Category: Монгол үндэсний түүх

 

Байнгын хэрэгцээний гэр сууцыг хийц, гадаад хэлбэрээр нь монгол, түрэг гэр гэсэн хоёр үндсэн ангилалд хамруулна. Монгол гэрийг халх, ойрад, буриад гэж ялган үздэг. Гэр нь яс мод, бүрээс гэсэн хоёр үндсэн зүйлээс бүрдэнэ. Эрт үед гэр сууцаадан модоор хийж байсны улмаас модон гэр гэж нэрлэх болсон. Хожим мод, эсгий бүрээс зэргээс бүтсэн гэр үүсэхэд эсгий гэр буюу эсгий туургатнууд хэмээн гэр сууцаар нь онцгойлон нэрлэсэн түүхтэй билээ.

Гэрийн мод нь тооно, унь, хана, хаалга, эсгий бүрээс нь өрх, дээвэр, туурга, үүд зэрэг байна. Монгол гэрийн том багыг ханаар нь хэмжээлэх хийгээд дундаж айлын гэр нь 4 ханатай байна. XIX зууны эцэс үед жирийн малчны гэр нь дөрвөн ханатай, чинээлэг баячуудын гэр нь 5 ханатай, мөн 8-10 ханатай гэрийг аймгийнхан, хошуу тамгын газар барьж байжээ.

Монгол гэрийн доторх горим ёс
Гэрийн доторх зайг хоймор тал, үүдэн тал, гэрийн эзэгтэйн тал, гэрийн эзний тал гэж ялгах нь гэрийн дотор баримтлах ёс ба зай талбайн журмыг тогтоосон хэв ёс байжээ. Монголчууд гэрийнхээ гол дунд гал голомт тулгаа байрлуулдаг.Түүнийг тойрсон орон зайн баруун тал нь эрэгтэй хүний эд зүйл, зүүн талд эмэгтэй хүний эд зүйлийг байрлуулдагаас уламжлан эзэгтэй тал, эрэгтэй хүний тал хэмээх болсон. Гэрийн доторх орон зайг 12 жилээр хуваан нэрлэх, зүг чиг заах, өнгөөр ялган гэрийн наран цагийн хуваарийг буй болгосон нь гэртэй холбоотой ардын мэдлэгийн нэгэн өв байв.

дэлхийн түүхийн хамгийн агуу байлдан дагуулагч алдрыгзүй ёсоор эзэмшигч Тэмүжин Онон мөрний эрэгдагуу нүүдэллэн амьдардаг Хамаг Монголын тэргүүлэгч Есүхэй баатрын ууган хүү болж мэндэлжээ.Есөн настай байхад эцэг нь татаруудад хорлогдон нас барснаар гэр бүлээ тэжээгч бүх малаа алдсан бэлэвсэн эх нь таван хөвүүнээ дагуулан, дайсагнагч отог омгоос зугтаж, ойд гарч зутруу өвөлжив.Энэ үед хуучин тэдний захиргаанд байсан тайчууд тэднийг мөрдөн мөшгиж, улмаар Тэмүүжинг баривчилж, хүзүүнд нь модон хүзүүвч зүүж, алж устгахаар заналхийлэн, ихэд зовоожээ.Гэвч нугарашгүй хатан зоригтой, зүйргүй их тэвчээртэй Тэмүжин модон хүзүүвчтэйгээ оргож, төрөлх аймагтаа буцан ирж, гарамгай дайчин удирдагч болон төлөвшжээ.

Тэмүүжин 20 нас хүрээгүй байхдаа аймгийнхаа цөөн цэрэгтэй багийг удирдан, хөрш нүүдэлчин аймгуудыг заримдаа хүчээр бас арга заль хэрэглэн өөртөө нэгггэсээр байв.Нэгэн удаа Мэргид аймгийнхан гэнэт гэнэдүүлэн довтолж эхнэрийг нь олзлон авч одсон нь түүний басамжилсан хэрэг байлаа.Иймд Тэмүжин цэргийн хүчээ зузаалж, эцгийн хуучин анд Хэрэйдийн Ван хан Тоорил, өөрийн багын анд Жамуха нартай цэргийн холбоо тогтоон, жилийн дараа хүчирхэг Мэргид аймгийг бутцохин эхнэрээ чөлөөлж авчээ.Энэ ялалтын дараа түүний нэр хүнд улам өсөж, нүүдэлчин аймгууд дараалан дагаж орсоор байв.Гэвч эрх мэдлийг нь зөвшөөрөхгүй байгаа аймгуудыг дайран довтолж, зарим тохиолдолд харгис хэрцгийгээр толгой дараалан хядаж байв.Тухайлбал, эртний өст, хатуу шийдмэг эсэргүүцэн тулалдсан Татар аймгийн насанд хүрсэн бүх иргэдийг хүйс тэмтэрчээ.

