Монголын Бөөгийн нэгдсэн холбоо

Category: Монгол үндэсний түүх

  • Мөнх хөх тэнгэр минь өршөө

     Уламжлал ёсоор өглөө эрт ажилдаа ирэв. Өнгөрсөн 24 цагийн хугацаанд Монгол Улс болон дэлхийд болсон үйл явдлын тухай жижүүрийн илтгэлээр миний ажил эхэлдэг. Төрийн гурван өндөрлөгт танилцуулах мэдээ ажлын цаг эхлэхэд бэлэн байх учиртай. Энэ өглөөний мэдээ нэг зүйлээр содон байлаа. Тэр нь Ерөнхий сайд асан Бямбасүрэн гуйан айлтгал, түүнд хавсаргасан фото зургууд байв. Их хаадын булшийг ухаж байгаа тухай, олдсон зарим олдворуудын тухай түүний айлдварт тодорхой бичсэн байв. 
     Хэнтий аймгийн засаг даргатай утсаар ярьж, Их хаадын тахилга, “Өглөгчийн хэрэм”-ийн малталтыг зогсоох, цагдаагийн хамгаалалтад авах үүргийг өглөө. Тэгээд газар дээр нь малталтын үйл ажиллагаатай танилцахаар бэлтгэж, унаа захиалж, “Өглөгчийн хэрэм”-ийн тухай шинжлэх ухааны байгууллага, эрдэмтдээс бэлтгэсэн танилцуулгыг уншлаа.
     Ажлын цаг дуусангуут Хэнтий аймгийн зүг хөдлөв. Ачаалал ихтэй өнгөрсөн ажлын цагийн дараа цэвэр агаар залгилах юутай тааламжтай. Шөнөжин явна, өглөө гэхэд зорьсон газартаа очсон байх учиртай. Өмнөдэлгэр суман дээр аймгийн цэргийн штабын дарга, ажилтнууд угтав. Тэд цаашид газарчны үүрэг гүйцэтгэнэ.
     Өглөө гэгээ орох үед эртний түүхт Биндэрийн овоо дээр очлоо. Тэгээд овоондоо гурвантай мөргөж, мөнх хөх тэнгэртээ залбирлаа. Одоо зорьсон газартаа цаг хүрэхгүй яваад хүрнэ. Овооноос хөдлөөд нэгэн голыг гатлаад ам өөд өгсөж эхлэв. “Өглөгчийн хэрэм”-ийг өв дамжин хамгаалж ирсэн хэн нэгнийг сэтгэл дотроо хайж байлаа. Очих газраас 20-иод км-т нэг айл харагдав.
     Зорьсон газар алсаас харагдаж эхлэв. Зогсоол дээр цоо шинэ Ланд круйзер-80 автомашинууд эгнэн зогсоно. Биднийг очиход өдрийн ажил аль хэдийнээ эхэлчихсэн байлаа. Өглөөний цайны дараа малталтын бүрэлдэхүүнтэй танилцлаа. Манай улсын урдаа барьдаг бараг бүх нэртэй эрдэмтэд энэ ажиллагаанд оролцсоныг хараад сэтгэл гундаад явчихав. Сэтгэлд нэг л гуниг дүүрэв. Манаж харж явах иргэд нь үгүй, хариуцаж цагдаж явах төрийн төлөөлөгч нь үгүй, сэтгэж бичиж сэрэмжлүүлж явах эрдэмтэд нь үгүй, тэгээд яах вэ?.
     Тэд морьд бэлджээ. Малталт хийж байгаа монгол талын ахлагч, манай нэртэй эрдэмтэн намайг дагуулан “Өглөгчийн хэрэм”-ийн босгыг давлаа. Морьд уул өөд тогтуун алхална. Би дотроо Бямбасүрэн гуйагаар бахархаж явлаа. Тэр хүн энэ тухай бичээгүй бол бүх зүйл чимээгүй болоод өнгөрөх байв. Бүх зүйлийг нарийн төлөвлөж хийж байгаа болохоор хэр баргийн мэдээлэл манай байгууллагад очихгүй байсан.
     Өвөрхангай аймгийн Хар хорин сумын төвд Хархорум хотын туурь судлах Герман-Монголын, Цайдамын хөндийд хийгдсэн Монгол-Туркын хамтарсан малтлагын гэрээ, үйл ажиллагаатай танилцаж байсан болохоор надад бага ч гэсэн ажлын туршлага байлаа. Хамтарсан гэрээ ямар түвшинд байгуулдаг, хөрөнгө санхүүгийн асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэдэг, ямар бүрэлдэхүүн оролцдог, малталтыг шинжлэх ухааны аргаар хэрхэн хийдэг, олдвороо хадгалж, хамгаалдаг, үр дүнгээ хаана хэрхэн тайлагнадаг гээд олон шат дамжлагаар бүх зүйл ил тод байдаг. Тэр бүхэнтэй харьцуулахад энд үзүүлэх бичиг цаас, гэрээ байсангүй.
     Биднийг уулын энгэрт очих үед хоорондоо зайтай ургасан модны дунд эхний булштай таарав. Хоёр метр орчим гүнд, бүдүүн модыг дуундуур нь тайраад ухаж хийсэн австай эмэгтэй хүний цогцос харагдав.
    Эрэгтэй эмэгтэй хоёр жуулчин, хэлмэрчийн хамт фото зураг шимтэн дарна. Ховор олдох боломжиндоо шимтсэн тэдэнд эргэн тойрон болж байгаа зүйл хамааралгүй аж. Би тэдэнд, бас дагуулж яваа газарчинд хандан:
      –Энэ юун хүмүүс вэ? гэж асуув. Хэн ч хариулсангүй. Монголчууд бид мэдээгүй байхад гадаадынхан ирсэн зураг дараад зогсож байгаа хараад зориудаар хэн урьсан бол гэж дотроо бодов. Эсвэл тохиолдлын гэж үзвэл тун азтай жуулчид ажээ. Би тэднээс хэдхэн зүйл асуув.
     -Энд зураг авахыг хэн зөвшөөрсөн юм бэ?. Хэлмэрч тэдэнд орчуулав. Хэн ч хариулсангүй, тасралтгүй зураг авсаар байв. Би асуултаа давтав.
     -Мөнгийг нь төлсөн гэсэн хайнгадуу хариулт сонсов. –Хэдийг гэж асуулаа.
     -Хоёр мянган доллар. Яриаг үргэлжлүүлэх нь утгагүй байлаа. Би эргэн тойрны  зургыг дарсаны дараа дээш өгсөв. Эхний булшнаас дээш гучаад метр яваад малтлагуудтай тааралдав. Нийтдээ хорь орчим малталт хийжээ. Миний бодсоноор ихэнх нь тахилгын зан үйлд зориулсан чулуу ашиглаж хийсэн ямар нэгэн суваг шиг зүйл байлаа. 
     -Малтлагуудаа хэдийд эхэлсэн бэ. -Энэ зун гэж товч хариуллаа.
     Герман, Туркуудтай манайханы хамтарсан малталтуудтай харьцуулвал, шинжлэх ухааны талаас үзвэл энэ бүхэн “тонуулчид”-ын малталт байлаа. Малталтуудыг нэг газар төвлөрүүлэн хийжээ.
     Сэтгэл хачин болоод явчихав. Хэсэгтээ сэтгэл манарав. Би тэр ажиллагаанд оролцоогүй ч гэлээ тэдний өмнөөс сэтгэл үймрэв. Тэдний хийсэн үйл лайг хараад өөрийн эрхгүй сэтгэл сөхрөв. Тэгээд сэтгэл дотроо тэнгэртээ залбирлаа. Мөнх хөх тэнгэр минь өршөө-Монголчуудыг, бас Намайг.
     Сэтгэл бага зэрэг тайвширсаны дараа танилцах аялалаа үргэлжлүүлэв.
     -Энэ малталтыг хэн зөвшөөрсөн юм, хэн хийж байгаа юм. Хэн ахалж байгаа юм. Одоо тэд хаана байна?.
     -Малталтыг ШУА-ын холбогдох газрууд бүгд зөвшөөрсөн юм. Малталтыг Наваан гуйа ахалж байна. Америкын зургаан эрдэмтэд оролцож байгаа, тэдний малталтад туслахаар палентлогийн мэргэжлээр сурч байгаа оюутнууд ажиллаж байгаа гэв.
    Биднийг малталт дээр очиход америк эрдэмтэн, оюутнууд аль аль нь байсангүй. Би тэднийг хаана байгааг асуув.
     -Өглөө ажилдаа гарсан, ажиллаж байсан, саяхан доошоо, бааз руу явсан бололтой гэж хариуллаа.
     Наваан, Наваан энэ хүний хийсэн олон малталт санаанд орж ирэв. Монгол орны олон газарт томилолтоор ажиллаж явахдаа түүний хийсэн малталтын ул мөртэй тааралдаж явсанаа, түүний оролцоогүй малталтыг олоход хэцүү байх аа гэсэн дотоод бодлоо таслаад энд ажиллагсадын тухай эрт ажилдаа гардаг, үдийн халуунд завсарлаад үдээш хойш сэрүүн үед ажилладаг юм болов уу гэсэн таамгийг дотроо дэвшүүлж цааш аялалаа үргэлжлүүлэв.

     

