготой “Breathe Mongolia” төрийн бус байгууллага Засгийн газар зээл, тусламжийг хэрхэн зарцуулсныг шалгах ажиллагааг эхлүүлжээ.
Монголд намраас хөл хориог сулруулж эхлэв. Үүний дагуу сурагчид анги танхимдаа хичээллэж эхэлсэн боловч долоо хоногт гуравхан өдөр танхимаар хичээллэж байна.
Хилийн боомтуудыг нээтэл сургуулиуд бүтэн цагаар ажиллах боломжтой тул сэргэлт хязгаарлагдмал хугацаанд үргэлжлэх ажээ. “Маш олон ганц бие ээж хүүхдээ харуулах хүнгүй тул ажилдаа явж чадахгүй байна. Ийм шалтгаанаар тэд дахин ядууралд орох магадлалтай” гэж “People in Need” хандивын байгууллагын Монгол дахь төлөөлөгч Тим Женкинс хэлжээ.
Монголын ард түмэн өнө эртнээс эхлэлтэй түүхийнхээ туршид цаг агаарын хүнд нөхцөл, дайн тулаан, улс төрийн үймээнийг туулж өнгөрүүлжээ. “Энэ бол маш том хамтын соёл юм. Монголчууд аливаа зүйлийг даван туулахын төлөө нэгдвэл түүнийгээ бүтээж чаддаг” гэж Б.Мөөгий хэлсэн байна.
Зайран Бямбадорж болон түүний дагагчдын үзэж буйгаар, вирус амьдралын эртний хэв маягаа мартсан монголчуудад сануулга болжээ. “Энэ өвчин бол байгалийн уур хилэн. Бид байгаль дэлхийгээ сүйтгэж, амьдарч буй газраа үл тоомсорлосон. Эх болсон байгалиа ариун хэвээр нь хадгалах хэрэгтэй бөгөөд үүнийг дагаж мөрдөөгүйгээс энэ өвчин үүссэн. Хэрэв та бүхэн үүнийг баримталбал уг өвчнөөс айх хэрэггүй болно” гэж Бямбадорж ярьжээ.

Хулан.Э

Говь-Алтай аймгийн Бигэр, Цогт, Халиун сумдын нутагт орших Бурхан буудай уулын өвөрмөц үзэсгэлэнт тогтоц, эртнээс шүтэж ирсэн уламжлалыг хадгалан үлдээх, ашиглалт, хамгаалалтыг зүй зохистойгоор явуулах зорилгоор 1996 оны УИХ-ын 43 дугаар тогтоолоор улсын тусгай хамгаалалтанд авсан байна.

Бурхан буудай уулын ноён оргил нь 3765 метр өндөр, мөнх цастай. Уулын их бие, ам хөндийд эртний мөстлөгийн ул мөр болох хотгор гүдгэрийн тавцан дэнж, хунх нилээд их байхын зэрэгцээ асга нуранги ихтэй.
Бурхан буудай уулнаас Урд гол, Дунд гол, Хойд гол, Уст чацран голууд эх авч урсдаг. Вансэмбэрүү, алтангагнуур, гандигар, цэнхэр цагаан манчин зэрэг олон зүйлийн эмийн ургамал, чацаргана, тошлой зэрэг жимс жимсгэнэ ургана. Сүүлийн жилүүдэд хулгайгаар ховор амьтадыг агнах, эмийн ургамлыг ихээр түүж ашигласанаас гадна бургас, яргай зэрэг модлог ургамлыг түлшинд хамаагүй хэрэглэснээс байгалийн тэнцвэрт байдал алдагдаж байна. Монгол Алтайн нурууны салбар энэхүү үзэсгэлэнт ууланд аргаль, янгир, ирвэс, хойлог, ёл, тас зэрэг амьтан, шувууд элбэг байдаг.
Бурхан буудай ууланд Хярын нуурын мянган булш, Үертийн цагаан хаалга зэрэг өвөрмөц тогтоцтой цавчим өндөр сүрлэг байц хад, хадан хавцал байдаг бөгөөд өвөрмөц содон төрх байдал нь байгаль эхийн гайхамшигт бүтээл юм.
Бурхан буудай уулын Нам богдын орой дахь буудай хэлбэрийн улаан чулууг нутгийн ардууд эрт дээр үеэс тахин шүтэж байсан нь өнөөг хүртэл уламжлагдан ирсэн байна.

Монгол соёлын өв, эд дурсгал цуглуулагч, угсаатны гэр музейг үүсгэн байгуулагч О.Маш-Эрдэнэ, Монгол оюун санааны өв цуглуулагч, урлаг судлалын ухааны доктор, дэд профессор, С.Бадрал нарын морин хуурын цуглуулгаас бүрдсэн “Хөхөө Намжил” хамтарсан үзэсгэлэн Sengeragi art gallery-д нээлтээ хийжээ. Ийм төрлийн үзэсгэлэн Монголд анх удаа гарч буй бөгөөд дээрх хоёр хүний хувийн цуглуулгаас 30 орчмыг нь олон нийтэд дэлгэсэн байна.
Өндөр гэгээний үеийн буюу 400 гаруй жилийн түүхтэй морин хуурын толгойноос эхлээд хамгийн залуу 50 жилийн түүхт үзмэрийг энд дэлгэжээ. Тэр ч бүү хэл Монголын үзэгчид морин хуурын нот буюу аялгуун судрыг уг үзэсгэлэнгээс харах боломжтой юм. Хятадын Өвөрмонголын өөртөө засах оронд морин хуурын төрөлжсөн музей байдаг бөгөөд тус музейд 100 гаруй нэр төрлийн хуур олны нүдийг хужирладаг. Тэгвэл манай улсад дан морин хуур, түүнтэй холбогдох түүхэн эд агуурсын үзэсгэлэн анх удаа гарч буй нь энэ болж байна. Энэ сарын 11-нийг хүртэл үргэлжлэх тус үзэсгэлэнгээс морин хуурын сүг зураг, эртний хуур, хуурын тайлал зэргийг үзэж сонирхож болох юм.