Чингис хаан хүнийг маш сайн таньж чаддагг байв.Нэгэнт таньсан хүнээ тэр шашин шүтлэг, гарал үүсэл, нийгмийн зиндаа зэргийг огг ул харгалзан өөртөө ажиллуулж чадцаг, мөн итгэл өгч дэвшуулдэг байв.27 настай идэр залуу Тэмүжинг Хамаг Монгол улсын хаан ширээнд залсан 1189 он бол Монголын тулгар төрийн түүхэнд чухал үе болсон юм. Тэр цагт Байгал нуураас Их цагаан хэрэм хүртэл, Хянганы уулсаас Ил Тарвагатай хүртэл өргөн уудам нутагт түүн шиг бас 12 хаан байсны хэн нь ч цэрэг зэвсэг, нэр сүрээрээ Тэмүжингээс дутахгүй, түүндээ эрэмшин зоргоороо аж төрж байсан билээ. Гэвч Тэмүжин 15 жилийн лотор буюу 1189-1206 оны хооронд тэр бүх хаадыг доройтуулан дарж, Монтол нутаг дээр түүхийн бас нэг шинэ үеийг нээж чадсан юм.

Тэмүжин 1206 он гэхэд Төв Азийн ондөрлөгт орших монгол, түрэг угсааны голлох бүх аймгийг нэгтгэж дуусган, Их Монгол улсын хаанаар өргөмжлөгдөж, Чингис хаан цолыг хүртжээ. Чингис хаан үйл ажиллагаагаа цэргээ бэхжүүлэх ажлаас эхэлж, аймгуудын ноёдоос цэргийн багаа нутаг дэвсгэрээ гадны халдлагаас хамгаалах, хөрш нутагт аян дайн хийхэд ямагт бэлхэн байхыг шаардаж, эрх мэдлээ хамгаалж байх, аливаа эсэргүүцлийг дарж байхын тулд 20 мянган хүнтэй шадар хишигтэн цэрэг байгуулж, түүнд аймгуудаас хамгийн шилдэг дайчдыг сонгон авдаг, тэд нараас армидаа даргаар томилгоо хийхийн дээр армиа аравтын зарчмаар зохион байгуулсны зуут мянгат нъ бие даасан байлдааны үүрэг гүйцэтгэж, харин түмт нь тактикийн зорилтыг хэрэгжүүлдэг байв. Монголын армид захирах захирагдах ёсыг чанд сахиж, зөрчих явдлыг огт гаруудцаггүй байжээ.

Монголын армийн цөм нь нум сум, сэлмээр зэвсэглэж анхандаа хатуу арьсан цээживч, дуулга хэрэглэдэг байсан бол хожим нь төмөр хуяг дуулга өмсдөг болжээ.Чингис хаан тухайн үеийнхээ аугаа стратегич, тактикч болон цэргийн урлагийн түүхэнд алдаршсан билээ.Монголын цэрэг тулалдааныг дайсан руугаа суман мөндөр буулган байлдааны журмыг нь эвдсэнээр эхэлж, дараа нь шууд дайралт хийдэг байв.Байлдааны үед отолт хийх, залилан мэхлэх зэрэг аргыг байнга хэрэглэж, морин цэргийн маневрыг чадварлаг гүйцэтгэж, дайснаа байлдааны олзоо нэмэгдүүлэх биш чухамдаа бүрмөсөн устгах хатуу ширүүн зорилгоор мөрдөн хөөдөг байжээ.Чингис хаан байлдан дагууллынхаа эхэн үед аян дайн хийхдээ монголын их цэргийг тэр бүр хуралдуулж байсангүй, тагнуул туршуул явуулж дайсны цэргийн тоо байрлал, зэвсэг хэрэглэл, хөдөлгөөний талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл авсны дараа дайснаа хиар цохиход хүрэлцэх тооны цэргийг л төвлөрүүлдэг байв.Чингис хаан ийнхүү найдвартай мэдээлэл, судалгаан дээр үндэслэн дайны бэлтгэлээ тун чамбай бэлтгэж хийж, цэргийн техникээ тулалдаан бурт сайжруулж, дайснаасаа ч суралцаж чаддаг байсанд түүний бүхнээс агуу давуу талтай болгожээ.