  • Г.Ёндонсамбуу: Монгол Улс ноолуураараа удахгүй дэлхийд тэргүүлнэ

    -Монгол ноолуурын онцлог гэвэл бэлчээрийн ямааны ноолуур гэдгээрээ дэлхийд гайхагдах ёстой гэж та илтгэлдээ онцолжээ. Бэлчээрийн мал аж ахуй гэдэг тэр чигээрээ дээд түвшний органик хүнс, түүхий эдэд ордог болсон. Энэ талаар ярилцвал ямар вэ?
    -Монголын мал сүрэг ямар амар амгалан байдаг юм бэ? гэж гадаадын мэргэжилтнүүд ирээд гайхан шогширдог юм. Бусад газар бол мал руу хүн ойртоод очвол үргээд алга болно. Манай Монголын нутаг сонин. 1,5 сая кв км нутагтайгаас түүний 70 хувь нь бэлчээрийн ургамалтай. Өөрөөр хэлбэл дэлхийн бэлчээрийн ургамлын долоон хувь нь Монголд байна. Өөр ямар ч улс орон ийм биш. Нөгөөтэйгүүр бэлчээрийн газар шороонд 3000-аад нэр төрлийн ургамал ургаж байна. Түүнээс ямаа 80 хувийг нь идэж байгаа. Байгалийн ургамлын хамгийн олон төрлийг иддэг мал бол ямаа юм. Эрдэмтдийн судалж тогтоосноор ямааны идэж буй өвс ургамлын 98 хувь нь бэлчээрийн ургамал, хоёрхон хувь нь хүний хадсан өвс тэжээл. Химийн найрлага огт байхгүй. Хятадад бол өөр шүү дээ, туж тэжээл иднэ. Манайх бол хүссэн хүсээгүй байгалийнхаа ургамлыг идэж, эрх чөлөөтэй бэлчиж, хад асганд дүүлж харайна. Тиймээс л монгол ямаа онцгой байгаа юм. Байгалийн дөрвөн улиралд дуртай өвсөө сорчлон иддэг ямааны ноолуур дэлхийд үнэхээр онцгой юм. Монгол ямаа ямар ч стресс байхгүй. Ноолуур нь бөх бат. Өлсгөлөн ямааны утас амархан тасарчихдаг. Бид одоо монгол ноолуураа маш сайн судалж, дэлхийд танилцуулах ёстой. Шинжлэх ухааны хөгжил төр засгаас өгч байгаа төсөвтэй бас их холбоотой. Нарийн мэргэжилтэн, судлаачдыг олноор бэлдмээр байна.
    -Урьд нь хонь долоон хувь, ямаа гурван хувь байсан бол одоо ноолуурын үнэ өссөнтэй холбогдоод ямаа долоон хувь, хонь гурван хувь болчихлоо. Цөлжилт ихсэх нь гээд зарим мэргэжилтэн, судлаач яриад байдаг. Энэ хэр үнэний ортой вэ?
    -Европын байгаль хамгаалагчид ирээд дандаа надад ийм асуулт тавьдаг юм. Ямаагаа хорогдуулахгүй бол байгаль орчныг хамгаалахын тулд Монголын бүтээгдэхүүнийг битгий ав гэж Европын болон Америкийн зах зээлд бид хэлнэ гэдэг юм. Тэгэхээр нь яахаараа ямаа байгальд хортой гэж? За зөв хариултыг өгье гэдэг. Манайхан нэг удаагийн уулзалтаар ямарваа нэгэн юмыг дүгнэчихээд байдаг.
    -Ямаа олшрохоор бэлчээр талхлагддаг гэдэг шүү дээ?
    -Өнгөрсөн жил гантай. Говьд юу ч ургаагүй байна. Одоо цөл болчихлоо гэнэ. Тэгвэл энэ жил бороо хур ихтэй байлаа. Говь, хангай нэлэнхийдээ сайхан ногоорлоо шүү дээ. Тэгэхээр доод талын үндэс үхээгүй байгаа биз дээ. Ямаа чинь говь цөлөрхөг, уулархаг газар амьдардаг. Говь, цөлдөө ч дандаа өндөрлөгийг барааддаг. Говь цөл газар ургамлын үндэс маш гүнзгий, доор байдаг. Тийм учраас ямаа тэр үндэсийг сугалж чадахгүй. Цухуйсныг л иднэ. Хээрийн бэлчээр, Дорнодын талд бол өвсний үндэс гүехэн байдаг. Тэнд бол харин ямаа үндсээр нь идэж магадгүй. Хар шороон хөрсөнд бол өвсний үндэс нимгэхэн байдаг. Говь цөлд бол ямаа огт аюул байхгүй. Ямаанд таарсан тохиромжтой газар Монголын нутаг дэвсгэрийн 70 гаруй хувь нь ногдож байдаг. Тэдгээр нутагт төвлөрүүлж, ямаагаа өсгөе гэсэн бодлогыг одоо баримталж байна. Өндөр уулын бүсэд чулуугүй уул гэж байхгүй. Чулууны завсраар ургасан өвс ургамлыг ямаа чинь нарийхан хошуутай, хоёр үүдэн шүд нь ээтгэр, гадагшаа. Тэрийг чинь чимхэж идээд байдаг. Өөр амьтан бол идэж чадахгүй. Хөрсийг нь ухаж төнхөөгүй. Цухуйсныг нь л идэж байна. Бэлчээрт ямар ч хал балгүй. Юуных нь байгальд дайсан, хортой гэж би тэдэнд хэлдэг.
    -Ноолуурын дэлхийн зах зээлд манай улс хоёр дахь том тоглогч. Энэ зах зэлийн өнөөгийн байдал ямар байна вэ?
    -Одоо Хятад дэлхийн зах зээл дэх ноолуурын 90 хувийг хяналтдаа байлгаж байна. 14 тонн ноолуур өөрсдөө бэлдэж, манайхаас 7000 тонныг нь авч байна. Дэлхийн хэмжээнд 20 хэдэн мянган тонныг хятадууд хяналтдаа байлгаад байна. Дэлхийн бүх ноолуурын 40-өөд хувийг Монголын ноолуур хангаж байгаа. Хятадууд тавин нэг, хоёр хувийг хангаж байна. Тэгэхдээ манайхан удахгүй илүү гарна. Манай ямаа жилд 2-3 саяар өсч байгаа. Зуд л болчихгүй бол. Монгол бэлчээрийн ямаа гэдгээр гайхалтай юм. Монгол бэлчээрийн малын мах, үс ноос гэж ямар өөр, онцгой билээ. Борцны үнэр хаа тэндээс л үнэртэнэ шүү дээ. Үнэхээр амт шимт нь аль ч газрынхтай харьцуулашгүй. Хүн төрөлхтөн байгалаасаа асар их хөндийрсөн. Үнэргүй мах сайн гэдэг ойлголт тэс буруу юм. Тэр чинь хүний генд өөрчлөлт өгч байна. Япон профессор та нар монгол ноолуураа эсийн өндөр түвшинд “Бэлчээрийн” малын ноолуур ийм байдаг гэж судалж, гаргаж дэлхийд тавибал одооноосоо хоёр дахин их үнэтэй болно гэсэн. Хятадууд бол энийг хийж чадахгүй. Яагаад гэвэл хашчихсан, фермд ямаагаа үржүүлж, өсгөж байна. Идэх өвс нь тодорхой. Танай мал бол ийшээ явахаараа энийг тийшээ явахаараа нэг өөрийг иднэ. Нэг ямаанд чинь 1500 метр кв газар ногдож байна. Салхи шуургатай өдөр хятад ямаа юу ч идэж чадахгүй. Манай ямаа нөмөр нөөлөг газарт идээд л байна. Бэлчээрийн мал сүрэгтэй байна гэдгээрээ манайх үнэхээр онцгой. Монгол ноолуурыг имрээд үзэхэд л бусадынхаас тэс өөр. Ерөөсөө л нэг сонин мэдрэмж төрдөг. Тэр юунаас болж байна вэ гэдгийг л бид шинжлэх ухааны түвшинд судалж, дэлхийд тавих ёстой. Тэр чанар нь хятадын ноолуураас огт өөр гэж японы эрдэмтэн хэлээд байгаа юм. Нүүдлийн мал аж ахуйн онцлог гэдэг чинь бас л энэ шүү дээ. Энэ жил ноолуур нь кг нь 110 мянган төгрөг болсон. Энэ жил 960 тэрбум төгрөгийг малчид хувааж авсан. 170 мянгаад өрхдөө хуваахаар дунджаар 5 сая төгрөгний орлого олсон байна. Малчдын жилийн орлогын 50 хувь нь л ямааны ноолуур болж байна.
    -Тэгвэл ямаа маллах малчид олшрох нь дээ?
    -Би Хятадын хөдөөгүүр нэлээд явж байсан. Малаа маллах хүнгүй болчихсон. Монгол ч адилхан болж байна. Хөдөөгүүр хүнгүй, эль хуль. Одоо ямаа, тэмээ, сарлагаа самнадаг хүн хүч байхгүй. Хөдөөний хүүхдүүд чинь ажилгүй ч гэсэн хотод байх гээд байдаг болчихож. Ний нуугуй ярихад манай мал бэлчээрийн тулдаа л амьдарч байна. Малчдын үүрэг роль бараг байхгүй болсон. Ямаа бол хүрч ирээд л гэрийнхээ гадна хэвтэнэ. Өглөө босоод л нуруугаа тэнийлгэж, суниаж байх хоорондоо хаашаа явахаа бодно. Цаг агаар харна. Зөнгөөрөө өсч байна. За яахав нэг өвгөн малчин хээр мориороо шогшиж, араас нь харна. Хажууд нь тамхиа татаж суунаа бас. Айл амьтан ойрхон байвал нийлчих гээд байдаг юм. Тиймгүй бол уул хадаараа бэлчиж яваад ирвэс, чононд өртөх нь өртөөд бас хүн аюултай. Хүн нь бие биенийхээ малыг хулгай хийгээд байна. Одоо төрөөс бодлого гарчихсан байгаа л даа. Ямааны тоо толгойг өсгөхгүй, нэгжээс авах ашгыг нэмэгдүүлнэ. Үсний ширхэгийг нарийхан болгож, цагаан өнгөтэй болгохгүй гэсэн бодлого гаргасан. Цагаан ямаа харьцангуй амьдрах чадвар муутай байдаг юм. Нарны гэрэл шууд шингээж авдаггүй, ойлгодог учраас. Уг нь нар чинь тэр аяараа эмчилгээ шүү дээ. Японы мэргэжилтнүүд танай ямаа олон өнгөтэй учир бид нэмэгдэл зардал гаргаж байна гээд байна. Цагааруулж байж буддаг байхгүй юу. Бараан, цайвар өнгө будаг авдаггүй юм. Хятадын ямааны 99 хувь нь цагаан байдаг. Манайх 16 хувь нь цагаан. Манайхны олон өнгөтэй гэдэг шүүмжлэлд сүүлийн үед хятадууд зөөлөрсөн. Цагаан, цэнхэр, улаан өнгөөр нь хослуулаад химийн будаггүй, байгалийн өнгөөр нь бүтээгдэхүүн хийж, хүний биед ямар ээлтэй байх уу, хор гэмтэлгүй. Байгальд ээлтэй цэвэр органик бүтээгдэхүүн жинхэнэ утгаараа гарч ирнэ. Европчууд их дэмжиж байна. Япончууд одоо л ойлгож эхэлж байх шиг байна. Будаг будаг гээд японууд яриад байгаа юм. Манайх гучаад хувь нь будаггүй хийж байгаа. Харшил байхгүй, лабораторийн шинжилгээ хийгээд битгий гай болоод бай гэж хэлсэнийг одоо л эд ойлгож байх шиг байна. Тэгтэл тэд мөчөөгөө өгөхгүй. Та нар угаахдаа эмульс химийн бодис хэрэглэж байгаа. Энэ бас хортой. Зөвхөн будаг биш. Энэ хоёрыг усанд угаахаар 100 хувь арилчихдаг юм гэсэн. Гэхдээ бас хүний хариуцлагатай холбоотой л доо. Сайн угаавал юу ч үлдэхгүй. Эмульс гэдэг нь цахилгаанжилтаас хамгаалах саван шиг бодис эмульс шүршдэг юм. Тэгээд хялгасыг нь ялгаад ээрдэг. Угаахдаа эмульсыг нь салгадаг. Зуун хувь задаргаатай уусдаг. Англи, Германаас Байгалийн хөрс хамгаалах нэг байгууллагын гэрчилгээтэй газраас бид эмульсээ авдаг. Европ байгаль хамгаалах хуулийн тал дээр маш хатуу шүү дээ.
     
    Токио хотноо “World Fashion” үзэсгэлэн яармагт Монголын ноолууран бүтээгдэхүүн анхаарал татав.
     