Б.Мөнхзул
Эх сурвалж: “Монголын үнэн” сонин

Хутулун аавынхаа хамт Монголын нүүдэлчин хэв маягийг хамгаалахын тулд Хубилай хааны эсрэг дайтаж байсан тулаанч нэгэн юм. 1260-аад оны үед төрсөн Хутулун 14 ахтай бөгөөд морь унах, сур харвах, бөх барилдах эрдмийг сайн эзэмшсэн нь нэр алдарт хүрэхэд нөлөөлжээ.
Бөхийн барилдаан, морин уралдаан, сур харваа нь Монголын үндэсний спортын төрлүүд хэвээр байгааг өнөөгийн монголчуудын эрийн гурван наадам хэмээх уламжлалт баяраас харагдана.
Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулсан 1206 оноос үүдэлтэй энэхүү баяраа энэ онд хаалттайгаар зохион байгуулсан нь уг баярт ямар их ач холбогдол өгдгийг батлан харуулж байна.
Монголын тал нутаг нь бөхийн барилдааны түүхтэй салшгүй холбоотой. Монголоос өнгөрсөн хугацаанд олон алдартай бөх төрсний зэрэгцээ 1990-ээд оноос хойш олон залуу сүмод хүч үзэхээр Японыг зорьжээ.
Асашёорюү Акинори, Хакүхо Шо, Харүмафүжи Кохэй, Какүрю Рикисабүро хэмээх Япон нэрээрээ алдаршсан Монголын дөрвөн бөх ёкозүна буюу их аваргын цолд хүрсэн бөгөөд Японы иргэдийн дунд Монголын сүмочид хамгийн алдартайд тооцогддог ажээ.
Мөн Монголын тамирчид холимог тулааны спортын төрөлд ирээдүйд амжилт гаргах төлөвтэй байна. Жишээ нь З.Шинэчагтага, Х.Амартүвшин, Ц.Амарсанаа, Ж.Нарантунгалаг зэрэг тамирчдын ачаар уг спортыг сонирхогчдын хүрээ тэлэх болжээ.
Монгол бөхчүүдийн нийтлэг нэг зүйл нь бүгд эрэгтэй байдаг. Монголд олон зууны турш эмэгтэйчүүдийг тэмцээнд оролцохыг зөвшөөрдөггүй байсныг орчин үеийн бөхчүүдийн өмсгөл, үйлдэл нотолдог байна.
АНУ-ын “Macalester” коллежийн профессор, хүн судлаач Жек Уэтерфорд 2010 онд “Lapham’s Quarterly” сэтгүүлд энэ талаар тайлбарлахдаа, “Тэд дээгүүрээ урт ханцуйтай хантааз өмсдөг боловч энэ нь мөр хэсгийг далдалдаггүйгээс гадна цээжин хэсэг нь бүхэлдээ ил харагддаг. Ингэснээр зөвхөн эрчүүд өрсөлдөж байгааг нотолдог” гэжээ.
“Мөн барилдаан бүрийн төгсгөлд давсан бөх нь гараа өргөн цээжээ харуулж, шувууны нэгэн адилаар гараа удаанаар дэвдэг. Давсан бөхийн хувьд энэ нь ялсны илэрхийлэл боловч үүнийг Монголын түүхэн дэх хамгийн агуу эмэгтэй бөх болох нэг ч эрд ялагдаж үзээгүй гүнжид хүндэтгэл үзүүлэн хийдэг” хэмээн “Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч эзэн Чингис хаан” номын зохиолч Ж.Уэтерфорд бичсэн байна.
Хэдийгээр гүнж 13 дугаар зууны үед бөхийн аварга болсон боловч тухайн үеэс хойш эрчүүд зөвхөн эрчүүдтэйгээ барилдах болжээ.
Хутулун өөрийг нь давсан эртэй гэрлэнэ хэмээн зарласан боловч тэрбээр огт ялагдаагүй байна. Эрчүүд түүнтэй барилдахын тулд морьдоор дэнчин тавьдаг байсан тул тэрбээр 10 мянган адуутай болсон нь тухайн цаг үеийн аль ч эзэн хаанд байгаагүй сүрэг ажээ.
Эдгээр баримт нь Марко Поло болон тухайн үед Ази дамнан аялсан Персийн зохиолч Рашад аль-Диний бичсэн түүхэнд тэмдэглэгдэн үлджээ. Мөн Хутулуны гэрлэлтийн талаарх янз бүрийн таамаг байдаг.
Аль-Диний бичсэнээр, гүнж Газан хэмээн Монголын удирдагчид дурлан түүнтэй гэрлэсэн ажээ. Харин өөр түүхүүдэд тэмдэглэснээр, тэрбээр аавынхаа туслахуудын нэгэнтэй юм уу хоригдлуудын нэгэнтэй гэрлэсэн байна. Мөн түүнийг аавтайгаа цус ойртсон гэх цуу яриа гарсан тул барилдахгүйгээр гэрлэхэд хүрсэн гэж зарим нь үзжээ.
Хайду хаан 1301 онд таалал төгсөх үедээ охиноо хаан ширээнд өргөмжлөх хүсэлтэй байсан боловч хөвгүүд нь эсэргүүцжээ. Хутулун 1306 онд таалал төгссөн хэдий ч тэрбээр олны ой ухаанд амьдарсаар ирсэн байна.
Хамгийн сүүлд түүний дүрийг БНСУ-ын жүжигчин Клаудиа Ким “Netflix” компанийн “Марко Поло” цувралд бүтээсэн боловч хоёр бүлэг гарсны дараа уг цувралыг зогсоосон юм.
Хутулуны түүхээс сэдэвлэн бүтээсэн илүү алдартай бүтээл бол дэлхийн хамгийн алдартай дууриудын нэг “Турандот” хэмээх Жакомо Пуччинигийн уран бүтээл юм. “Турандот” хэмээх нэр нь перс хэлээр “Туран”-ы охин хэмээн утгатай аж. Туран нь Персийн эзэнт гүрний дор оршиж байсан Төв Азийн улс юм.