Тэрбээр 1207 оноос байлдан дагууллаа эхэлж, Сэлэнгэ мөрнөөс хойш Енисей мөрөн хүртэлх нутагт суудаг ойн олон иргэдийг эрхшээлдээ оруулж, тэдний эрчүүдийг нь цэрэггээ нэгтгэж, улмаар хөрш хүчирхэг суурин улс болох Тангудыг хэдэнтээ довтлон, буулган авч, холбоотон болгоод айлган хашраах стратегийн ачаар эрхшээлдээ оруулсан ард түмнүүдийг дуулгавартай, хүлцэнгүй байлгаж чадав. Чингис хаан 1211 онд умард хятадад тогтож байсан Зүрчидийн Алтан улс руу аян дайн хийхэд хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн том хориглолтын байгууламж болох хятадын цагаан хэрэм тэдэнд саад болсонгүй.Монголын морин цэрэг замд тааралдсан Алтан улсын их цэргийг хэсэг хэсгээр хиар цохин нийслэл Бээжин буюу тухайн үеийн Яньцзин хотыг 1215 онд удтал бүслэн суусны эцэст буулган авчээ. Монголчууд энэхүү аян дайны хугацаанд хойд хятадын нутагт хүчтэй эсэрүүцэл үзүүлсэн 90 гаруй хотын хүн амыг залхаан цээрлүүлж устган, байлдааны явцад хятадуудын хэрэглэдэг янз бүрийн шидэгч чулуудагч, хэрэм хана цөмлөгч төхөөрөмжүүдийг амжилттай хэрэглэн, улам бүр боловсронгуй болгон ашиглав.

Чингис хаан 1218 онд Солонгосын хойгийг дайлж нөлөөндөө оруулсны дараа анхаарлаа баруун зүгт хандуулж, хилийн хот Отрарт монголын 500 худалдаачид, элч төлөөлөгчдийг алж, итгэлийг эвдсэнд ял асуун, Дундад Азид оршин тогтож байсан лалын шашны хамгийн том гүрэн болох Хорезмтой дайн эхлүүлэв. Энэ дайнаар монголын цэрэг Отрар, Жэнд, Бухар, Самарканд, Ургенч зэрэгтомоохонхотуудыг дараалан эзэлж, хэт их гүрний эзэн Мухамед шахыг амь тавьтал ямар ч сэхээ завдал өгөлгүй шахамдуулан хөөж, энэ хугацаанд Хорезмын хаант улс Дундад Азийг байлдан дагуулж, баруун хойд энэтхэгийн нутгийг бүхэлд нь гартаа оруулж авсны дараа өмнө зүг явсангүй харин нар жаргах зүгт байгаа үл мэдэх улс орнуудын зүг хүлгийн жолоог залжээ. Энэ үед тогтсон заншлаар аян дайны төлөвлөгөөг нарийвчлан хэлэлцэж, явах зам маршрутыг тодотгон, шилдэг цэргийн жанжин Зэв Сүвээдэй нарыг алс өрнө зүг илгээсэн нь Иран болон Кавказын чинад дахь газар нутгийг байлдан дагуулж, Донын хөндийд ирж оросын вант улсуудын нутагт нэвтэрчээ. Зэрлэг тал нутагт амьдран суудаг дайнч догшин комануудыг энд Зэв, Сүвээдэй нарын гавшгай морин цэрэг эд бад хийгээд 1223 онд Калка голын эрэг дээр болсон тулалдаанд оросын вангуудын нэгдсэн цэргийг хиар цохин эргэжээ.