     
    -Дутуу зайлаад байдаг гэсэн яриа бас бий билүү?
    -Дутуу зайлбал үлдэнэ. Эмульс үлдэхээрээ харшил өгнө. Манайд ээрэх үйлдвэртэй иж бүрэн компани гэвэл 15, ихэнх нь утас аваад хийдэг сүлжих үйлдвэр 50 хэдэн газар бий. Тиймээс л дэлхийд ноолуураараа гарах сонирхолтой. Энэ компаниуд чинь тус тусдаа нэг гадаад түншүүдтэй.
    -Энэ олон жижиг дунд үйлдвэрүүд байна. Үнэхээрийн бүрэн гүйцэд зайлж, эмульсээ арилгаж чадаж байгаа болов уу?
    -Тодорхой тогтсон технологи байгаа газар эмульсийн үлдэгдэл байх ёсгүй. Нэг шинжлэхэд гарч ирэхгүй, нөгөө газар дахиад нэг шинжлэхэд гарч ирдэг үзэгдэл бол тухайн ээлжийн ажилтаны мэдлэг, ур чадвар, технологийн горимоо хэр зэрэг барьж байгаатай холбоотой асуудал болно. Үргэлж ноолуурыг шинжлээд байх хэцүү. Энэ үнэтэй даавууг метрээр нь таслаад л байнга шинжилгээ өгөөд байна гэдэг хэцүү. Ийм зовлон байдаг.
    -Тэгэхээр олон улсын баталгаат итгэмжлэл авч чадахгүй болох юм биш үү?
    -Олон улсын стандарт бол хаа ч ижил. Гагцхүү тогтвортой ноолуур, чанар байх ёстой. Ажилчдын сахилга баттай нягт холбоотой. Хүний чин сэтгэлээсээ ажиллах сэтгэл зүтгэл л чадвар мэдлэгээс илүү дутагдаж байна.
    -Түүхий эдийн 40 хувийг хангаад самнасан угаасантайгаа нийлээд эцсийн бүтээгдэхүүн болгон дэлхийн нийт ноолууран бүтээгдэхүүний наймхан хувийг манай улс хангаж байна. Энэ их хайран санагдаад байх юм.
    -Боловсруулах үйлдвэрээ бид барих ёстой. Энэ жил эргэлтийн хөрөнгийн зээл өгсөн. Хойтонгоос үндсэн хөрөнгийн зээл өгнө гэсэн. Тэгэхээр одоо хамгийн түрүүнд ээрэх үйлдвэр Япон, Италиас авах боломжтой болно. Япончууд хөнгөлөлттэй зээлээр ээрэх үйлдвэр барьж өгье гэсэн яриа сая бас гарлаа. Та нар төр засгийнхантайгаа яриадах гэсэн. Монголд 15 ээрэх үйлдвэр хаа ч хүрэхгүй байна.
    -Арван хэдэн жилийн өмнө японы нэг томоохон сүлжээ дэлгүүрт ноолууран цамц худалдаж байхдаа Хятадын ноолуур чанарын хамгийн өндөр түвшинд дээд зэрэг гэж бичсэн байсан. Энэ ямар учиртай вэ?
    -Ер нь дэлхий даяар нэг тиймэрхүү ойлголт байгаад л байна. Би бол байнга Өвөр монгол ноолуурыг өөрийнхтэйгөө харьцуулж үздэг. Манайхтай хил залгадаг Шинжаан Уйгар, Манжуур зэрэг газруудад л ноолуурын ямаа байна. Хятадад өөрийн юун ямаа байхав дээ. Тэгэхээр монгол л гэсэн үг л дээ. Манайхаас 7, өөрсдөө 14 хувийг нь бэлддэг. Нийлээд 21 хувь. Ноолуурын нарийн мэдээлэл долоон хоног тутам гаргадаг сэтгүүл бий. Түүнд Хятадууд дундаж нь 32 мм-ийн урттай нарийн ширхэглэл нь 16 микронтай ноолуураа өөрсдөө үнэлдэг. Харин монголд бол дундажаар ширхэгийн урт нь 40-өөс дээш урттай нь 60 хувь байдаг. Ширхэглэлийн нарийн нь 16,5 байдаг. Дэлхийн зах зээл дээр ширхэглэл нь адилхан хэрнээ урт нь 38 см ээс дээш болоод эхлэбэл урт нь нөлөөлөхгүй, ширхэгийн нарийнаар нь үнэлээд явчихдаг. Энэ бол Хятадын бодлого байгаа биз? Монголын ноолуурыг үнэд оруулчих гээд байна. Манайх 32 оос дээш урттай байдаг. Манай ноолуурыг ширхэгийн нарийнаар нь үнэлээд өөрт нь урт нь байхгүй болохоор түүнийг хэрэгсэхүй болчихож байна. Хятадууд дэлхийн зах зээл дээр манай ноолуурын уртыг үнэлэхгүй орхичхож байна.Тэд дэлхийн зах зээлийг ноёлдог учраас хамгийн сайн нь гэж дэлхийд зарлаад байна. Нөгөө талаар уртын ялгаатай үнийг дэлхийн зах зээлийн үнэ рүү оруулж өгөхгүй үнэгүйдүүлээд байна. Хятадын ноолуурын урт нь богинохон болохоор бүдүүн нарийн ширхэглэлээр дэлхийн зах зээлд тооцоод явчихаж байна. Хятадын ноолуур их нарийн учраас арай уян зөөлөн юм. Манайхан дэлхийн үйлдвэрлэж байгаа сүлжмэл бүтээгдэхүүнээс 60-аад хувь нь хийдэг хамгийн тохиромжтой 26-30 номерын утас ээрдэг. Хятад бол 40,60, 80,100 гээд доошоо 20,14, 10, 7, 5 номерын утас үйлдвэрлэдэг. Тэгэхээр манай ноолуурхятадын утаснаас ч илүү тохиромжтой гэсэн үг.Тиймээс манай ноолуурын чанар, утасны хэмжээ нь дэлхийн зах зээл дэх үйлдвэрлэлд гойд зохино гэсэн үг. Монгол ноолуурын бас нэг онцлог бол гарц өндөр байдаг. Хятадууд нэг ямаанаасаа дундажаар 210 грамм ноолуур авдаг. Манай ямаа бол бие томтой, гүжирмэг, 350-400 грамм ноолуур авдаг. Хятадууд харин одоо овоо ойлгож, бууж өгч эхэлж байна.
    -Ар зооных нь үс хамгийн дулаахан бөгөөд үнэтэй байдаг гэсэн. Ер нь ингэж нарийн ялгаж, бүтээгдэхүүн хийж чадаж байна уу?
    -Би түрүүн хэлсэн. Ялгах нь битгий хэл мал маллах хүн ховордоод байна шүү дээ. Тодорхой хэмжээнд ялгана л даа. Уг нь олон шат дамжлаганд орохоос өмнө хөдөө аж ахуй дээрээ ялгачих хэрэгтэй байгаа юм. Том үйлдвэрүүд ялгаж байгаа ч үр дүн багатай л байна. Зэрэглэгч гэдэг хүн асар өндөр мэдрэмжтэй хүн байх ёстой. Одоо боловсон хүчний асуудал тун хүнд байна. Мөн бид түүхий эдээ бус “Ноолуур” төсөвт 2021 он гэхэд 60 хувийг 25 онд 80 хувийг эцсийн бэлэн бүтээгдэхүүн болгож гаргана гэсэн зорилттой байна. Япончууд самнасан ноолуур өг гээд байгаа. Бидэнд ээрэх үйлдвэр барьж өг гэсэн. Гадаад хөрөнгө оруулалтын асуудлыг шийдэх ёстой. Хамгийн их өртөгтэй хүнд дамжлага нь угаах, хялгас ялгах, ээрэхдээ байдаг. 1970-аад онд Япон хялгас ялгах үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжөө Афгинастан, Хятад болон Азийн зарим оронд өгч манайд 1981 оноос хойш “Говь”-д суурилуулснаар ноолуурын үйлдвэрлэл эхэлсэн. Маш нарийн технологитой. Их чийглэг орчинд хялгас ялгах хэрэгтэй учир ажиллах орчин хүнд байдаг. Бас байгаль орчны асуудлыг бодолцохгүй бол болохгүй л дээ. Угаахад ус маш их ордог. Хөрсний усанд их аюултай. Бохир усыг эргээж цэвэрлээд саарал усыг хэрэглэх талаар бид одоо ярилцаад байгаа. Одоо ундаа ч үйлдвэрийн усаа ч хөрсний уснаас аваад байна.
    -Та Монголын Ноос, ноолуурын холбооны дэд тэргүүн. Сүүлийн үед танай холбоо юу хийж байна?
    -Манайх мэргэжлийн анхны холбоодын нэг. Яаманд биднийг хариуцах нарийн хэсэг байхгүй болчихсон болохоор энэ ерэн хэдэн компанийн бүх асуудлыг бид шийдэх хэрэгтэй болж байгаа юм. Татвар, түүхий эд, боловсон хүчин, гадаад харилцаа, сургалт гээд л хариуцахгүй юм байхгүй ажиллаж байна. Хууль дүрэм болохоо байчихвал Засгийн газар, Хурлаар хуулиа бариад хөөцөлдөнө. Удахгүй “Монгол хаан ширхэглэл” хэмээх чанарын итгэмжлэл ноолууран бүтээгдэхүүнд тавих болно. Үүнд ширхэглэл нь 15.5 мм нарийн гэсэн шаардлага тавьж байгаа. Технологийн үндсэн чанар болох уян зөөлөн байдал нь утасны нарийнаасаа хамаараад байдаг юм. Харьцуулахад туулайн ноос ямар зөөлөн байдаг билээ? Нэг настай борлонгийн үс тэс өөр. Торомний ноосыг бас дэлхийн улсууд гайхаад манай тэмээний ноолуур нэг шат ахичихсан шүү дээ. Тансаг буюу лакшри бүтээгдэхүүндээ ганц ямааны ноолуур биш тэмээ, сарлагийн ноос багтдаг. Хэмжээ нь бага учраас бид тоохгүй орхиод байдаг. Нэг торомний ноос гэхэд л 200-аад тонн болдог. Ийм нарийхан үс тонноор хэмжигдэхээр их байгаа биз дээ? Утасны нарийнаараа гэвэл Хятадууд өөрсдийгөө нэгдүгээрт гээд байдаг. Утасыг томруулдаг шилээр харвал яг загасны хайрс шиг тэр нь хэр нимгэн гэдгээсээ уян хатан чанар нь нөлөөлдөг. Манай ноолуурын хайрс нимгэн байдаг. Уян зөөлөн гэсэн үг. Ширхэг нарийн болоод байхаар үс богинохон болчихно гэж манай зарим биологчид яриад байна. Бүдүүн болохоор урт болно. Энэ биологийн зүй тогтол гэнэ. Хятадын ноолуур нарийн байгаа нь богино байгаатайгаа холбоотой байна. Гэтэл захчин ардын Ховдын унаган Алтайн улаан ямаа тэс эсрэг.Ширхэг нь ч урт бөгөөд нарийн. Дундаж нь 15,6 микрон. Хятад ноолууртай яг ижил хэрнээ урт юм. Гарц их өндөр. Их биерхүү учраас нэг ямаанаас 400 грамм ноолуур авна. 2017 онд үүлдрээр батлагдсан. Уг нь омгийн ямаа байсан юм. Сүүлийн үед ихэсч байна. Цаашид ч дэлгэрнэ. 40-өөс дээш мянган толгой болсон. Манай ноолуурын ихэнх нь бараан саарал өнгөтэй.Арваад омгийн, Монгол ямаа, Уулын бор зэрэг дөрвөн үүлдрийн ямааны ноолуур гол зонхилж байна.
    -Монгол ноолууран бүтээгдэхүүний зарим нь чийглэг Япон оронд хэрэглэхээр шивтэр ч юмуу нэг л эхүүн үнэр үнэртээд байдаг. Үүнийг шийдэх арга зам байгаа юу?
    -Энэ их тулгамдаад байдаг хими технологийн том асуудал л даа. Үнэр гарахгүй байхын аргагүй юм. Ноолуурын үс хайрс, давхаргатай гэж би түрүүн хэлсэн. Түүний дотор цайвар давхарга гэж бий. Нэг үгээр хэлбэл мах нь гэсэн үг. Тэр нь хүхэрийн бүтэцтэй. Хайрс гэдэг нь хальс. Угаах технологи чинь дэлхийн технологи. Манайд, Хятадад, Шинэ Зеландад байна. Нэг кг орчим ноолуур угаахад 35-40 литр ус шаардагддаг. Тийм их усаар угаадаг. Бохир ус их гаргадаг учир байгаль орчны асуудал яригдана. Усан дотроо 2-3 минут ноолуураа байлга гэдэг. Тэгэхээр ноолуурын ширхэг нь хөөж, памбайгаад наалдсан хирнүүд нь сална. Хайрсаг давхрын ирмэг нь сэрдийчихдэг. Ингээд зай гарч мах нь ил гарна гэсэн үг. Тэгээд агаарт хүхэр исэлд оронгуут үнэр гарна. Эрдэмтэд ер нь хэзээ ч арилахгүй гэдэг. Нойтон аргаар угааж, хөөлгөж байна. Хятадууд үнэрлэгч бодисоор дараад байна. Худалдан авагчийг хуурч байна гэсэн үг. Ер нь цэвэр байгалийн ноолуураас гарах нь зүйн хэрэг юм л даа. Одоо энэ тал дээр Хими технологийн эрдэмтэн Надмид доктор туршилт хийгээд л байгаа. Бид нар “Кашмир Холдинг” үйлдвэр дээр нэг туршилт хийсэн. Үсний үзүүрийн сэрдийлтийг багасгах зорилгоор үс хуурай байхдаа тэр нь хаалттай байна гэсэн үг. Тэр чийг чинь нэг бороо орохоор үнэртэхгүй. Нилээн хэдэн удаа ч юмуу удахаараа үнэр гарна. Аажим байсаар хөөлт үүсээд ангайдаг. Бид будахдаа эхлээд цайруулдаг. Цайруулахад химийн хор орно. Тэр хайрс давхаргын амсарыг нь наагаад цавуудчихдаг. Энэ нь харьцангуй үнэр гарахгүй гэсэн үг.Тэгж байснаас байгалийн өнгө, үнэрээрээ байсан нь хамаагүй дээр болов уу.
    -Ноолууран цамцны гадаргуу утас нь бөөрөнхийлөгдөөд байдгийн учир нь юу вэ?
    -Герман эрдэмтний хэлсэн үгийг би бас хэлэх дуртай. Чи натурал бүтээгдэхүүн худалдаж авсан л юм бол бөөстөх нь гарцаагүй. Энэ нь байгалийн цэвэр бүтээгдэхүүн гэдгийг гэрчилж байгаа хамгийн том илрэл, тэмдэг гэж хэлсэн. Яахав үзэмжинд л нөлөөлж байгаа байх. Бид янз янзын арга хэмжээ авч байна. Хятадууд бол нэг бодис хэрэглээд байна. Гэвч хоёр гурван удаа угаагаад л тэр цавуу нь арилчихдаг юм. Утас чинь өөрөө сахалтай байдаг л даа. Сахал нь 0,8 мм илүү гараад байдаг.Эдэлгээний явцад улам л урагшаа ахиж гараад байдаг. Буцаж орохгүй. Ингээд утасны ширхэглэл нь нарийн болох тусмаа бүрзийлт үүсээд бөөрөнхийлөгддөг. Нэхмэл дээр бол хяргачихдаг. Сүлжмэл хувцсан дээр л яригдаад байгаа юм. Багасгах л хэрэгтэй. Самнах машинаар гарч байгаа утасны цувмал атираа заавал үлдчихээд байдаг. Шулуун болж өгдөггүй юм. Утас хийдэг гурван янзын систем байдаг. Манайд дандаа аппаратны систем байдаг. Утас бүрэн тэнийж өгдөггүй. Сүлжмэлээ нарийн болон хагас нарийн системээр болговол шулуухан болдог. Ингэх гэхээр 20-иод дамжлагаар гаргах хэрэгтэй, өртөг зарлаг өндөр юм. Аппарат нь бол самнах, ээрэх, ороох, эрчлэх, зангидах гээд ердөө л таван дамжлагатай. Одоо манай “Кашмер Холдинг”-оос эхсүүлээд хагас нарийн төхөөрөмжийг Италиас авах гэж байгаа. Ноолуур чинь амьд зүйл шүү дээ. Хажууд нь ширүүн харьцаж, хашгирч болохгүй. Шидэж, уурлаж болохгүй. Манай монгол ямаа маш тайван амьтан. Тиймээс хамгийн тав тухтай орчинг мэдрүүлж өгдөг монгол ноолуур онцгой юм. Энэ сайхан онцлогыг л дэлхийд таниул гээд байна. Имрэхэд л шууд эерэг мэдрэмж төрүүлдэг юм даа.
    Ярилцсан Х.Эрдэнэцэцэг