Энэ түүх он цагийн хугацаанд олон янз болж өөрчлөгдсөн бөгөөд Өрнөдөд хэрхэн өөрчлөгдөн очсон нь “1001 өдөр” хэмээх 1712 оны номд орсон Франсуа Пети де ла Круагийн үлгэрээр нотлогддог байна. Сүүлд “Турандот” дуурийг уг үлгэрээс сэдэвлэн бүтээжээ.
Үүнд, “Турандот”-ыг өөртэй нь гэрлэх хүсэлтэй эрчүүдийг гурван оньсогоор шалгадаг Хятад гүнж гэж бичсэн байдаг ба хариулж чадаагүй тохиолдолд тэднээс морьдыг нь бус амийг нь авдаг байсан хэмээн тэмдэглэсэн байдаг аж.
Ж.Пуччиниг 1924 онд нас барах үед хараахан дуусаагүй байсан “Турандот” дуурь нь 1926 онд бүрэн дууссанаасаа хойш дэлхий дахины дуурийн театруудад тоглогдох болжээ.
Түүхэн дэх хамгийн алдартай тулаанчдын нэг хэмээн нотлогдож буй Хутулуны түүхийг тэр бүр хүмүүс мэддэггүй. Хутулун нь өөрөөр Айюруг болон Айярук хэмээн алдаршсан нь бүгд сарны туяа гэсэн утгатай ажээ.
Хэрвээ Монголоос Хятадын Жан Вэйли, Сингапурын Анжела Ли шиг холимог тулааны нэртэй эмэгтэй тамирчин төрвөл Хутулунаас илүү өндөр амжилт үзүүлэх болов уу?

Хулан.Э

Өмнөговь аймгийн Баяндалай, Сэврэй, Булган, Хүрмэн, Гурвантэс сумдын нутагт орших Говь гурван сайхан, Сэврэй Зөөлөнгийн нуруу, тэдгээрийн хоорондох хоолой, түүнд тогтсон Хонгорын элс, Зулганайн элсэн тарамцгийг хамарна. Сэврэй уул 2548 метр, Зөөлөнгийн нуруу 2350 метр бөгөөд тэдгээрийн хооронд ёроолоор нь элс хужир, марз, нуур тойром бүхий хотос хоолойтой. Говь гурван сайхан ууланд хавар 4 дүгээр сарын сүүлчээр монгол сакура буюу бүйлс цэцэглэдэг.
Баруунсайхан ууланд 400 сая жилийн өмнөх мантийн чулуулаг ил гарсан сонин тогтоц бүхий газар байдаг. Аялал жуулчлалын улирал эхлэхээс өмнө хүн амьтны хөдөлгөөн бага үед аргаль, янгир сүрэглэн бэлчиж байдаг. Ойр орчинд нь Баянзаг, Төгрөгийн ширээ, Хэрмэнцав, Бүгийн цав, Гурилын цав зэрэг үлэг гүрвэлийн хамгийн баялаг олбортой нутгууд бий.
Монголын Улаан номонд орсон аргаль, янгир, ирвэс, хар сүүлт, эрээн хүрнэ, хадны суусар, шилүүс, мануул, цооховдой, өөхөн сүүлт болон таван хуруут атигдаахай, зурам, цагаан зээр зэрэг амьтадтай. Ёлын-Ам, Дүнгэнээгийн ам, Хонгорын гол, Зулганайн гол, Гэгээтийн хөндий, Бурхант уул, Хэрмэн цав, Улаан хонгил, Бүгийн цав зэрэг байгаль түүхийн чухал дурсгалт газрууд байдаг бөгөөд сүүлийн жилүүдэд эдгээр газруудад аялал жуулчлал амжилттай хөгжиж байна.

Тэр бол Төрийн соёрхолт яруу найрагч Р.Чойномын охин Мөнхтэмүүлэн юм. Өдгөө дөрвөн хүүхдийн ээж болж, 40 насыг элээгээд дөрвөн хавар өнгөрч буй эмэгтэйн хувьд хэчнээн залуу сэтгэлгээтэй, эрх чөлөөт бүсгүй болохыг нь гадна төрхөөс нь шууд мэдрэв. Энгийн хэрнээ оновчтой, хурц үгийн сонголт, өөрийнхөөрөө байдал нь эрхгүй “Аав нь ийм л хүн байсан болов уу” гэж санагдуулна.
-Аавтай тань уулзаж, ярилцаж байгаагүй ч тань шиг хүн байсан болов уу гэж бодогдлоо. Таны царай төрх, үйл хөдлөл Р.Чойном гуайг санагдуулам юм?
-“Аавтайгаа адилхан” гэдэг үгийг анх ээжээсээ сонсож байлаа. Ээж “Надаас авсан юм ер нь чамд алга. Аавтайгаа жигтэйхэн адилхан болох нь ээ” гэдэг байсан. Намайг багад бурхан болсон болохоор, аавынхаа дүр төрх, дуу хоолойг сайн санадаггүй. Аавтайгаа авхуулсан зураг ч надад байдаггүй. Тэр үед чинь “эсэргүү” гэгдэж явсан хүний зургийг гэр орондоо байлгаж, хадгалах юм бол өөрсдөө асуудалд орж мэдэх хаалттай, хэцүү цаг байсан. Сая хүүгийн минь ажил явдлаар аавын минь талын хоёр хүн ирсэн. Миний аавтайгаа ижилхэнийг гайхаад л байв.
-Ер нь хэзээнээс Р.Чойномын охин гэдгээ мэдсэн бэ?
-Бага ангидаа байхдаа гадарладаг байсан. Намайг тав, зургаан настай байхад ээж минь цэргийн даргатай суусан юм. Хойд аав хааяа бухимдахаараа “Эсэргүүний хүүхэд” гэж ганц нэг үг унагана. Тийм болохоор би энэ аавынхаа хүүхэд биш юм байна гэдгээ ойлгосон. Бас ээж надад нэрийг нь хэлэхгүй мөртлөө “Аав чинь их мундаг хүн байсан. Чи хичээлээ сайн хийх хэрэгтэй. Муу явах ёсгүй” гэж захидаг. Гэхдээ яг Р.Чойном гэж мэдэхгүй, ямартаа ч зохиолч хүний хүүхэд юм байна гэж боддог байсан. 1990 онд ардчилал гарч, аавыг цагаатгах үед л тодорхой мэддэг болсон доо.