1226-1227 онуудад Чингис хаан итгэлийг эвдэн, тангараг зөрчсөн Тангуд улсын нутагт аян дайн хийж байхдаа өөд болжээ.Чингис хаан амьсгаа хураах хүртлээ тэртээ тэргүй уудам том болсон газар нутгаа өргөжүүлэхийн төлөө зүтгэсээр байв.Тиймд монголын цэрэг жил өнгөрөх бүр төрөлх нутгаасаа улам алслан холдсоор, монгол дайчдын морьдын туурай Номхон далайгаас Газрын дундад тэнгис хүртэлх өргөн уудам нутгийн бүх гол мөрөн, нуурын усаар угаагдсан байдаг. Чингис хаан орон зайн агуу мэдрэмжтэй хүн байсан бөгөөд түүний булаан эзлэлт нь Евразийн өргөн уудам тивийг нэгэн цул болгон Ромчуудын 400 гаруй жил тэмцэж байж эзэлснээс ч илүү газар нутгийг тэрбээр 25 жилийн дотор л зуун мянгаад дайчныхаа хучээр эрхшээлдээ оруулжээ. Чингис хааны үүсгэсэн, хөвгүүд, ур ач нь тэлэн өргөжуулсэн энэ Их гурэнд Энэтхэгээс Сибирь хуртэлх орон зайд Вьетнам, Хятад, Орос, Перс, Төв Европын түмэн хэлтэн ястан захирагдан амьдарчтао, күнз, будца, ислам, христийн гээд олон шашин соёл энх амгалан зэрэгцэн оршиж байв. Чингис хаан Торгоны замыг мэдэлдээ оруулаад тууний аюулгуй байдлыг хангах болсноор Хятад, Ромыг олон жилээр холбох гуур тавигдсан юм.Энэ л жимээр урьд хожид байгаагуй тайван нөхцөлөөр өрнө, дорнын иргэншлийн хооронд худалдаа, соёл, шашин чөлөөтэй нэвтэрч байлаа.

Чингис хаан бүх дэлхийг эрхшээлдээ оруулах мөрөөдлөө бүрэн биелүүлж чадаагүй боловч тэр мөрөөдлөө биелүүлэхийг хөвүүд ач нартай захисан байна. Түүнийг агуу удирдагч, даяаршлын суурийг тавигч, олон улсын худалдааг сонгодогутгаар нь анхлан хөгжүүлж, өрнө дорнын соёлыг холбох гүүрийг бүтээгч болсон бөгөөд Түүний үүсгэсн Их гүрэнд тайван тогтвортой байдал ноёлж, худалдаа чөлөөтэй хөгжиж, хангалуун амьдрал бий болж эхэлсэн нь эдийн засаг, соёл иргэншил, технологийн тэсрэлтийн угтвар нөхцөл болж өгчээ.

Өнгөрсөн зууны төгсгөлд АНУ-ын хамгийн нэр хүндтэй хэвлэлийн нэг “Вашинггон пост” сонины газраас хоёр дахь мянган жилийн дэлхийн хамгийн суут хүнийг шалгаруулахад Чингис хаан тодорсон билээ.Өөрөөр хэлбэл, түүний удирдсан монголчуудын байлдан дагуулалт нь дэлхийг анх тойрсон Ф.Магеллан, агуу В.Шекспир, Леонардо Да Винчи, И.Гүтэнбэрг, Мартин Лютер, Г.Галилей зэрэг хүн төрөлхтний өч төчнөөн суут хүмүүсээс илүүтэйгээр өнөөгийн ертөнцийн дүр төрх бүрэлдэхэд нөлөөлсөн хэрэг л дээ.

Мэдээ оруулсан: Ц.Хан-Хөхий

 

-Би өгчихсөн

-Та яасан хачин худалч хүн бэ? Надаас өөр мөнгө хураадаг хүн байхгүй. Би аваагүй. Та өгөөгүй

-Би төлөх төлөхдөө халуун улаан цусаараа төлсөн гэжээ.

-Үйлчлэгч юу ч хэлж чадсангүй. Юу гэсний нь ч ойлгосонгүй. Харин Ри гуайг явсан хойно өрөөнд нь орж үзвэл хоногийн мөнгийг орхисон төдийгүй

“Нохой бөөсөө Чонон бясаагаа Цөөлтүгэй” гэсэн зурвас үлдээсэн байжээ.

Хэл шинжлэлийн доктор, зохиолч Дожоогийн Цэдэвийн ярьсан хууч. Төвийн сонинуудын хошин буланд хэвлэгдсэн хэд хэдэн шогийг харьцуулан найруулав.

Тамхичин азарга

1960-аад онд Монголын манлайлах сэхээтний нэг нь Ж.Аминдаваа гэдэг эрдмийн зэрэггүй эрдэмтэн, их эмч, дуун хөрвүүлэгч байв. Нэг гэм нь бор дарсанд жолоо алдамхай. Гэхдээ ажил албаа цалгардуулах нь үгүй.