     

  • 41 чулууны мэргэ…

    Дөчин нэгэн чулуугаар мэргэлэх нь: Зөв гартаа 41 чулуугаа атгаад мэргэлэх зүйлээ шившиж (ингэхдээ ухаан бодлоо төвлөрүүлэх нь чухал) хавтгай ширээн дээр 41 чулуугаа нэг овоо мэт болгоод түүнийгээ 3 хэсэг болгон хуваана. 1- 2- 3
    Хуваасан гурван хэсэгээ баруун гар талын /3/ хэсгээс дөрөв дөрвөөр тасдан авч үдсэн чулууг дээш өрнө. Дараа нь дунд талын /2/ хэсэг чулууг мөн адил дөрөв дөрвөөр тасдан авч үлдсэн чулууг дээш тавина, мөн зүүн гар талын /1/ хэсгийг мөн адил тасдан өрнө. Ингээд таны мэргийн толгой буюу 1-р эгнээ бий боллоо.                         
    Толгой эгнээ 1- 2- 3
    Одоо та дөрөв дөрвөөр тасдсан чулуугаа нэг овоо болгоод дахин гурван хэсэг болгон хуваана. / хувааж байхдаа тоолохгүй багцаагаар хуваана/ дээрхтэй адил дөрөв дөрвөөр тасдан үлдсэн чулуугаа өрөхөд сав буюу 2-р эгнээ бий боллоо. 
    Сав эгнээ 4- 5- 6
    Мөн дахиж дөрөв дөрвөөр тасдсан чулуугаа нэг овоо болоод дахин гурван хэсэг болгон хуваагаад дээрх хоёртой адил дөрөв дөрвөөр тасдан үлдсэн чулуугаа өрөхөд хөл буюу 3-р эгнээ бий боллоо. Дөрөв дөрвөөр тасдан үлдсэн чулуу мэргэнд орохгүй.
    Хөл эгнээ 7- 8- 9
    Ингээд та 9 нүд бүхий 3 эгнээ чулуугаа байрлуулан дууслаа. 9 нүдэнд байгаа 3 болон 4-өөрөө байгаа чулуунаас 2-ыг хасна. Үүний дараа тайлж унших нь чухал.
    Дөчин нэгэн чулууны үндсэн тайлбар:
     Эгнээгээр нь:
    толгой 1-2- 3 босоо эгнээ 3,6,9 нь таны өөрийн тал
    сав 4- 5- 6 2 нүд нь хэлтэй эсэх, 5 нүд нь баяртай эсэх, 
    хөл 7- 8- 9 8 нүд нь саадтай эсэх,
    босоо эгнээ 1,4,7 хүний тал гэж уншина.
    Нүдний тайлбар…
    • Өөрийн талын толгойд /3 нүдэнд/ нэг чулуу буувал таны толгой сэргэлэн ухаалаг байна, 2 чулуу буувал таны толгойд бодол байна гэж хэлнэ. / тасалсан нүд бүрт нэг юм уу, хоёр чулуу л байна./
    • Өөрийн талын саванд /6 нүдэнд/ нэг чулуу буувал таны савнаас гарсан байна, хоёр чулуу буувал таны савнаас гараагүй байна. Мөн өөрийн талын баяртай эсэхийг заана.
    • Өөрийн талын хөлд /9 нүдэнд/ нэг чулуу буувал хөл хөнгөн байна, хоёр чулуу буувал хөл хүнд суурин байна гэж үзнэ.
    • Хүний талын толгойд /1 нүдэнд/ нэг чулуу буувал айл бодолгүй байна, хоёр чулуу буувал бодол байна гэж хэлнэ.
    • Хүний талын саванд /4 нүдэнд/ нэг чулуу буувал айлын саванд байна, хоёр чулуу буувал айл хоосон байна. Мөн айлын сав нэг чулуу буувал баяргүй, хоёр чулуу баяртай байгааг заана.
    • Хүний талын хөлд /7 нүдэнд/ нэг чулуу буувал хөл хөнгөн байна, хоёр чулуу буувал хөл хүнд суурин байна.
    • Хэлтэй эсэх /2 нүдэнд/ нэг чулуу буувал хэл сураг ирэхгүй, хоёр чулуу буувал хэл ирнэ гэж хэлнэ.
    • Баяртай эсэх /5 нүдэнд/ нэг чулуу буувал баяргүй байна, хоёр чулуу буувал баяртай байна гэж хэлнэ.
    • Саадтай эсэх /8 нүдэнд/ нэг чулуу буувал саадгүй, хоёр чулуу буувал саадтай байна гэж хэлнэ. Үндсэн тайлбаруудыг сайтар уншиж ойлгож аваарай.
     
    Нийтлэгч Зэв Цаг… 20:51 No comments:
    Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to FacebookShare to Pinterest
    Сэдэв Мэргэ-төлгө
    МОНГОЛ Ulaanbaatar, Mongolia

     

  • Алтан ордны үйсэн дээрх бичиг

    Эхийн үг:
    Өвчүүний чинь үцэнүүдмэл алт болоосой
    Эмгэг зовлон бүү таараг !эгүүндээд чага аминь!
    Товчийн чинь үс хэн тун алтан болоосой хэмээлээ.
    Готгор адад бүү золго, чагаа минь
    Тэргүүн чинь үсэн дэлхий алтан болоосой хэмээлээ.
    Энэ зохиол нь хөдөлмөрчин ардыг төлөөлсөн байдаг.Үүнийг 13 дугаар зууны “Уянгат дуулал” гэдэг. Анх булшнаас олсон бөгөөд бийр янтай олдсон нь бичээч хүний булш байсан гэж тодорхойлжээ. Нийт 25 хуудастай, 19 хуудас нь 2 талдаа, 6 хуудас нь нэг талдаа бичигтэй ба 13 нүүр нь монгол бичгээр, үлдсэ нь дөрвөлжин бичгээр бичжээ. Эрдэмтдийн мэдэж байгаагаар 1920-н хэдэн онд монголын  голын хөндийд нэгэн булшнаас монгол бичигтэй төстэй бичиг бүхий үйсэн номолдсныг үрэгдүүлсэн байдаг.
    Мөн 1970-аад оны үед үйсэн дээр бичсэн монголын хууль зүйн бичиг дурсгал олсноо эрдэмтэн Х.Пэрлээ судлан нийтлүүлжээ. Энэ бүхнээс үзэхэд монголчууд үйсэн дээр бичдэг эртний уламжлалтай байжээ. Зохиолд дөрвөлжин үсгээр бичсэн үгс байгаагаас хөөн үзвэл зохиолыг Хубилай хааны зарлигаар 1269 онд дөрвөлжин үсгийг зохиосноос хойш бичсэн байна.  Уг зохиол нь эх хүү хоёрын харилцаа дуу хэлбэртэй эл зохиолыг харь холоос эхээ санасан хүү нь зохион дуулсан гэж үздэг.  Энэ зохиол нь алс хол хүний нутгаас олдсон нь учиртай бизээ.  Эзний  зарлигаар дайнд мордсон цэрэг эр, гэр орон эцэг эхээ мөрөөдөн, эх нутгаа эргэн харахыг хүсэн дуулжээ.  Түүнийг үдэж мордуулсан эх нь хүүгээ амар мэнд явахыг ерөөн  хариу  дуулна. Жинхэнэ хөдөлмөрчин малчин ард бол хаад ноёдыг үүсгэсэн булаан эзлэх дайныг талархахгүй харин орон нутагтаа малаа маллаж, энх амгалан аж төрхөөр хүсч байсан нь эл зохиолоос харагдаж байна. Өөрөөр хэлбэл  Эзэрхэг ноёд энгийн ард хоёрын эрх ашгийг өөрөөр байсныг үзүүлсэн байдаг.
    2012-01-09 11:36:00
    Мэдээ оруулсан: Л. Номинчулуу

  • Юань гүрнийг үндэслэгч Хубилай Сэцэн хаан

     
      Сүн улсын нутаг баруун талаараа мөн давшгүй бэрх бартаа бүхий мянга гаруй километр үргэлжилсэн Күн Лүн, басхүү Гималайн уул нуруугаар хүрээлэгдэж, тэдгээр нь гадны дайсан нэвтэршгүй бат бэх хэрэм болж, хятадын уудам тал нутгийг төвдийн өндөрлөг газраас битүүлжхамгаалжбайв.Урьдөмнөдавшгүй, нэвтэршгүй гэгдэжбайсан энэхүү сүрлэг их уулсын оронд Хубилай хаан ахынхаа даалгавраар буман хүнтэй их армиар цөмрөн оржээ. Хэнд ч захирагдаж үзээгүй омголон дайнч овог аймгууд уулын зөрөг жим бүрийг хамгаалж, замыг нь хааж байв.Тиймээс өдөр тутам дайсантай учирч байлдаж, ялж дийлсээр урагшлав.Овог аймаг бүрийг дараалан бут цохиж байлдан дагуулаад толгойлогчоор нь дараагийн аймгийн нутаг руу газарчлуулж, хоол хүнс гаргуулан, дайчдаар нь цэргээ сэлбэж шаргуу давшин явжээ.Ийнхүү алхам алхмаар урагшилж замдаа байнга тулалдан дийлсээр урьд хожид ямар ч цэрэг арми туулж байгаагүй тэр их уулсын орноор 1500 км аялан өнгөрчээ.
     
      Чингээд Хубилай өнөөгийн Юннаний хил болох Кин Шачианд хүрэв.Энд Нан Чаогийн хаант улсын цэрэг нутгийн овог аймгуудтай хүч хавсран уулсын гол даваагхамгаалан, Хубилайн замыгхаажхоригложээ.Тэд дагаж орохыг шаардаж явуулсан элчийг барьж алав.Тэгэхээр нь монголчууд тэднийг дайран орж амь хайргүй хядав.Нан Чаогийн хаан уулын цайзад амь хорогдон бүгэн суухад нь монголчууд цайзыг дайрч эзлэн Юннан хот руу дутаалгав.Амь тэмцсэн хааныг бариулахаар Хубилай хойноос нь их жанжин Сүвээдэйн хүү Урианхадайг илгээгээд өөрөө улсын нийслэл Та Ли хот руу хөдөллөө.Гэвч энэхүү нийслэл хотыг маш хүчтэй бэхэлж хамгаалсан байсан тул Хубилайн цэрэг хотыг хүрээлэн хуарагнан буугаад, өглөө эртлэн довтлон орохоор бэлджээ.
     