-Тэр үеэс ааваараа овоглосон гэсэн үг үү. Нас барсан хойно нь хөөцөлдөж байгаа учраас төвөгтэй байсан болов уу?
-Тийм, VI ангийн охин байхдаа овгоо солиулсан. Өмнө нь албан ёсоор Туулын Мөнхтэмүүлэн гэж ээжээрээ овоглодог ч, хичээлийн дэвтэр, бас бус зүйлс дээр Батсүх гэж хойд ааваараа овоглодог байсан. Ардчилал гарч, аавын ном зохиол хэвлэгдэн, Төрийн соёрхлоор нэхэн шагнасан юм. Тэр үед ээж намайг дагуулж очоод, овгийг минь солиулсан. Эцэг тогтооход цусны шинжилгээ авах ёстой ч аав бурхан болчихсон учраас тийм боломж байгаагүй. Тэгээд шүүх эмнэлгийн шинжээчид миний гавлын ясны зургийг авсан. Гавлын ясны бүтцээр хүүхэд нь мөн болох нь тогтоогдсон.
-Тэр олон жилийн дараа төрсөн ааваараа овоглох боллоо гэхэд ямар санагдаж байв. Мөн хойд аав нь энэ бүхнийг яаж хүлээж авсан бол?
-Ээж, хойд аав хоёр намайг II ангид байхад салсан юм. Ээжийн хадмууд “Эсэргүүний авгайтай суугаад, амьдрал ахуй, ажил алба нь дээшилсэнгүй. Цол ч ахихаа байлаа” гэх мэтээр ярьж, элдвээр хэлсээр байгаад салгачихсан. Овгоо солиуллаа гээд тийм ч баярлаж, хөөрөөгүй. Нэгдүгээрт, юу болж байгааг ч сайн ойлгоогүй. Ээж дагуулж очоод л “Одоо овгоо солиулна. Эхлээд зураг авхуулах хэрэгтэй” гэсэн. Суугаад зургаа авхуулсан. Шүүх шинжилгээгээр батлагдсан тул овгоо солиулсан. Хоёрдугаарт, хүүхэд байсан болохоор амьдралын минь тийм чухал зүйл болж байгааг ч мэдээгүй.
-Хүүхэд болсон хойно аавыгаа сэтгэлдээ бодож, төсөөлдөг байсан байх. Хожим аавынх нь шүлэг бүтээл ил болж, аавыгаа мэддэг болоход сэтгэлдээ зурж явсан ааваас нь хэр зөрүүтэй байсан бэ?
-Надад миний төрсөн эцэг хэн юм бол, харах юмсан, очих юмсан гэдэг бодол төрж байгаагүй. Сүүлд ээж хойд ааваас салсны дараа, аав нь ийм хүн байсан гэж ярьж хэлэхэд надад тийм ч гоё санагдаагүй. Гэнэт л өндөр хариуцлагатай болчихсон. Заримдаа яагаад би зүгээр нэг жолоочийн хүүхэд байж болоогүй юм бол. Гадаа хүүхдүүд тоглож байхад, би яагаад орос хэл уншаад сууж байх ёстой юм бол гэж бодогдоно.
Хүүхдийн л бодол юм даа. Р.Чойном гэдэг найрагчийн охин гэдгээ мэдээд нэг их цочирдоогүй. Яагаад гэвэл, ээжийн яриа, хандлагаас гадарладаг байсан учраас хэзээний дотно мэдрэмж төрсөн. Харин зарим хүн гэнэт саймшраад, налж унаад, илт бялдуучлаад байх нь хүнд санагдаж байсан.
-Бүсгүйчүүдийн зүрх сэтгэлийг татаж явсан цагийг эзэгнэсэн найрагчийг дурлуулсан гэхээр ээж тань залуудаа сайхан бүсгүй байсан бололтой. Ээжийнхээ тухай дурсвал?
-Мэдээж, би ээжийгээ сайхан эмэгтэй гэж хэлнэ. Ээж маань орос хэлний багш мэргэжилтэй. Цагаан царайтай, өндөр, гуалиг бүсгүй байсан. Аав, ээжээс 14 насаар ах. Тухайн үед шоронгоос суллагдаад удаагүй. Шүлэг зохиол нь хориотой учраас энд, тэнд нууцаар уншдаг байж. Харин ээж Монгол Улсын их сургуулийн оюутан байсан. Нэг удаа оюутны үдэшлэг дээр аав шүлгээ уншиж таарч л дээ. Анх тэгж танилцсан юм билээ. Ээж маань шүлэг, уран зохиолд дуртай. Тийм болохоор аавд татагдсан болов уу гэж боддог. Өөрөө ч шүлгийг нүдэнд харагдтал маш сайхан уншдаг хүн байсан. Миний ээж 1998 онд бурхан болсон.
-Түүх сөхөж харвал, ээжийг тань албан ёсны эхнэр нь биш гэх мэтээр ярьж, бичиж байжээ. Энэ бүхэн таныг эмзэглүүлдэг байв уу?
-Аав ээжээс өмнө хоёр ч удаа гэр бүл зохиож байсан юм билээ. Эхлээд Лхагважав гэж эмэгтэйтэй сууж, Эрдэмном гэж охинтой болсон. Дараа нь Нина гэж эмэгтэйтэй ханилан, Хулан гэдэг охинтой болсон. Нина эгчээс салсны дараагаар улс төрийн эсэргүү гэгдэж шоронд орсон. Шоронгоос гараад, ядарч зүдэрч явахдаа ээжтэй учирч, бие биедээ хайр сэтгэлтэй болсон юм билээ. Харин ээжийн маань аав, ээж хоёр тэднийг зөвшөөрөөгүй. Учир нь, ээжийн аав, ээж нь Октябрийн хувьсгалын үеэр Оросоос дүрвэж ирсэн буриадууд байсан юм билээ. Ингэж дүрвэж ирсэн буриадууд маш их хэлмэгдсэн байдаг.