Түүнийг албан байгууллага, үйлдвэр, их, дээд сургууль урин аваачиж анагаах ухааны сэдэвт, тэр дундаа архи тамхины хорын тухай яриулах нь цөөнгүй. Тэр ч байтугай Ж.Аминдаваагийн баталгаа сайт, итгэл үнэмшилт яриаг сонсоод, тамхиа тантан луу шидээд гарсан хүн ч бий гэдэг.

Энэ тухай Ри багшид хэн нэг нь ярьж үг өгсөнд:

-Адуу нэг янжуурт үхдэг гэж

Аминдаваа гуай айлдсан байна лээ.

Аминдаваагийн янжуурыг авч татаад

Азарга үхэхийг үзээгүй байна лээ.

Архи тамхинаас яаж гарахыг

Аминдаваа гуай үлгэрлэвэл би ч бас баагиулахаа болино оо гэжээ.

Нэгэн насаараа АУДС, УБДС-д багшилсан том сэхээтэн “данхар” хэмээх Ц.Готовын ярьсан хуучаас найруулав.

Ам бүлээ танилцуулсан нь

Ринчен доктор шавь нарынхаа хамт Говь-Алтай аймгаар аялжээ. Тонхил сумын “Лавлагаа Гаан-жуур” гэдэг өвгөн, Ри доктороос:

-Та үр хүүхэд олонтой юу? Ухаантны удам өндөр байвал улс төрд хэрэгтэй гэжээ.

Их, багштан өөрийн үр хүүхдийг дөвийлгөн ярих дурамжхан учир:

-За би дөрвөн шар хүүхэдтэй гэж. Мөнөөх “лавлагаа” өвдөгт нь тулж суугаад:

-Хүүхдүүд чинь том дарга уу? Эрдэм номоор мэдээж овоо биз? гэсэнд:

-Том хүүхэн нүдний эмч нэртэй Хүний нүд сохлох эрхтэй.

-Удаахь нь амьтан зүйч Монголын өөхөн сүүлтэй сайхан хонийг нохой сүүлтэй болгодог мэргэжилтэй.

Хүү маань их говиор тэнэж, элс шороо ухаж, лууны өндөг хайж, лус савдаг хилэгнүүлж явдаг даа гэжээ.

Жич:

Нүд сохолдог гэдэг нь доктор Р.Нямаа

Өөхөн сүүлтийг нохой сүүлт болгодог гэдэг нь доктор Р.Индра

Лууны өндөг хайж Лус савдаг хилэгнүүлдэг гэдэг нь доктор Р.Барсболд билээ.

Бөгсөөрөө удирддаг жолоодогч

Цэдэнбал даргад зусардан бялдуучлагчид дулаан цагийн батгана шиг олширсон нь, хөөрхий буурал даргыг дураараа дургихын гулсуур болсон гэхэд хилсдэхгүй. Ямар л шударгадаа “МАХН бол Цэдэнбал мөн” Цэдэнбал бол МАХН мөн” гэж тунхаглаж байх билээ дээ. Харин гашуун атлаа үнэн үгийг хоёрхон хүнээс сонсчээ.

Нэг дэх нь Дандар баатар даргад: “Би бол цусан гавьяаны баатар. Чи бол цагаан талхны баатар” гэжээ.

Нөгөө нь Ринчен багш. Тэрбээр Цэдэнбал даргад “Улсыг бөгсөөрөө биш бөндгөрөөрө удирддаг юм шүү” гэж сануулжээ.

Жич: Худлаа байх гэж итгэж ядмаар энэ үг үнэн болохыг МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо Их тэнгэрийн аманд зохиолчдыг хүлээн авч уулзахад Ю.Цэдэнбал дарга өөрөө батлан ярьжээ.

Энэ тухай утга зохиолын шүүмжлэгч ЦХасбаатар “Ринчен гуайн тухай дуртгал”-даа “Цэдэнбал дарга Ринчен гуай руу хуруугаа заагаад “Энэ нөхөр Ринчен намайг толгойгоороо биш гэснээ ар доогуураа заасхийгээд “үүгээрээ боддог гэж хэлсэн” гэж ярьж байсан нь санаанаас гардаггүй юм гэж түүхэн гэрчийн ёсоор батлан бичжээ.

Гүтгэлгэн хүнс

МАХН-ын Төв хорооны тогтмолжсон ажлын нэг нь эрдэмтэн Ринченг элдвээр гоочлох явдал байв. 1976 онд “Намын амьдрал сэтгүүлд” “Эрдэмтэн хүний хариуцлага” гэдэг өгүүлэл гарчээ. Түүнийг “Новости Монголий” сонин дор нь зээлдэн нийтэлжээ.