      Хубилай цэргийнхээ хүрээнд сууж байхдаа нэгэн хятад зөвлөхийнхөө өгүүлсэн ганц ч хүний аминд хүрэлгүйгээр дайсны хотыг эзэлж авсан хятадын нэгэн жанжны тухай домгийг сонсоод босон харайж “Чиний ярьсан үлгэр домог байна.Харин би маргааш үнэн түүх болгоно” гэж ам алдсан гэдэг.Тэгээд үүнийгээ удалгүй ажил хэрэг болгож “Хүний амь хороохыг цаазлан хорилоо” гэж томоор бичсэн туг хиуруудыг босгоод, бууж өгөхийг шаардан цэргийн дарга гурван хүнийг төлөөний элч болгон хот руу явуулжээ.Хотыг хамгаалах цэргийн 2 дарга элчийг алсан ч энэ хооронд үлдсэн нэг монгол цэрэг нөгөө туг хиуртайгаа хотод нэвтрэн оржээ.Тэгэхдээ хотын гудамж талбайд “Хүн алахыг цаазлан хориглож байна” хэмээн чангаар зарлаж явахад нэг ч хүн түүнд гар далайсангүй гэдэг.Ийнхүү нэг ч хотын иргэн монголын нэг ч цэрэг амь хохирсонгүй.Хубилай хотыг ийн буулган аваад элчийг нь алсан нөгөө хоёр даргыг л зарлигийг зөрчсөн учир хэмээн буруутгаад цаазаар авчээ.Тэгээд өөрөө Юннан хотыг яаравчлан зорьж аврагдах ямар ч найдваргүйгээ ойлгосон хан хүү нь буужөгөхөдхэдийгээр монголын ёсонд элчийг алах нь хүнд гэмт хэрэгт тооцогдож заавал алж хороодог заншилтай ч энэ удаа элчийг нь алсан түүнд гар хүрсэнгүй.Түүнийг эхлээд Хархорум хот руу их хаан Мөнхөд хүргүүлэх гэснээ дагаж захирагдахаа илэрхийлмэгц, улсад нь харьяат ноёны албанд нь эргүүлэн тавьжээ.Сүрлэг өндөр уул нуруу дамжин Юннанийг эзлэн авах аян дайн ийнхүү жил гаруй үргэлжлэн дуусав.Хубилай ийнхүү аян дайнаа амжилттай дуусгаж буцахдаа Урианхадайг үлдээж Сүн улсын ар талд түшиц газар бий болгож бэхжүүлэх үүрэг ногдуулжээ.
     
      Хубилайн алсын аян дайнд авч гарсан буман монгол хүнээс хоёр түмэн хүн үлджээ.Аян дайны явцад их цэргийн тавны дөрөв нь амь үрэгдэх буюу өвчин тахлаар хиарсан ч нутгийн ялагдсан ард түмнээс нөхөн авсаар цэрэг дайчид нь дайнд дөнгөж мордож буй мэт бэлэн байлдааны чадвараа хадгалан байв.Хэдийгээр Хубилай авьяас билэгтэй эрэлхэг зоригтой жанжин ч гэлээ хятад хүмүүжил нь даравч далдайж булавч бултайж байлаа.Энэ байдлыг нь Мөнх хаан мэдэж хойш дуудан тушаалаас огцруулж буруутган яллах гэж байснаа даруй эвлэн учир зүйгээ ололцсон байна.
     
      Улмаар итгэлийг эвдэн элчийг нь алсан Сүн улсын эсрэг аян дайнд Мөнх хаан өөрөө оролцохоор болжээ.Чингээд хүчээ төвлөрүүлэн өмнөд хятадын Сүн гүрнийг гурван талаас нь нэгэн зэрэг довтолжээ.Энэ үед Хубилай умар зүт Хунаны дэргэдээс хөдлөн Сүн улсад цөмрөн Хөх мөрнөөс хойшхи нутгийг бүхэлд нь эзлээд мөрнийг гаталж, Учань Фү хотыг бүслэхэд Урианхадайн цэрэг баруун өмнөөс нь нэвтэрч орсноор хүчээ нийлүүлж аваад Сүн улсыг тэг дундуур нь тасалж авахаар заналхийлэв.Яг энэ мөчид Хочаугийн дэргэд байлдаж байсан Мөнх хааны цэрэгт цусан суулга өвчин дэлгэрч хаан өөрөө өвдөн нас баржээ.Энэ байдлыг ашиглан Хубилай Долнуурын Шандуд садан төрлийнхөн болон хятад цэргийн ноёд, дарга нар болон хятад мужуудын монгол захирагч нараар хурал хийлгэн өөрийгөө их хаанаар зарлуулав.Чингис хааны нас барснаас гучин жилийн хойно хааныг алтан уршйнхныг бүгдийг нь байлцуулан сонгох, өрсөлдөгч гаргаж ирэхийг цаазлан хориглосон хууль ийнхүү мартагдав.    Улмаар улсын нэрийг өөрчлөн нийслэлийг дотор газар шилжүүлж, Хубилайн удирдсан монгол хятадын нэгдсэн цэрэг Арибөхийг бут цохив.Монголчуудьга өөр хоорондын дайн тулаан өрнөснийг Сүн улс ашиглан дахин толгой ондийлгөж ирэв.Гэвч байр сууриа нэгэнт бататгаж чадсан Хубилай гадаад аян дайнд дахин анхаарлаа хандуулав.Чингисийн дайнбайлдааны сургууль мөн гуравдахь үе дээрээ ялан дийлж алдраа дуурсгав.Сүн улсын нийслэлийг эзлэн авч эзэн хааныг нь олзолсон ч 40 жилийн дайн үүгээр дуусангүй.Хятадьтн өмнөд нутагг эсэргүүцэл үзүүлснээр байсныг ихээхэн хүчин чармайлт гарган бүрэн дарж эрхшээлдээ оруулав.
     
      Хубилайн цаашдын аян дайны ажил үйлс дорно өмнө зүгт чиглэх болжээ.Меконг мөрний өмнөд хэсгийн Нам Бо улсын хаан дагаар орохоо илэрхийлж бараалхахаас татгалзсан учир монгол цэрэг нутаг оронд нь халдан орж нийслэлийг нь эзлэн эвдэн сүйтгэжээ.Аннам улсьгн хаан нутаг дээгүүрээ монгол цэршйг өнгөрүүлэхээс зайлсхийж нэг үзсэнээ сайн дураар алба барьж эхэлжээ.Бирмийн хаан хүүгээ Хубилайд илгээсэнгүй учир нутаг орон нь гурван ч удаа халдлагад өртөв.Хубилайн цэргүүд Сиам, Энэтхэг, Ганга мөрний цаад тал мөн Ява аралд дайтаж явлаа.Дайны ялалт ашиг тусаа өгөх эсэхээс нэг их хамаатай бус гагцхүү газар сайгүй ноёрхож захирах дон Хубилайг эзэмдэж сэтгэл санааг нь тавируулах болжээ.Иймээс Чингис хааны хянуур болгоомжтой аян дайнд бэлтгэдэг шургуу нухацтай бодлого орхидох болсны учир бэрх ялагдал хүлээх нь гарцаагүй мэт болжээ.
     
      Үнэхээр ч түүхэндээ харийн ноёрхол гэдгийг үзээгүй Япон улсад тулган шаардсан нь доромжлол байсан агаад хариу өгсөнгүй. Тэгэхээр нь 45 мянган монгол, 120 мянган хятад, солонгос дайчид бүхий асар том армийг япон аралд буулган тэгш тал газрыг эзлэн сүйтгэсэн ч бэхлэлт суурингуудыг эзлэх гэсэн оролдлого нь япончуудын баатарлаг эсэргүүцэлтэй тулгарч ахисангүй, дээр нь байгаль дэлхий туслаар ирсэн мэт хар шуурга Хубилайн байгуулсан тэнгисийн цэргийн урьд хожид байгаагүй агуу их флотыг устган сүйрүүлжээ. Японы аралруу Хубилай дахин цэрэг илгээсэн ч дээрх гунигт хувь тавилан давтагдсан байна.Хубилай хятадыг түүний ахуй амьдрал соёлыг хүндэтгэдэг байсан ч хятадуудад итгэдэггүй байв.Хэдэн зуун мянган хүнээр 60 сая хүний хазаарлан барьж буй гэдгээ их хаан хэзээ ч мартдаггүй байсан бөгөөд тэдэнд нэгдэж нягтрах ямар ч бөлөмж гаргаж болохгүй гэдгийг хатуу анхаарч байв.Хятадын цэргийг ашиглахдаа тэрбээр өмнөд хятадынхыг умард хятадад, умардынхыг өмнөдөд суулгаж, дорно зүгийн дайчдыг өрнөдөд, уул хөвчийн овог аймгийг тал хээрт байрлуулан, 2 жил тутамд сольдог байжээ.
     
      Тэрбээр Монголын төрийн төвийг хятад газар шилжүүлсэн ч өөрийгөө хэзээ ч хятад хүн гэж үзсэнгүй тэднийг захиран дарангуйлсан монголын их эзэн хэмээн үзэж байв.Энэ үед Хубилай их хааны хувиар Ази Европ тивийн тав хуваасны дөрвийг захирч байв.Тэр бол Алтан Ордны улсын ч мөн эзэн байв.Хятад Манжуурт аян дайн явуулахдаа Ижил Днепр мөрөнд ахуй Оросын хотуудаас цэрэг цуух дайчилж байв.Түүний торгон шадар цэрэгт алаан дайчид, кавказ гарлын цагаан арьстнууд, христ түшмэдүүд алба хашиж байжээ.Өмнөд Азид Хүлэгүгийн байгуулсан Амударьяагаас Сири хүртэл дамнан оршиж, Византийн гүрэнтэй хиллэж байсан гүрэн бол Хубилайн улсын гадаад муж гэгдэж байлаа.Хүлэгүгийн улсын хаад Хубилайгаас “Ил хаан” гэдэг хааны хэргэм цолыг хүртдэг байв.Тэбриз хотноо цутгасан зоос Хубилайн нэрээр гарч байв.Энэ асар том гүрэнд монгол хэв ёсны энх журам ноёрхож байсан юм.Даян дэлхийн түүхэнд анх удаа Ойрхи Дорнод, Хятад, Орос, Төвд зэрэг улс орнууд туулшгүй их говь цөл, давшгүй өндөруул нуруугаар зааглагдан оршиж байсан нь одоо өөрчлөгдөж, дайсагнасан улс орнууд харилцан халдан түрэмгийлэхээ больж, хоорондоо мөнхөд олзлолдон булаалдахаа зогсов.Дээрмийн халдлага үймээн самууныг эгнэгт арилгав.Монгол цэрэг аяны зам харгуйг сэргийлэн хамгаалж, монгол түшмэд өртөө бүрт ирэх, явах жингийн цувааг бүртгэн суух тул харьяат аль нэг аймгийн нутагг жингийн ачаа тээш алга болвол амбан сайд нь ялд унах билээ.Ийнхүү Хубилайн алдар суу тив дэлхийгээр дамжин түгсэн билээ.
     
    2012-11-27 15:47:48
    Мэдээ оруулсан: undesten

     

  • 2021 оноос 20 жил тасралтгүй хур бороо эрс татрах мөчлөг Монгол оронд эхэлнэ

    1575-1593 онуудад 18 жил хур татарч, ус гол ширгэн, бэлчээр хатаж, их цөлжилт явагдсанаас шалтгаалж 450 мянган монголчууд баруун тийш нүүдэллэн одсон нь одоогийн Халимаг юм.
    1807-1866 онуудад 43 жилийн турш хур татарснаар Нийслэл хүрээ 29 удаа нүүсэн, 1807-1866 онуудад 59 жил гандаж их ядуурал болсон мэдээ бий.
    1996-2007 оны 11 жилийн хур татралтаар Хангайн нуруунаас эх авсан Онги, Таац, Түйн гол татарч, Улаан, Таац, Бөөнцагаан, Адгийн цагаан зэрэг олон зуун нуур, цөөрөм, баянбүрд ширгэсэн аж.
    Иймд Монголын онцлогт тохирсон Усны бодлогыг шинээр дэвшүүлэн гаргахгүй бол улс орны хөгжил, амьдралын чанарт эрсдэл авчрахаар нөхцөл бий болжээ
    Монголчууд усны хэрэглээнийхээ 80-аас дээш хувийг нийт нөөцийнхөө 2 хувьд хүрэхгүй жаахан гүний усаар хангадаг гаж хэрэглээтэй орон. Мөн Монголчуудаас өөр хур тундасны болон гадаргын усаа нөөцөлж ашигладаггүй орон гэж дэлхийд байхгүй аж.
     Хөрш гүрнүүдийн геополитикийн бодлогын цөмд цэнгэг усны нөөц маш чухал байр эзэлдгийг Төвөдийн өндөрлөг, Байгал нуурт хэрхэн анхаарч байгаагаас нь харж болно. Төвөдийн өндөрлөг бол хятадын гурван их мөрний эх, Төв азийн ус хагалбарын шугам бол оросын Байгаль нуур нь дэлхийн цэнгэг усны хамгийн том нөөц билээ. Хойд хөрш Байгаль нуурыг усны нөөцийн парк болгон зарласан.
    Харин Монголчууд бид усны гурван том ай савын хагалбар шугам дээр оршдог. Нийт гадаргын усны 68 хувийг хил давуулан алддаг хур бороо, ган цөлжилтөд өртөмтгий, онцгой эмзэг бүс нутаг юм.
    Жишээ видео:
    Нэгдүгээрт, Израил буюу бүс нутагтаа байнга дайн, байлдаантай, шашин хоорондын маргаантай байдаг улс. Ийм учраас аюулгүй байдал талаасаа хүнсний асуудлаа өөрсдөө, импортлохгүйгээр шийдсэн. Усаа хэрхэн цэвэршүүлж, ундны ус гаргадаг тухай.
    Хоёрдугаарт, Ливи улс. Элсэн цөлд байдаг. Гаднаас валютаар ундны усаа худалдаж авдаг байсан. Харин ус олж, усаа бүх хотууд руу хоолойгоор дамжуулснаар дотоодын хэрэглээгээ хангаж байна. Эргээд бүс нутагтаа усаа экспортолж байгаа жишээ.