Мөн эмээгийн ах нь лам байгаад харласан, шүлэг зохиол бичдэг хүн байсан учир гэр орныг нь байнга нэгждэг, нэлээд ороо бусгаа цаг үе байсан болохоор өвөө эмээ минь охин нь бас ийм ээдрээтэй амьдрал туулж, зовлон амсахыг хүсээгүй биз. Дээрээс нь аав ээжээс өчнөөн ах, гянданд дөрвөн жил хоригдохдоо “уушиггүй болчихсон”, нэлээд бие муутай байсан. Хэдий тийм ч ээж хайр сэтгэлийнхээ төлөө зүтгэсээр аавыг дагасан юм билээ. Хүмүүс энэ бүхнийг мэдэхгүй байж ээжийг элдвээр хэлж, зарим нь үнэн худал нь мэдэгдэхгүй захидал гаргаж ирдэгт маш их харамсдаг.
Иймэрхүү гүтгэлэг, мэдээллүүд ээжийг нас барсны дараанаас илүүтэй гарах болсон. Би тэр бүхнийг худлаа гэж боддог. Хэрвээ үнэхээр аавын зүгээс ээжийн тухай таагүй зүйл бичсэн захидал байсан бол “Эхнэр охин хоёр маань хувьсгалын эсэргүүтэй холбоотой гэж адлуулах вий” гэдгээс сэргийлсэн, ханийн ухаан, эцгийн хайр байсан байх учиртай. Яагаад гэвэл, бичсэн захидал бүрийг нь замаас нь уншиж, шалгадаг, хэнтэй холбогдож, юу ярьж хэлж байгааг нь хянадаг байсан цаг үе шүү дээ.
-Р.Чойном гуай өөд болтлоо ээжтэй нь хамт байсан уу?
-Аав Хэнтий аймаг руу нутаг заагдсан. Би тэр үед өлгийтэй байсан гэдэг. Ээж минь өөрөө оюутан, дээрээс нь эцэг эх нь зөвшөөрөөгүй учраас хэцүүхэн байсан байх. Тэгээд намайг аавын ээж дээр үлдээе гэж шийдээд, аавын араас очсон гэсэн. Гэтэл аавын ээж “Би хүний хүүхдээр хүн хийж чадахгүй. Хөгшин хонины насгүй болсон” гээд халгаагаагүй. Өмнө нь Нина эгчээс гарсан Саран гэж охиныг өсгөж байтал эндчихсэн юм билээ. Тиймээс ахиад тийм зүйл давтагдах вий гэж зүрхшээсэн болов уу. Тэгээд ээж намайг аваад, гэртээ ирсэн байдаг. Харин аав тэндээ бие муу гэдэг шалтгаанаар хотод ирсэн. Үнэхээр ч бие нь тааруу байсан юм билээ. Дэмбэрэл зураачийнд байж байгаад өөд болсон доо.
-Ховор тавилангаар холбогдсон хүмүүс учраас аавынхаа бусад охидтой ойр дотно байдаг байх?
-Байнга уулзаж, учраад байдаггүй ч холбоотой. Аавын том охин буюу Эрдэмном гэж хүн бий. Эрдэмном эгчтэй сүүлд уулзаж танилцсан. Их царайлаг, давхраатай нүдтэй эмэгтэй байдаг. Нарийн учрыг нь сайн мэдэхгүй ч одоог хүртэл өөр овогтой. Магадгүй овгоо солиулах боломж тохиогоогүй байх. Хоёр дахь эхнэр буюу Нина эгчээс гарсан охиныг Хулан гэдэг. Тэр эгчтэйгээ арай олон удаа уулзсан, бас дотно. Хулан эгч бид хоёр царай төрхийн хувьд их адилхан санагддаг. Урьд нь намайг сурагч байхад Нина эгч, ээж хоёр холбоотой байсан юм билээ. Ээжүүд маань ухаантай хүмүүс байжээ гэж боддог.
-Таны аав өнөөгийн бидэнд билэг танхай яруу найрагч, эрх чөлөөний дуу хоолой хэмээн хүндлэгдэж, алдар цуу нь үеийн үед дуурсагдаж яваа сод хүмүүн. Харин таны хувьд?
-Авьяас билэг, амьдралынх нь тухай авч үзвэл, аав минь миний хувьд далай. Далай шиг аугаа. Тэр далайгаас нь амсахаар гашуун оргидоггүй. Уугаад л баймаар. Би тэр далайн дэргэд дусал төдий. Харин аав хүнийх нь тухайд гэвэл, ядахдаа гараас нь ганц чихэр авч үзсэн болоосой. Тэгээд түүнийгээ санаж, дурсаж явсан бол надад сайхан. Даанч би аавыгаа өөд болоход хэтэрхий жаахан байсан. Аав 1979 оны дөрөвдүгээр сард бурхан болсон. Би 1976 оны арванхоёрдугаар сард төрсөн. Тийм учраас надад дуу хоолой, дүр төрхийнх нь тухай санах зүйл, аавын тухай дурсамж байдаггүй нь харамсалтай.
-Ээжид нь зориулж бичсэн шүлэг байдаг болов уу?
-Мэдээж байж л таараа. Яруу найрагч хүн дурласан бүсгүйдээ зориулж шүлэг бичихгүй байна гэж байхгүй. Ээжид төдийгүй надад зориулсан шүлэг ч байгаа гэж боддог. Гэхдээ олны хүртээл болоогүй ч байж магад. Эсвэл нэр оныг нь өөрчлөөд өөр хүний нэр дээр гарсан ч байж магад.
-Танд аавынх нь ном зохиолууд олон бий юү. Ямар шүлэг, зохиолд нь илүү дуртай вэ?