Насан туршдаа гоочлуулсан өвгөн эрдэмтэн 1937 онд “Ардын дайсан” хаягтайгаар цаазлуулах ял сонсож байснаасаа илүү бухимдаж байв. Учир нь: зохиогчийн нэргүй тэр өгүүлэлд эрдэмтнийг дайран довтолсон төдийгүй, эцэг эх төрөл садны нь удам судраар нь гүжирдэн доромжилсон байлаа.

-Багш аа, Намын төв хэвлэлд энэ том өгүүллийг бичсэн хүн яагаад нэрээ тавиагүй юм бол оо? гэж асуухад:

-Нэл өт

Баасаар хооллодог.

Нэрээ нуугаачин

Гүтгэлгээр хооллодог гэж билээ.

Ри багшийн түншүүр, Ри багшийн билэгийн зул ном хэвлүүлэгчийн өдрийн тэмдэглэлээс

Шинэ улс

Шинжлэх ухааны Техникийн улсын хороо гээч нэгэн байгууллага 1970 оны дундуур байгуулагдаж дарга нь Майдар болсны маргааш Ри доктор, Майдар даргатай уулзаж:

-Та шинжлэх ухаан техникийн улс байгуулаад бас өөрөө хаан нь болоо юу? Баяр хүргэе гэсэнд:

Майдар доктор:

-Уучлаарай Ри гуай би ч монгол хэлэндээ тааруухан шүү дээ гэхэд

Ри: орос хэлэндээ бүр ч байхгүй шүү дээ гэжээ.

Зүй нь БНМАУ-ын Шинжлэх ухаан, техникийн хороо гэх учиртай санж. Оросоор сэтгэж, монголоор үгчилсний гайг Ри гуай тийнхүү өгжээ.

Сэтгүүлч, дуун хөрвүүлэгч, үеийн нөхөд нь Цицерон хэмээн авхайлдаг Ц.Цэрэн гүүшээс тэмдэглэв.

Эх сурвалж: “Хөх толбо” сонин

түмэнд ойлгуулж, сургуулийн сурах бичигт мөн л уран зо¬хиол, уран сайхны кино яруу найр¬гаар бичиж үлдээдэг. ХХ зууны Монголын улс төрийн түүх ийм л байсан.Түүх бичлэ¬гийн энэ онолын үүднээс авч үзвэл Бодоо сайд, Богд хаан, АНУ-ын түүх бол бүгд дайсны талын түүх. Тэгвэл дайсны талын Бодоо сайд, Богд хаан, АНУ ямар буруу хэрэг хийчихсэн юм бол. Ардын намын анхны Ерөнхий сайд Бодоог цаазын тавцанд аваачихад тулгасан ялын нэг бол Богд хаантай ямар холбоотой байснаа хэл гэсэн эрүү шүүлт байлаа.

-Чи хө, Америк улстай ямар харилцаатай байснаа хэл, Америкийн тагнуултай удаа дараа уулзсаныг чинь мэдэж байна. Бичиг явуулснаа хүлээ гэж байцааж байжээ.

-Чиний Богд хаан, хатан хоёртой холбоотой нь илч¬лэгд¬сэн.Богд ваадан¬тай юм бариад танай гэрээр орж гардаг гэсэн. Дам¬бий¬жанцан, Егүзэр хутагт, Жалханз лам нарт бичсэн захидал чинь олдсон гэж тамлан байцааж байжээ. Тэг¬вэл Богд хаан, Бодоо сайд, АНУ ямар ха¬рил¬цаатай байсан юм бол. Богдын Засгийн газрын бод¬ло¬гыг Бодоогийн Засгийн газар үргэлжлүүлж байсан юм болов уу.