     

  • ДЭЛХИЙД ГАНЦХАН НААДАМ

    Ерөөл билгийн мэндээ цэнхэр хадгандаа цацраасан
    Ертөнцийн зүрхнээс дуурьсах цэнгэл баяр Монголынх
    Уухай хадаан ялалтын тугаа мандуулж наадъя
    Улс улсын сонорт түгээн дуулж наадъя
    Умардаас дорныг донсолтол бие биелж наадъя
    Уул уулсыг сэрээж өндөлзүүлэн байж наадъя
    Агуу сүр хүчээ бахдан алдаршуулж наадъя
    Ариун тусгаар тогтнолоо тунхаглан зарлаж наадъя
    Арван зүгийн бурхдыг хурайлан аргадаж наадъя
    Атаа таван тэнгэрийн мэлмийг баясгаж наадъя
    Нүүдэл нүүдлийн жинг хураар аргамжиж наадъя
    Нүнжиг ханхалсан өвгөдөө хойморьтоо дээдэлж наадъя
    Нуга нугын зэлнээс гийнгоо нисгэж наадъя
    Нутаг нутгийн харчуулын аархлаар гангарч наадъя
    Морин хуурын чавхдасаар хорвоог уясааж наадъя
    Молцог дэрвэх асрын цэгээнд бялхаж наадъя
    Монголжингоо үзэсгэлэнгээ дээлэнд баринтаглаж наадъя
    Мохошгүй тэнхээт бөхийн захыг мушгиж наадъя
    Торгон тэрлэгний өнгөнд жаргал хээлж наадъя
    Тормон нүдэн амрагтай дөрөө ижилсүүлж наадъя
    Торшгүй шандаст соёолонгийн тоосонд умбаж наадъя
    Товруу мөнгөн эрвээлж дээр салхи хөлөглөж наадъя
    Бай мэргэн харваачдын цэцийг сорьж наадъя
    Босоо хийморьт эрсийн мэхийг сонжиж наадъя
    Бусгаа аргамаг хүлгийн хурдыг шагшиж наадъя
    Буурал буурал түүхийн хэлхээс шаглаж наадъя
    Дээдсийн алтан шастир дэгжиж дэлгэрэх наадам
    Дээлтэй ардын соёл дэгжирхэж гоёх наадам
    Дэнж дэнжийн гэрээс аварга төрдөг наадам
    ДЭЛХИЙД ГАНЦХАН НААДАМ миний Монголын наадам аа
    А.Сүглэгмаа

     

  • Монгол наадам

    Тухайн үеийн Хүннүчүүд бутархай овог аймгийн эв нэгдэл, цэргүүдийнхээ байлдааны ур чадварыг сайжруулах үүднээс наадам зохион байгуулдаг байсан бөгөөд түүнээс хойш монгол угсаатнууд эрийн гурван наадмыг зохиосоор иржээ. Ер нь зуны дэлгэр цагт ард олон нэгэн дор цуглаж дугуй хээтэй наадамдаа дурдан бүсээ шавхийтэл ороогоод ирдэг байсан нь хэдэн мянган жилээр хэмжигдэх уламжлал биз ээ.
    Анх 1639 оноос ийнхүү зан үйлийн цогцлол болсон эрийн гурван хийх болсны гэрч нь “даншиг наадам” юм. Тус онд Занабазарыг халхын шашны тэргүүнээр өргөмжилж наадсан аж. Ширээт цагаан нуурын энэ наадамд бөх лам барилдан түрүүлж, Бонхор Донир хэмээх хүний морь түрүүлэн ирснийг түүхэнд тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Мөнхүү хамгийн том даншиг наадам Долоннуурт 1696 онд болсон бөгөөд энэ үеэс “Түмэн эх” дуу зохиогдсон нь наадмын сүлд дуу болсон түүх бий.
    Эрийн гурван наадмын үеэр эр хүний хүч самбааг сорих бөхийн барилдаан, нум сум харвах эрдэм, хүлэг морины хурд сорих уралдаан гэсэн гурван төрлийн тэмцээн тусгай ёс журмын дагуу болдог. Бөх барилдах, нум сум харвах, морь уралдахдаа эртнээс уламжилсан дэг ёсыг баримталж, тусгай хувцас өмсгөл хэрэглэн, түрүүлсэн морь, бөхөд зориулж магтаал шүлэг хэлж цоллож алдаршуулдаг билээ. Басхүү түрүүлсэн хүчит бөх, мэргэн харваач, хурдан моринд цол, чимэг олгодог.
     Хүчит бөх
    Монгол бөхийн өвөрмөц нэг зүйл нь түүний хувцас, өмсгөл юм. Монгол ардын тууль “Эрийн сайн хан харангуй”-д “буурын арьсан зодог, бухын арьсан шуудаг” гэж гарч буй нь эрт цагт зодог шуудгийг ямар нэг хүч тэнхээтэй гэгдэх амьтны арьс ширээр хийж байсныг гэрчилдэг. Барилдах бөхийн малгайг засуул нь авч нэр, алдрыг нь дуудахад тэрээр бүргэд, харцага, начин шонхор гэх мэт үлгэр домгийн шувуу хангарьдын нисэх хөдөлгөөнийг дүрслэн дэвсээр барилдах газраа очно.
    Дэнж хотойлгон дэвэх хүчит бөхчүүдгүйгээр монгол наадмыг төсөөлөхөд бэрх. Асар майхны хээтэй адил, алаг эрээн зодог шуудаг өмссөн хүчтэнгүүд наадмын зүлэг ногоон дэвжээнээ уран мэхийг уралдуулан хийж түмэн олон болоод төрт ёсны их баяр цэнгэл наадмаа хөгжөөдөг билээ.
    Хурдан морь
    Морь. Энэ үг монгол хүн бүрийн зүрх сэтгэлд хамгийн ойрхон байдаг үгсийн нэг. Их эзэн Чингис хаан хүлэг мориныхоо хүчээр уудам тал, уул, усыг туулж агтны туураар дэлхийг тамгалж “Монголын Эзэнт гүрэн”-ийг байгуулсан түүх бидэнд буй.
    Монголчуудын хурим найр, баяр наадмыг бүрдүүлэгч нэгэн төрөл нь хурдан морины уралдаан юм. Эрт үеэс мал аж ахуй хөдөлмөрийнх нь хамгийн гол салбар болсноор үл барам, уудам талын малчны амьдралыг хүлэг морьгүйгээр сэтгэшгүй билээ. Тиймээс ч манай улс үндэстний хувьд хурдан морины уралдаан маш эртний үүсэлтэй нь маргаангүй.
    Хүлэг морьдын дотроос хамгийн хурданыг нь сонгон авч олон хоногийн өмнөөс хоол ундыг нь тохируулан сойж, өдөр тутам давхиулан сорьж бэлтгээд нас, насаар нь ялган газрын хол ойрыг тохируулан уралдуулдаг. Тухайлбал их насны морьдыг барагцаалбал 22-28 км, соёолон болон азаргыг 20 км, хязааланг 18 км, шүдлэнг 15 км, даагыг 10 км орчим газраас засаж бэлтгээгүй хээрийн замаар уралдуулна. Хурдан морь унах хүүхэд хөдөлгөөнд саад болохгүй, халууцахад бие барихгүй, давхихад салхи хөөрөгдөхгүй, биед тохирсон, хөнгөн авсаархан, тод өнгийн хувцас өмсөнө. Сүүлийн жилүүдэд мориноос унаж, бэртэхээс хамгаалсан хувцас хэрэглэл өмсдөг болсон билээ. Тохой зандан ташуурынхаа сурыг нь алдартал морио ороолгох жаахан хүүхдүүдийг наадамчин олон өхөөрдөж, сэргэлэн авхаалтайг нь магтан ярилцана.
    Гарааны зурхайгаас хүлэг морьд эргэх агшныг бахдан биширдэггүй хүн гэж үгүй. Хүүхдийн гийнгоон дуу хөндий дүүрэн уянгалж, алтан тууртнуудын тоос тэнгэр газрыг хээлэн зурахад хүн бүрийн сэтгэл хөвсөлзөж, эрийн гурван наадмын нэг худран морины уралдааныг бахдан биширч, омогшил төрнө.
     
    Мэргэн харваа
    Энэхүү тэмцээн нь нум сумаа улам боловсронгуй болгон аль болох хол зайд цэцэн мэргэн онох харваачийн эрдэм чадварыг дээшлүүлж, ан гөрөөнд их олз олохыг эрмэлзэх, ан авлаж, их олз олсны дараах бүжиг наадмын үед цэцэн мэргэн харваачдаа нум сум харвуулан цэнгэх заншлаас үүссэн байна.
    “Сур харвах газрын зай нь 45 нумын буюу 75-80 метр орчим газар бөгөөд нарийн зүссэн сураар сүлжиж хийсэн бортого хэлбэрийн байнуудыг хана, хасаа гэсэн хоёр янзаар үелүүлэн өрөөд болцуут сумаар хоёр тал ээлжлэн харваж цэцэн мэргэнээ сорилцоно. Ингэхдээ хүн нэг бүрийн цуваа байдлаар, эсвэл багийн гэсэн хоёр хэлбэрээр зохих журмыг баримтлан тодорхой тооны сум харвадаг” тухай ном сударт олонтаа өгүүлэгдсэн нь бий.
    XIII зууны үед гэр бүрт морин хуураас гадна нум сум байсан. Эр хүн бүр нумтай байхаас гадна эмэгтэй хүн ч гэсэн харвадаг байжээ. Монгол цэргийн түүхэнд хамгийн хол харвасан хүн бол Чингис хааны ач хүү Есүнгэний харвасан 330 алд газар бөгөөд ойролцоогоор 520 метр юм.
    Домог үлгэрүүдээс харахад л сурын харваа нь үндэстэн оршиж эхлэхэд хамт буй болсон мэт сэтгэгдэл төрүүлдэг.
     