-Ээжид маань аавын гар бичмэл, шүлгүүд нь байсныг Хэнтий аймгийн Нармандах гэж хүнд хадгалуулж байгаад хожим Ш.Сүрэнжав гуай очиж аван “Сүмтэй будрын чулуу” нэртэй ном болгон хэвлэсэн гэсэн. Би “Буриад” найраглал, “Азийн бардамнал”, ер нь бүгдэд нь дуртай. Яагаад ч юм надад ном тогтдоггүй. Нэгдүгээрт, би ном зардаг хүн. Хоёрдугаарт, би их онгироо л доо. Байгаа номоо хүмүүст бэлэглэчихнэ. Тэгээд л дуусчихна. “Өд” сангийн Ганболд ахтай уулзахаар хэдэн ном өгнө. Даанч удаан тогтохгүй.
-Та хэдэн жилийн өмнө шүлгийн номоо гаргаж байсан санагдана. Мэргэжлийн зохиолч уу?
-Би Утга зохиолын дээд сургуульд сурдаг байсан ч төгсөж чадаагүй. Тухайн үед хүү маань төрөөд, эрүүл мэндийн асуудалтай, асарч сувилах шаардлагатай учраас сургуулиа орхисон. Багаасаа л шүлэг оролддог байсан. Намайг тав, зургаан настай байхдаа толгой холбож ярьдаг хүүхэд байсан гэлцдэг юм. 2018 онд “Би бол чи” нэртэй ном гаргасан. Номын маань нэрийг аав зүүдэнд минь ирж шивнэсэн юм. Ямар нэр өгөхөө мэдэхгүй хэд хонож байтал, аав зүүдэнд ирж “Би гэдэг чинь чи юм шүү дээ охин минь” гэж хэлсэн. Царай төрх нь тод харагдаагүй ч дуу хоолой, надад хандаж байгаа хандлага нь аав мөн байсан. Мөн энэ номон дээр аавдаа зориулж бичсэн шүлэг минь бий. Дахин хэвлүүлэх санаатай байгаа.
-Сайхан аавын охин байх хувь тохиол танд заяажээ. Гэвч энэ ээдрээтэй амьдрал дунд Р.Чойномын охин гэдэг нэр төвөг удсан нь бий л байх?
-Аавынхаа охин нь болж төрснөөсөө болж адлуулж явсан үе бий. Ээж маань намайг орос цэцэрлэгт оруулах гэтэл “Эсэргүүний хүүхэд” гээд аваагүй юм билээ. Тэрийг бодохоор охиныхоо ирээдүйн төлөө ээж минь ганцаараа мөн ч их шаналсан байх. Бас ээжийг бурхан болсны дараа сонин хэвлэлээр янз бүрээр бичсэн. Тэр сониныг нь нулимсаа залгиад, зарж л явлаа. Миний ажил учраас надад өөр сонголт байгаагүй. Хэрвээ би жирийн нэг хүний хүүхэд байсан бол хэн ч ээж бид хоёрыг элдэв янзаар хэлэхгүй, сонин хэвлэлд гарахгүй байсан даа гэж бодогдсон. Аавгүй явж явж арай гэж аавтай болсон чинь “Хүүхэд нь мөн, биш” гээд байхаар сэтгэлзүйн хувьд маш хэцүү. Тэгээд би “Их засаг Монголын хуулинд, эцгээрээ овоглолоо гэж цаазлахгүй нь лавтай” гэж шүлэг бичиж байлаа.
-Та шүлэг, зохиол бичдэг. Бас номын худалдаа эрхэлдэг гэхээр таны амьдрал номтой салшгүй холбоотой юм аа?
-Би багын л номонд дуртай охин байсан. Таван настайдаа уншиж сурсан. Горькийн нэрэмжит хүүхдийн номын сангийн байнгын уншигч, сургуулийнхаа номын сангийн бүх номыг дуусгасан номын хорхойтон байлаа. II ангид байхдаа л “Морь унасан толгойгүй хүн”, “Монтекристо гүн” зохиолыг уншиж байсан. Сүүлдээ ээж “Номын цагаан солио тусах нь” гээд номнуудыг маань нуудаг болчихсон. 2006 оноос номын худалдаа эрхэлж, одоо Дархан хотод ном түрээслэн уншуулах үйлчилгээ, номын худалдаа эрхлэн амьдарч байна.
-Та гэр бүлийнхнээ танилцуулаач?
-Гэр бүлийн маань хүн кабел шугам, сүлжээний техникч мэргэжилтэй, гүндүүгүй монгол эр бий. Бид ханилаад 22 жил болжээ. Гурван охин, нэг хүүтэй байсан ч хүүгээ золгүй тохиолдлоор алдчихаад, уй гашуу дундраагүй л сууж байна даа. Хүү маань хамгийн том нь. Том охин 15, дунд охин 11, бага нь таван настай.
-Уучлаарай. Энэ тухай ярих танд их хэцүү байх. Та бидэнд хүүгийнхээ тухай ярьж өгч болох уу. Шүлэг зохиол бичдэг авьяаслаг хүү байж?
-Хүүгээсээ хойш ухаан санаа орон гаран, барьсан тавьснаа мартаж, санан үймэрч байна даа. Ямар нэг юманд сатаарвал арай дээр. Хүүг маань Отгонбаатарын Энх-Амгалан гэдэг. Харамсалтай нь, өнгөрсөн зургадугаар сарын сүүлчээр ангийнхаа найзтай хамт усанд эндчихлээ. Миний хүү Монголын сурагчдын холбооны алтан медальтай, ерөнхий боловсролын сургуулиа онц төгсөж, “Отгонтэнгэр” их сургуульд урилгаар элссэн. Энэ жил төгсөх байсан юм. Хүүгийн минь тухай “Чойномын маргааш” нэвтрүүлэг бий. Одоо үзэхэд гол зурам. Би залуу нас, хүсэл мөрөөдлөө хүүгийнхээ төлөө зориулсан.