Д.Бодоо Ардын намын Засгийн тэргүүнээр ердөө ганцхан жил хүрэхгүй хуга¬цаанд ажилласан боловч АНУ-тай харилцах талаар ахиц гаргажээ. Гэвч тэр үеийн АНУ Монголыг ч биш, Улаан Оросыг ч биш, Хятадын бод¬ло¬гыг дэмжин харзнаж байв. Богд хааныг Далай ламын нэгэн адил цалин хан¬гамжаар хангах, Мон¬голд санхүү, цэрэг зэвс-гээр туслах, Манжийн хааны үед Халхын ноёдод эдлүүлж байсан эрх ямбыг Богд хаанд сэргээн эдлүүлэх, Хятад Монголын худалдааг либе¬ралч¬лах, нээлттэй хаал¬ганы зарчмаар ажиллах хэрэгтэйг АНУ Хятадын Засгийн газарт зөвлөж байв. Богд хаан өөрийнхөө улсын хил хязгаарыг “Цагаан хэрэм” гэж бат итгэн бодлогоо бүх мон¬голчууд даяар явуулж байв. Тэр үед Өвөр Монголын хошуу ноёдын хаашаа толгойтой байгаа талаар тодруулбал, Өвөрлөгч ноёдууд хошуу нутаг мал сүрэгтэйгээ Монгол руу толгойтой байжээ. Мон¬гол, Хятадын шинэ засгийн бо䬬ло¬гыг дэмжиж байна уу гэдгийг АНУ анхаарч энэ тухай төвдөө байн¬га мэдээлж байжээ. Хятадын Ерөнхийлөгч, АНУ-ын үгийг дагаж байлаа. Юуны өмнө Өвөр Монголыг Богд хаант Монгол Улсад алдахгүйн тулд хятад цэргийн хүчийг Өвөр, Ар Монгол руу илгээсээр байв.Өвөр 49 хошуунаас 20 гаруй хошуу ноёд улс төрийн далим гарвал Ар Монгол руу явчих гээд байв. Богд хаант Монгол Улсыг байгуулахад Өвөр Монголын ноёд тэмцлийг манлайлж оролцсон. Богд хаан ширээнд суумагцаа Монгол 1911 оны Өвөр Монголыг чөлөөлөх байл¬даанд манлайлан оролц¬сон Өвөр Монгол ноёдыг шаг¬насан. 1915 оны Гурван гүрний хэлэлцээр хүртэл Богд хаа¬ны Засгийн газар бодлогоо бүх Монгол даяар явуулсанд Өвөр Монголын ард олон баярлаж байв. Тийм ч учраас Богд хаан Япон, Буриадын санал болгоод байгаа “Нар¬май Монгол”-ыг хүлээн зөв¬шөө¬рөөгүй нь гадаад Монгол Улс бол”Их Монголын гал голомт” гэсэн бодлого бай¬лаа. АНУ-ын бас нэг санаа нь Улаан Оросын аюулыг Монголд нэвтрэхээс сэргийлж чадах цорын ганц цэргийн хүч бол генерал Сүй Шүйжан.Ийм учраас Сүй Шүйжан генералтай Америкийн Элчин сайд Бээжин хаалганд олонтаа уулзсан тухайгаа Вашингтонд тайлагнаж байв. Америкийн дэмжлэгийг авч чадсан Хятадын хувьд өөрийн нөлөөгөө Монголд тэлэх түүхэн үе иржээ гэдгийг ч мэдэрсэн. Энэ эгзэгтэй агшинд 1919 оны зургадугаар сарын 29-нд Богд хааны зөвшөөрлөөр нэгэн цахилгаан утас Хятадын зас¬гийн газарт иржээ. Монголд суугаа Хятадын элчин Чен И бичсэн байна. Хүрээнд суугаа цагаан Оросын консул Орлов, Чен И хоёр удтал ярилцсаны эцэст хятад цэр¬гийг машинаар зөөвөрлөн Монголд ирүүлэхийг хүссэн байлаа. Хүсэлтийн дагуу 1919 оны наймдугаар сарын 19-нд хятад нэг бригад цэрэг Хүрээнд иржээ. Ингээд 1919 оны наймдугаар сарын 26-ны байд¬лаар хятад цэрэг Хүрээнд 700, Хиагтад 500, Улиастайд 120-ыг оруулав. Аажмаар Хүрээн дэх хятад цэргийн тоо 2500-д хүрчээ. Хятадад суугаа Америкийн Элчин сайд Реанш Хятадын ерөнхийлөгчтэй уулзахдаа “Монгол болон монголчууд боль¬шевикийн хүчний эсрэг үлэмж хамгаалалт болж байна” хэмээн 1919 оны наймдугаар сарын 31-нд сайшаан тэмдэглэж байжээ. Сүй Шүйжан Засгийн газрынхаа зөвшөөрлөөр Ар, Өвөр Монголыг хөгжүүлэх төлөв¬лөгөө гэдэг баримт бичиг батлуулж, 50 сая ам.до묬ларын бонд гаргуулаад амж¬жээ. Ингээд Хятадын төрийг барьж байгаа гурван нам нийлэн ар Монголыг эзлэх хийрхсэн мэдэгдэл гар¬галаа. Үүнд Гамин нам багтсан байв. Өвөр Монголын ихэнх ноёдууд Богд хааны бод¬логыг дэмжиж Бээжингийн хурлаас сэмээрхэн тарж алга болж байв. Хүрээ сайд түшээт хаан Пунцагцэрэн Гамин намын их хурлыг хаян Хүрээнд ирсэн нь Хятадын уурыг хүргэжээ. Түшээтхан тэргүүтэй Халхын ноёд уг нь Манжийн бодлогыг дэм¬жиж байсан боловч Хятадын шинэ Засгийн бодлогыг дэм¬жихгүй байлаа. Энэ нь Сүй Шүйжан Богд хааныг унагаж ар Монголыг Хятадын нэг муж болгох ажиллагааг хур¬давчлав. Хүрээн дэх Хятадын төлөөлөгч Чен И генерал Сүй Шүйжан хоёр хоорондоо зөрчилджээ. Энэ үед Богд хаант Монгол Улс засаглалын хувьд эзэн хаантай, дээд, доод хоёр танхимын хуралтай парламентын засаглалтай ардчилсан улс байсан.