    Төгсгөлд өгүүлэх нэгэн зүйл
    Онгоцны суунагласан цагаан утаа сумын төвийн тэнгэрт уртаас урт үүл зурчихаад хойд зүг одов. Онгоц хаана буухыг нь харах гэж саарал халзан мориндоо ташуур өгөн дагаад давхичихав. Даанч удсангүй урт цагаан утаа сарнин замхарч, харин онгоц харах хүсэл минь улам ихээр дүрэлзэн асна.
    Уг нь би чинь уяа морио хөлсөлж явсан хүүхэд. Нөгөөдөр наадам болох гэж байтал сойж байсан морьтойгоо онгоцны утаа дагаад хэдэн арван километр давхичихсан байдаг. Аажуухан цогиулсаар эргэн иртэл аав минь намайг өргөн буулгаж, мориныхоо хөлсийг зугуухан хусах зуураа “Миний хүү арай л ширүүдүүлчихжээ. Хүч нь тогтсон байсан юмсан. За яахав болох биз ээ” гэж байна. Онгоцны утаа тэнгэрийн салхинд задрах шиг гүн гүнзгий санаа алдсанаа аав минь “Морио нэг их гишгүүлээд яахав, хөлсийг нь хатахаар уячихаарай” гэж хэлчихээд хойд овоо руу алхав.
    Түүнээс хойшхи хоёр өдөр нүд ирэмхийн зуурт өнгөрлөө. Уг нь наадам дөхөөд ирэхээр цаг явж өгөхгүй хором, минут бүр яст мэлхий шиг мөлхдөгсөн. Гэтэл мориндоо буруу ажил хийчихсэн, дотроо бөөн гэмшил тээсэн бяцхан хүү надад тийн санагдсан хэрэг. Аав минь харин урьдынхаараа инээмсэглээд л явж буйг нь харах жаахан ч гэсэн тайтгарал байв.
    “Суусрын гүйдэл салхин шанхаар наадан сэвэлзсэнээс
    Суурь хөлгөн асрын шашир цацаг дэрвээ юу
    Сумын наадмын дэвжээг өдөржин тойрох морьтноос
    Суран жолоо атгасан өнгийн цэцэг ургаа юу” гэсэн мөрүүдээс өдгөө олон жилийн өмнөх манай сумын наадам нэвт, шувт үнэртэнэ. Салхин сэвэлзэхүй дор асарт өлгөөтэй туг шархийн дуугарах нь иссэн айраг хөхүүрт шуугихтай адилхан ч сонсогдох шиг… Магадгүй би адилхан гэж бодсоноос л тийн санагдсан байх.
    Түмэн адуу дүүрэн бэлчээрлэсэн Хөхүүрийн номин талын элгэн хүрэн уулсын орой руу нар явгалан мандана. Аавтайгаа адуу манана гээд байсан сүрхий эр хүн гуай нам унтчихжээ. Сэрээд харвал ээж минь арц уугисан сангийн бойпор бариад уяаны дэргэд суугаа аавын зүг явж харагдана. Эхлээд тэд арцаар морьдынхоо амгай зуузай, цулбуурыг нь хүртэл ариутган утаж, уяагаа гурав тойрчихоод дараа нь намайг болон, эмээл, сураар сүлжиж хийсэн ташуурыг минь утдаг юм. Манайх тэр жил азарга уяагүй учир ээж, аавтайгаа наадамлахаар мордов.
    Монгол наадам олон зуун мянган жилийн уламжлалтай гэдэгт би бүр балчир байхаасаа итгэсээр ирсэн. Сумын баруун талыг хээлэн урсах Бүрдийн голын хөвөө даган өөр өөр аймаг, сумдаас ирсэн наадамчид буудаллажээ. Туг барьсан морьтон гарааны зурхай руу морьд гаргаж өгөхөөр наадмын талбай тойрон давхиулахад дэлхий амгалан болдог биз ээ. Миний морь өнөөдөр яах бол, би буруу ажил хийчихсэн юм чинь айраг амсаж чадахгүй болов уу гэсэн бодол гэнэтхэн зурсхийв. Яг тэр үед манай бригадын уяач залуу аавтай ирж мэндлээд “Ахын уяагаар ороод гарлаа. Саарал халзан морь хэцээ доош татаад, дөрвөн хөлөө нугалаад хэвтчихсэн байхаар нь цулбуурыг нь уртасгаад уячихсан шүү” гэснээ “Сайхан буян юм аа, ир нь орчихсон шиг санагдсан. Энэ жил ч ах, их насны түрүү магнай алдахгүй шинжтэй” гэв. Би ч дотроо баярласан гэж жигтэйхэн. Харин аав минь “Дээлтэй бүхэн барилдаад начин болдоггүй, дэлтэй бүхэн уралдаад айраг амсдаггүй” гэх нь тэр. Дотроос минь өгсөж явсан хачин их хөөр баярыг аавын үг номхотгож орхив.
    Зүг зүгийн улс гүрэнд гайхуулан, зүлэг ногоон дэвжээгээ хотойлгох миний монгол наадам. Тожил хийцийн мөнгөн чимэгтэй эмээл, товруу мөнгөн хазаартай ганган алаг морьд наадмын торгон ногоон дэнж дээр толгой хаялан дүүхэлзэнэ. Гуталчин Д.Батчулуун ахынхаа хийж өгсөн цагаан ултай, шинэхэн монгол гутлыг өмсч, ээжийнхээ оёсон хөх даалимбан дээлээр гангарч өндөр шарга мориныхоо жороо гишгэгдэлд хийморь сэргэсэн би бээр аав, ээж, эгч гурвынхаа дунд ороод л наадмын талбайг гоёж явна.
    Нөөлгийн  толгойн цаад хормойд тоос босч, бараан тоос тэнгэр газрыг хээлэн нэхнэ. Сүргийн манлай ирж буй нь тэр ээ. Төд удалгүй унаач хүүхдүүдийн гийнгоон дуу цангинаж, тэр нь “азарга ирлээ” гэж хашгиралдан, үймж шуугисан түмний дуу, чимээнээс давж сонсогдоно. Түрүүлж, айрагдсан хүүхдүүд, уяачдын хөл нь газар хүрэхгүй баярлаж, аргамаг хүлгүүдийнх нь тухай домог мэт яриа сумын төвөөр нэг тархдагсан. “Манай сум азарганыхаа түрүүг алдсангүй ээ. Төмөрийн халиун ч аргагүй хурдан аргамаг даа. Таван азаргаар тэлж уралдаад байхад л гүйцэгдэхгүй байсан гээд бод” гэж ирээд хүмүүс ам дамжин хөөрөлдөнө.
    Их нас мордох боллоо. Аав минь тугтай машинд сууж морь дагах болов. Намайг гарааны зурхай руу явахад нэг ч зөвлөгөө өгсөнгүй. Уяач бүхэн л унаачдаа “Мориныхоо амыг сайн барьж яваарай, салхин талд нь гарч уралдаарай” гэх мэт олон зүйлсийг захиж зөвлөнө. Харин аав минь “Миний хүү өөрөө мэдээд уралдана биз дээ” гэнэ.
    Борооны өмнөх тэнгэр шиг зүстэй, загалтай саарал халзан морь. Адуу адуунаас онцгойлж, аав минь хүүдээ унага байхад нь зүсэлж өгсөнсөн. Өнөөдөр бид хоёр уралдах гэж байна. Гийнгоон дуунд салхи татуулан хурдлах цаг ийн иржээ. Манай сумынхны морьд хэрхэн будлиангүй эргэж, сайхан наадаж буйг бусад сумынхан гайхдаг юм. Аргагүй шүү дээ. Ямар ч олс, шидмэс барилгүйгээр 100 гаран хүлгийг ганцхан хүн ярайтал эгнүүлэн зогсооно гэдэг амаргүй. Гэтэл хүүхэд бүр тушаал авсан цэрэг шиг морьтойгоо цуг нэг эгнээнд зогсоно. Тэнгэрийн үүлс хүртэл эгнэх шиг санагддагсан.
    Морьд эргэлээ. Миний урд 90 гаруй алтан тууртнууд барианы газар өөд зуузай холбон довтолгоно. Харин би сүүлээсээ гуравт. “За яахав дээ, дэлтэй бүхэн уралдаж айраг амсдаггүй гэж аав хэлсэн дээ” гэсэн шүү юм бодож явлаа. Ташуур өгөөд үзтэл морь минь хурд нэмэн цойлж урдаа байгаа бөөн морьдын хажуугаар зогсоо юм шиг дайран өнгөрөв. Салхин талд нь гарч ташуураа эргүүлэн, гийнгоо хадаав. Хүлэг минь хоёр чихээ солбин, морьдыг бөөн бөөнөөр нь дайрч, дэргэдүүр нь өнгөрөх даанч сайхан…
    Барианы газар ойртжээ. Би хоёрт явж байв. Уг нь өөрийгөө түрүүлчихлээ гэж бодтол урд минь жаахан охин унасан буурал морь километр гаруй тасарч явлаа. Надад хор шар байдаггүй юм шигээ. За ингээд хоёрт л орж дээ гэсэн бодол тээж явав. Тэр морь Нөөлгийн толгойн наад энгэрт хурдалж явсан бөгөөд цааш хэдхэн харайгаад л барианд орчих газар. Тэр үед би хэрхэн гүйцэж очсоноо мэддэггүй юм. Нэг л мэдэхэд буурал морьтой зуузай холбож явав. Тугтай машины цонхоор аав минь толгойгоо гарган “Гараараа балбаад өг” хэмээн хашгирав. Юу билээ хэмээн гайхан харвал би ташуураа гээж орхижээ. Өөрөө ч үүнийгээ мэдэлгүй хоосон гараа савчиж явснаа ойлгов. Одоо бодоход их л жаахан байж дээ.
    Наадамчин олны гуугалах, “Ороолгоод өг” гэх дуун сонстоно. Мориныхоо хондлой рүү гараараа балбаж явахдаа ээжийг олж харав. “Гуядаарай, миний хүү! Гуядаарай миний хүү!” гээд л ээж минь өндөр хул морин дээрээ тогтож ядан байна. Төд удалгүй ташуураа хаячихсан намайг хараад наадамчид ихээр өрөвдсөн басхүү өхөөрдсөн болов уу. Бүгд л миний моринд хүч нэмэх гэсэн мэт чангаар гуугалцгааж гарав. Зурхайнд гишгэхийн дөнгөж өмнөхөн буурал морины дэргэдүүр нисэх мэт хурдлан орлоо. Цээжинд баяр хөөр бялхавч өөрийгөө ихээр зэмлэн ээжийн байсан зүг шогшив. Аав гүйн ирж “Миний муу шар хүү тэнгэрийн ташуур атгасан хийморьлог эр дээ” гэх нь тэр. Чөдөрөө хаячихаад ирэхэд минь хатуухан зэмлээд авдаг аав минь хамгийн чухал мөчид ташуураа гээж орхисон намайг огтхон ч зэмлэсэнгүй. “Тэнгэрийн ташуур” гэх үгсийг нь даанч ойлгох ухаангүй муу хүүгээ эцэг минь хүн шиг хүн болгожээ. Хэзээд нь зэмлэж, хэзээд нь зандрахаа аав минь мэддэг байсан юм.
    Аав мориныхоо хөлсийг хусч, ах гишгүүлэхээр голын зөөлөн нуга тийш хөтлөн одов. Хүн бүхэн аав бид хоёрт баяр хүргэнэ. Өглөө “Морь хурдан, уяа эвлэг үү” гэсэн үгийг хамгийн ихээр сонсч явсан бол одоо “Баяр хүргэе, ахын морь хурдан байна даа. Манай Хуягаа мундаг унаач юм аа” гэх үгээр бөмбөгдүүлж гарлаа. Баяр гуниг, алдах, онох хосолсон тэр жилийн наадам сэтгэлээс минь огт гардаггүй юм.  Би чинь түрүүлчихсэн шүү дээ, “Балдоржийн саарал халзан, баяр наадмын түрүү магнай” гээд л цоллуулна гэж бодохоос балчир хүүгийн сэтгэл тэнгэрт дүүлж явлаа. Хүний бага нас шиг гэгээн сайхан мөчүүдийг хэн ч бүтээж чадахгүй, тийм гэрэлт өдрүүд дахин ирэхгүй юм даа.
    Энэ жилийн Улсын Их баяр наадам болоход хэдхэн хоног үлджээ. Бага нас аав хоёр минь дахин ирэхгүйгээр холын холд нисэн одож. Ах минь харин аавын уяаг эзгүйрүүлэхгүй гэсэндээ аргамаг хүлгүүдийг нь сойж байгаа сурагтай. Харин адуунд дуртай, номд дуртай хүү нь зүүдлэхээс өөрийг хийж хүчрэлгүй их хотод наадам хүлээж сууна. Эргэж ирэхгүй бүхнийгээ санан дурсах бүрийд хотын дээгүүр шунгинан өнгөрөх онгоцны ард үлдсэн урт цагаан утаа сэтгэлд гуниг юүлнэ.
     
    Б.Алтанхуяг
     

  • -Монгол наадмын түүх-

    Үндэсний их баяр наадмаар зургаан насны 2400 орчим хурдан морь, 30 орчим км газарт шандас юугаа сорин уралддаг нь манай гараг дээрх хамгийн том морины уралдаан учраас гадныхан уулга алддаг юм билээ.
    Нүүдэлчдийн анхны наадам Хүннүгийн үеэс эхтэй болохыг Хятадын судар бичигт тэмдэглэн үлдээжээ. Хүннүчүүд зуны дэлгэр сард хурдан морь, хүчит бөх, сур харваагаар хурд, бяр, цэц мэргэнээ сорьдог байсан нь түүхийн хуудаснаа шарлан үлдсэн байх .1206 онд Их Монгол улсыг тунхаглаж, Тэмүүжинг Чингис хаанд өргөмжилснөөс эхлэн эрийн гурван наадам буюу Төрийн их ёслол, баяр наадам хийдэг уламжлал тогтсон байна.
     