Манай хүн намайг “Чи хичээлдээ яв. Би хүүгээ харж байя” гэдэг ч би цүнхээ үүрч гараад, сургууль хүрчихээд буцаад нөгөө талаас нь автобусанд суугаад “Өнөөдөр хичээл орохгүй гэнэ ээ” гээд гэртээ оччихдог байлаа. Хүүгээ л санасных шүү дээ. Хүү минь гуравхан настайдаа уншиж сурсан. Шүлэг, үргэлжилсэн үгээр бичдэг, хөгжим, beat зохиодог авьяаслаг хүү байлаа. Маш олон шүлэг бий. Ном болгож гаргах сан. Мөн маш эрэл хайгуулч хүүхэд. Төө эндээс Америкт байгаа хүнтэй холбогдоод өөрийн зохиосон хөгжим, аяа үзүүлж, хамтран ажиллахаар тохирсон байсныг мэдлээ. Сая ажил явдлын үеэр америк багш нь холбогдож “Таны хүү үнэхээр онцгой хүүхэд. Домог болж үлдэх учиртай байсан юм. Beat-н дээр нь үг нэмээд америк репперээр дуулуулах боломжтой” гэж хэлсэн. 20-хон настай хүүгээ алдсан эхийн сэтгэл гэдэг үнэмшихэд хүртэл бэрх юм байна.
Одоо 49 хоног нь дуусаагүй байна даа. Өмнө нь хүүгээ тийм ч гоц гойд гэж боддоггүй байлаа. Одоо бодох нь ээ, хүмүүсийн хэлж ярьж байгааг сонсоход даанч хайран. Ер нь хүү маань чих нь дэлчийчихээд манай аавтай их адилхан. Энэ ташрамд, миний хүүгийн буяны ажилд гүн туслалцаа үзүүлж, бидний уй гунигийг хуваалцсан бүх хүнд маш их баярлалаа.
Эх сурвалж: ҮНДЭСНИЙ ШУУДАН СОНИН

Энэхүү шүлэг бол монгол хүн бүр цээжлэн уншиж, бахархан санаж байх, нандин бүтээл. Монгол хэл бол өөр бусад хэл рүү хөрвүүлэхэд утгыг нь бүрэн төгс илэрхийлж барамгүй гайхамшигтай хэл гэдэг. Манай томоохон зохиолчоос нэгэн сэтгүүлч “Манай уран зохиол хэзээ дэлхийн төвшинд орчуулагдах бол” гэж асуухад нь тэр эрхэм “Дэлхий хэзээ монголчуудын хэлэх гэсэн санааг утга төгс орчуулж чадах хэлтэй болно, тэр цагт л. . . ” хэмээн ам бардам хариулсан гэдэг. Улс гүрний тусгаар тогтнолын хамгийн том баталгаа бол тухайн орны эх хэл байдаг. Эх хэлээ алдсанаар бусад орны эрхшээлд орж, үндэстэн даяараа мөхсөн гашуун түүх цөөнгүй бий. Гэтэл сүүлийн жилүүдэд монгол хэлээрээ “Чихний чимэг” хийх нь багасч, түүний оронд алт, мөнгөөр сонсголын эрхтнээ “чимдэг” болж. Монгол хэлнийхээ “Сонсох бүр яруу баялаг” байх үнэт чанарыг нь алдагдуулж байгаа нь одоогийн хүүхэд залуус гэхээсээ илүү томчууд бид.
Цаг хугацаатай уралдах болсон энэ үед хүн бүр өөрийн хүсэл, сонголтоороо аливаа үгийг бичиж байна. Ялангуяа цахим бичил захидал буюу мессежээр харилцах тусгай хэллэг бий болсон. Гэсэн ч латин үсгээр бичигддэг энэхүү хялбаршуулсан хэллэгийг шууд монгол үгэнд орлуулан хэрэглэх болсон нь цаашдаа албан ёсны бичлэгийн хэлбэр рүү ч давшилж магадгүй болоод байна. Дээрээс нь олон нийтэд өөрийн бичвэрээ зөв хэмээн ойлгуулж чадсан нэгний зохиосон дүрэм “биежиж” буй нь нэн харамсалтай.
Нийтлэлч Гаамп гэж нэг хүн байдаг юм билээ. Бичсэн зүйлсийг нь уншиж байсан хүмүүс андахгүй байх. Бусдаас ялгарах гэж тэгдэгсэн үү, аль эсвэл өөрийнх нь монгол хэлний чадвар энд хүрээд дуусдагсан уу, бүү мэд. Ямартаа ч эрхэм Гаамп маань нэг иймэрхүү бичдэг юм билээ.
“Уудаг сайхан пиавныхаа амтан дээр
Урд хөршийн хэдэн унхайгүй барилгачин дээр
Ууж идэж хандаггүй увайгүй төрийн түшээдийн нүүрэн дээр
Унгас алдатлаа бурах улс төрчдийн аман дээр
Тусгаар тогтнол чамайг
Тунхаглан бичнэ би. . .” Уг нь монгол хүн бүр бахдан дуудаж байдаг энэ шүлгийг Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Ардын уран зохиолч Дэндэвийн Пүрэвдорж агсан бичсэн хэмээн итгэдэг байлаа. Гэтэл “Гаамп гэгч эрхэм бичсэн ч юм уу?” хэмээн эргэлзэхэд хүрлээ, үүнийг уншаад. Дээрх бичвэрт зөв бичгийн дүрмийг бут цохьсон нэлээд үг байгааг та бүхэн анзаарсан байх. Эсвэл сая дахин уншихдаа анзаарсан ч байж магадгүй. Ихэнхийн маань хамгийн том алдаа бол өөрсдөд маань ойлгогдож л байвал тэр үгийг “зөв” хэмээн итгэдэгт байгаа гэхээр. Мөн түүний “Ерөнхийлөгчийн таалсан сэтгүүлч” нэртэй нэгэн бичвэр нь /нийтлэл гэж хэлэхгүй байгааг маань анхаараарай/ “За гарчгийг бол хүмүүсийг татах гэж өгсийн. Тэрнээс ерөнхийлөгч маань яг сэтгүүлч эмэгтэй таалаад байжаахыг нь би мэдэхчгүй.” гэсэн өгүүлбэрээр эхэлж байгаа юм. Дээрх хоёр өгүүлбэрт зөв бичигдсэн үг бараг л алга гэдгийг та харж байгаа байх. Эдгээр бичвэрүүд хэн нэгний бусдаас онцгойрохыг хүссэн “мода” байхыг үгүйсгэх аргагүй ч “Өвөг дээдсийн өв их эрдэнэ”-ээ ингэж хайр гамгүй, өөрийн дур хүслээр устгах нь зүйд нийцэхгүйг л хэлэх гээд байгаа юм. Дээр дурдсанчлан энэ бол хялбаршуулсан хэллэг буюу мессежний бичвэрийг шууд монгол хэл рүү хөрвүүлэн ашиглаж байгаа хамгийн том алдаа. Энд зөвхөн олон нийтийн уншсан байж магадгүй гэж бодсон нэг хүний ганц нэгэн бичвэрийг жишээ болгон онцоллоо.