    Улмаар 1925 онд Засгийн газраас Ардын наадмыг тэмдэглэх тухай тогтоол гаргаж долоодугаар сарын 11-нд тэмдэглэж байхаар болжээ. Үүний дараа 1946 онд Х.Чойбалсан Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг албан ёсоор зөвшөөрүүлсэн түүхэн үйл явдлыг тэмдэглэж, тэр жилийн наадмыг өндөр дээд хэмжээнд зохион байгуулахад ихэд анхаарсан байна. Энэ үеэс Ардын хувьсгал ялсны ой хэмээн наадмыг нэрийдэж эхэлсэн. .
    Харин 1996 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 790 жилийн ойг баяр наадмаараа тэмдэглэх болсон гээд наадмын тухай үүх түүхийг баяжуулах болсон юм.
    Монгол хүн бүрийн хүүхэд насны дурсамж үндэсний их баяр наадамтай салшгүй холбоотой. Наадам үзэж, цэнгэлдэхийн гадаа тухлан хуушуур идэж, улаан ус уун  бөхчүүдийг дэргэдээс нь харж бишрэн харваачдын нумыг татахсан хэмээн мөрөөдөж, хурдан морины хүүхдүүдэд атаархдаг байгаагүй гэж үү.
     
    Жил жилийн наадам монгол хүн бүрийн сэтгэл дэх их омогшлыг бадраан төрт ёс уламжлалаараа бахархах сэтгэлийг өөрийн эрхгүй төрүүлдэг.
    -Дэлхийд ганцхан Монгол наадам-
    Үндэсний тусгаар тогтнол, эрх чөлөө, түүх, эх хэл, соёл уламжлалаа нандигнах их үйлсийг үеийн үед бүтээх Монгол наадам өргөн дэлгэр эхэллээ. Дэлхийд ганцхан Монгол наадам энэ цагийг гэрчилж, өмнөх түүхийг бататгаж, ирээдүйг гэрэлтүүлэх түүчээ нь юм. Энэ л өдөр эх орны минь өнцөг булан бүрт эцэг өвгөдийн үеэс уламжлуулан ирсэн их түүх, соёлын гайхамшгийг наадамчин олон маань нүүрэндээ мишээл тодруулан ёс жудагтайгаар тэмдэглэн өнгөрүүлдэг.
     
    Энэ удаагийн улсын их баяр наадмаар олон тэгш ой тохиож, 1024 бөх 10 даваанд барилдана. Үндэсний их баяр наадмын тухайх уулийн Үндэсний бөхийн барилдаан гэсэн долдугаар дугаар зүйлд зааснаар  1024 бөх барилдаж байгаа тохиолдолд Улсын арслангаас доош цолтой бөх ес давбал Улсын арслан цол өгөх юм байна. Хэрэв тэр бөх 10 давж түрүүлбэл Улсын аварга цол олгоно. Харин Улсын арслан болон түүнээс дээш цолтой бөх түрүүлбэл хуулийн ердийн журам үйлчилнэ. Өөрөөр хэлбэл, Улсын арслан цолтой бөх Улсын аварга цол авах юм. Улсын аварга цолтой бөх түрүүлбэл Улсын даян аварга цол авна. Улсын даян аварга түрүүлбэл Улсын дархан аварга цол авна гэж хуульд заажээ.
     
    Тулгар төрийн 2226 жил, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 811 жил, Ардын хувьсгалын 96 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын нээлт тун удахгүй болно. Өнгөрсөн жил УДЭТ-ын Ерөнхий найруулагч Н.Наранбаатар Монгол түмний аж амьдралыг Хүннү гүрнээс улбаалуулан харуулсан бол энэ жил дахин тэрээр наадмын нээлтийг нээхээр хэдийнээ Төв цэнгэлдэхэд түүний баг хамт олон байраа эзэлжээ.
    Их Эзэн Чингис хааны үеэс эрийн гурван наадмаа тэмдэглэж, хүчит бөхчүүд нь эр бяраа гайхуулж, эрхий мэргэн харваачид нь цэц мэргэнээ сорьж, шандаст хурдан хүлэг нь хурд хүчээ үздэг байсан өвөг дээдсийн үрс билээ бид.
    Миний Монголын наадам нарыг аргамжиж, наадамчин олныг сэтгэлийг баясгаж, Төрийн дууллаа эгшиглүүлж, дуу хууртайгаар өргөн дэлгэр өрнөх болно.
    Дэлхийд ганцхан наадмаараа , дэнж хотойтол сайхан наадаарай.
     

  • Б.Баярмагнай: “Их сүлдэч” байна гэдэг үнэхээр бахархмаар

    -Бүх цэргийн Их хар сүлд нь Монгол Улсын тусгаар тогтнол, төр, цэргийн сүр хүчний бэлэгдэл, туурга тусгаар монгол түмэнд мөнх тэнгэрээс илгээсэн монгол цэргийн үеийн үед сүсэглэн бишрэх оройн дээд шүтээн юм.Хар сүлдийг их эзэн Чингис Хааны үеэс эхлэн ХХ зууны эхэн үеийг хүртэл тал нутгийн нүүдэлчин монголчууд ил, далд хэлбэрээр зуун зуунаар өртөөлөн тасралтгүй тахиж ирсэн талаар түүхийн баримтууд, эд өлгийн зүйлс болоод энэ талаар судалсан эрдэмтдийн бүтээл чамгүй байдаг.

    -Хар сүлдийн бэлэгдлийн талаар сонирхуулаач? 
    -Бүх цэргийн Их хар сүлд нь Монгол Улсад ганц байх бөгөөд түүнийг дуурайлган хийх, сүлдэчээс бусад хүн гар хүрэх, хөдөлгөхийг цээрлэдэг. Их хар сүлдийн титэм нь алтадсан  эвэр угалзан жийжүүтэй, гилбэр, дөрвөн ган цэцэг, хоёр ган зангилаанаас бүрддэг. Дээврийг монгол газрын гангаар бүтээж, алтадсан бад цэцгэн хөлтрөгөөр чимсэн байдаг.Туургыг мөн гангаар бүтээж, дээд, доод захаар нь алтадсан хүрээ товойлгон хадаж, наян нэгэн сүвэгч гаргасан.Залааг хар зүсмийн азарганы дэлээр, бүч, бүслүүрийг хар дэвсгэр дээр одтой хөх торгыг давхарлан оёж хийсэн.Сүлдийн шилбийг Хан Хэнтий уулнаас авчирсан хус модоор хийж, ооны хүзүүний арьсаар нар зөв тойруулан ороож өнгөлсөн.Суудлыг эртний Монгол Улсын нийслэл Хархорумаас авчирсан боржин чулуунд хээ товойлгон сийлж бүтээсэн байдаг.
    Харин дөрвөн элч сүлд бол Их хар сүлдийг дөрвөн зүгт төлөөлж, түүний эрч хүчийг дөрвөн зүгт түгээгч элч, дөрвөн талаас нь тулж түших хөл юм.Эдгээр сүлдийг монгол орны дөрвөн зүгт аялуулан төрийн тахилгатай уул, хайрхадыг тахих тахилгад оролцуулан тайлга үйлддэг.Дөрвөн элч сүлд нь нэр, гилбэрийн хэлбэр, эрдэнийн чулуугаараа ялгагддаг.
    -Одоо байгаа бүх цэргийн Их хар сүлдийг хэдэн онд бүтээсэн бэ?
    -1992 онд Монгол Улсын шинэ Үндсэн хууль батлагдаж, улмаар төрийн бэлэгдлийг шинэчлэн баталсан ба үүний дагуу Батлан хамгаалах салбарт цэргийн туг, тэмдгийг шинэчлэх шаардлагыг бий болсон. Улмаар Батлан хамгаалахын сайдын тушаалаар цэргийн сүлд, байлдааны тугийг бүтээн залах комисс байгуулагдсан. Бүх цэргийн Их хар сүлдийг XVII жарны усан бичин жилийн зуны тэргүүн сарын шинийн гурван буюу 1992 оны 5 дугаар сарын 5-ны өдөр Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат Батлан хамгаалах яаманд хүлээлгэн өгч, хүндэтгэлтэйгээр залсан юм. Энэ бол олон эрдэмтэн, судлаачид, уран дархчуудын оюун ухаан, хөдөлмөрөөр бүтсэн бахархал билээ.Хожим Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойгоор Бүх цэргийн Их Хар сүлдийн элч дөрвөн сүлдийг бүтээснээс гадна Хар сүлдийн өргөөг байгуулан залсан түүхтэй.Тайлга, тахилгын үеэр гаргаж байна.
    -Тахилга тайлга ер нь их нарийн учир утгатай юм шиг байна?
    -Эрт дээр үеэс монголчууд аян дайнд мордохдоо Хар сүлдээ тахиж, ялалт амжилтаа даатган, хийморь сүлдээ бадраадаг байснаас гадна улс орны дотоодод гарсан үймээн самуун, хулгай дээрмийг дарахад Хар сүлдээ догшруулан тахиж түүнийг дардаг байсан талаар эх сурвалжуудад дурьдсан байдаг.Тайлгын тухайд бага тайлга, их тайлга, зуслангийн тайлга, догшруулах тайлга зэргээр үйлддэг.Өнөө цагт ерөнхийлөгчийн 2006 оны 12 дугаар сарын 15-ны өдөр баталсан зарлигаар Бүх цэргийн Их Хар сүлдийн дүрмэнд цэнгүүлэх болон цагаалах тайлгыг үйлдэхээр заасан.
    Сүүлд орсон нэмэлт өөрчлөлтийн дагуу цэнгүүлэх тайлгыг 2 жилд нэг удаа тусгайлан бэлтгэсэн тайлгын байранд, харин цагаалах тайлгыг жил бүрийн хаврын тэргүүн сарын шинийн гуравны өдөр өргөөнд нь тайхаар заасан байдаг.Бүх цэргийн Их Хар сүлдийн цэнгүүлэх тайлга нь Их хар сүлдээ хүндэтгэн цэнгэл баяслыг хөгжөөж, цэрэг дайчдынхаа эрдэм чадал, ид хав, сүр хүчийг илтгэн харуулж буй хүндэтгэлийн ажиллагаа юм.Энэ үед Их Хар сүлдэндээ хүндэтгэл үзүүлж, идээ, ундааныхаа дээжийг өргөн, монгол зон олныхоо буян заяа, хүсэл зоригийг даатган өчиг өчдөг.Харин цагаалах тайлга нь хаврын тэргүүн сарын шинийн гуравны өдөр болдог.Амар амгаланг эрэн, золгож хүндэтгэл үзүүлдэг ёслол юм.Манай зарим эрдэмтэд.Өвөр Монголын Ордос аймагт өнөөг хүртэл үйлдэж буй13 жилд нэг удаа луу жилд явуулдаг догшруулах тайлгыг сэргээх талаар зөвлөлдөж байна.Цаашид энэ талаар нухацтай хэлэлцэж, эрдэмтдийн зөвлөгөөг авах нь зүйтэй.
    -Бүх цэргийн Их хар сүлдийн цэнгүүлэх тайлгыг хэдэн оноос хаана хаана явуулж байв?
    -Анх 1998 онд Төв аймгийн Алтанбулаг сумын нутаг Өгөөмөр ууланд цэнгүүлж байсан.2011 оноос хойш Баянзүрх хайрханы салбар уул болох Агуйт ууланд цэнгүүлэх ажлыг зохион байгуулж байна.
    -Та хэд дэх удаагийн сүлдэч вэ?
    -1992-2002 онд хошууч генерал Б.Шагдар, 2002-2006 онд хошууч генерал М.Борбаатар, 2006-2009 онд хошууч генерал А.Ганбат, 2009 оноос миний бие их сүлдэчээр томилогдон ажиллаж байна.
    Мөн Батлан хамгаалахын сайд Д.Бат-Эрдэнийн санаачилгаар Бүх цэргийн Их хар сүлдийн өргөөг засварлах ажлыг С.Гансүх захиралтай “Уушгийн агуй” ХХК-ны тусламжтайгаар засварлан цэнгүүлэх тайлгын өмнөх өдөр хүлээлгэн өглөө. Эрдэмтэн судлаачид, уран дархчуудын хөлс, хөдөлмөрөөр өргөө маань дахин амь орсонд баяртай байна.
    Таньд баярлалаа, амжилт хүсье!
                                                                                                           
    Ярилцсан Б.Отгонбаяр