Зарим нэгний томьёолдгоор “бичсэн үгээ зөв эсэхийг нүдэндээ аятайхан харагдаж байгаагаар нь дүгнэж” болохгүй баймаар. Энэ мэтчилэн бидний өдөр тутмын харилцаанд, бүр цаашилбал, бичгийн харилцаанд ч зөв, найруулгатай, алдаагүй үг, өгүүлбэр цөөхөн болж байгаа нь бидний хамгийн том эмгэнэл юм. Биднийг ингэж бичиж, яриад байхаар монгол хэлний бүрэн бүтэн байдлыг хадгалж, хамгаалж үлдэх эзэд болсон үр хүүхэд маань зөв бичгийн дүрмийг сурахгүй байх нь аргагүй. Хэлсийшдээ, атаархдын, гуйжийна гээд бичээд байгаа нь зөвхөн бичиж байгаа хүндээ бус түүнийг нь уншиж байгаа хүмүүст буруу бичих эх үндсийг тавьж өгдөг гэхэд болно. Ингэж хүн бүр өөрийн дураар үгсийг бичиж, утгыг найруулах юм бол манай улсад Шинжлэх ухааны академи хэмээх том байгууллага, түүний дэргэд Хэл, зохиолын хүрээлэнгийн Хэрэглээ, хэл шинжлэлийн тасаг гэж байх хэрэг байна уу? Бүгд л өөрсдийн зөв бичих дүрэмтэй, эвтэйхэн харагдсанаараа бичиж болж байгаа юм бол бусад хичээлээ яая гэж байгаа хүүхдүүдэд энэ үгийг ингэж бичих ёстой, “монгол баавар” гэх мэтээр үгсийн сангийн дүрэм заах утгагүй мэт санагдана.
Уг нь манай ард түмэн “чоно” гэдэг үгийг арав гаруй төрлөөр, “нас барсан” гэдэг утгыг хорь орчим үгээр илэрхийлж чаддаг аугаа их хэл ярианы баялагтай ард түмэн. Гэтэл өнөөдрийн бидний ажил амьдрал, ахуйн харилцаандаа хэрэглэж буй үг хэдхэн төрөл дотор эргэлдэж байна. “Сод их билэгт түмэн”-ий маань хэл бичгийн соёл ингэтлээ доройтож байгаа нь шууд техникийн дэвшилтэй холбоотой, мессеж бичсэнээр алдагдаж байгаа хэмээн ойлгох нь дэндүү өрөөсгөл болно. Үүнд бид амарчилсан байдлаар хоорондоо цахим бичил захидлаар харилцахдаа хэрэглэдэг бичвэрээ ажил төрлийн болон олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслийн бичлэгт ашиглахгүй байх л хэрэгтэй гэдгийг хэлэх гээд байгаа хэрэг.
Нарны гэрэл мэт асгаран буух босоо бичигтэй, өөр хаана ч байхгүй аман болон бичгийн их соёлтой хэмээн цээжээ дэлдэж байх хооронд маань “Чихний чимэг болсон өв их эрдэнэ” маань өдрөөс өдөрт багасч, ярианы болон бичгийн харилцаандаа гадаад, монгол нь мэдэгдэхгүй үг хэллэгийг ашигласнаар эх болсон монгол хэл маань түүх болон үлдэх нь вий.
Т.ДАРХАН

Тэгэхлээр нь: Дургүй бөгс нь эндээ үлдэг. Дуртай цээжийг нь аваад явья гээд үүрээд явжээ. Яван явсаар Хангай нуруун дээр аваачин тавьсан гэнэ. Тэгээд Богд Дүнжингарав уулын мөнх цагаан орой Хангай нурууны ноён оргил Отгон тэнгэр Богд Очирваань гэсэн нэртэй болж мөнх цэвдэг дэх уулын цас мөс хайлж ар өвөр хоёроос нь Богд, Завхан гол баруун говьруу урсаж ган гачигийг тайлсан гэдэг.

Хангайн нурууны ноён оргил Отгонтэнгэрийг, түүний орчны уулсыг оролцуулсан 955 ам км талбайг хамруулан 1992 оноос дархлан хамгаалж байна. Отгонтэнгэр уулын ноён оргил нь далайн түвшнээс дээш 4008 м өндөр өргөгдсөн бөгөөд түүний 3752 м-ээс дээш өндөрт мөнх цастай юм. Мөнх цасны хилээс доохно уулын энгэрт дархан газрын бүсэд Бадархундага гэдэг үзэсгэлэнт нуур бий.
Энэ уул нь эртнээс онголон тахисаар ирсэн Монголын их тахилгатай уулын нэг бөгөөд тахилгатай уулынх нь хувьд ЮНЕСКО “Дэлхийн гайхамшигт үнэт зүйл болох нь” зэрэглэлээр дэлхийн байгалийн өв гэж бүртгэн авах санал гаргажээ. Отгонтэнгэр уул нь Улиастай хотоос 100 км, амралтын газраас урагш 20 гаруй км зайтай оршино.