Монгол Улс аль улсыг дагаж, ямар аюул заналаас хэнээр хамгаалуулахаа хоёр тан¬химтай парламентаар хэлэл¬цэж шийдвэрлэнэ гэсэн үг. Орос, Япон, Хятад, Америк зэрэг том орнуудын нэгийг түшиж хөгжинө өөр хувилбар байх¬гүй. Том гүр¬нүүд Монголыг хувааж идэхээр ил, далд элдвийн гэрээ байгуулсаар байлаа. Хамгийн ноцтой нь Францын зуучлалаар Хаант Оросын саналаар “Ар Монголд Орос нөлөөгөө тогтоож болно. Харин Өвөр Монголд бүхэлд нь Японы нөлөөллийн бүс” гэсэн гэрээ бас бий. Япон энэ гэрээг урдаа барьж байв. Японд суугаа Францын Элчин сайд Жерарын бичсэнээр Монгол дахь Оросын нөлөөний хүрээ нь Сибирийн хилээс говь цөл буюу Ар Монголоос хэтрэхгүй гэж тохирчээ. Оросын цагаан хаанч, Улаан Орос ч энэ гэрээг хатуу барьдаг. Япон ч гэсэн Өвөр Монголыг гэрээ ёсоор өөрийнхөө нутаг гэж үзсээр ирсэн. Ийм учраас тэр үеийн дээд, доод хуралд суудаг хаад ноёдын байр суурь өөр өөр байсан бололтой. Ерөнхий сайд Бадамдорж тэргүүтэй хэсэг ноёд Улаан Орос түрээд ирнэ. Тиймээс Хятадыг дагана гэсэн байр суурьтай байв. Бадамдорж тэргүүтэй хэсэг ноёдын Хятадыг дагах 64 зүйлтэй гэрээ хэлэлцээр бэлэн болж байв. Харин дээд хурлын түшээт хан Дар¬хан чинван Пунцагцэрэн тэргүүтэй ноёдууд ямар ч байсан Хятадыг дагахгүй, Мон¬голын өөртөө засах авто¬номит эрхийг устгуулахгүй гэж хатуу байр суурьтай түү¬¬ний¬гээ Богд төдийгүй Дон¬догдулам хатнаар энэ бодлогоо хамгаалуулж чадаж байлаа.Тэгвэл Түшээт хааны хошуу ноёд голлон, мөн Япо¬ны нөлөөллийн хүрээг баримтлагч Өвөр Монголын эх оронч ноёд Хятадад орохгүйг дэмжив.Тэгвэл доод танхим бүхэлдээ Хятадад дагаар орохгүй гэсэн байр суурьтай байжээ. Парламентын энэ маргааныг Богд хааны байр суурь тодорхойлно.

ХОЁР ТАНХИМТАЙ ПАРЛАМЕНТААРАА ХЭЛЭЛЦЭЖ, БОГД ХААН СОЁРХОН БАТАЛЖ ЭЦСИЙН ШИЙД ГАРНА

Большевик Оростой хил¬лэ¬сэн хойд талаасаа улааны аюул Хиагтад тулж ирчихээд байсан төдийгүй Хүрээнд суугаа цагаан Оросын Эл¬чин сайдыг яаралтай татах бичиг ирчихээд байв. Зүүн хойд талаасаа Япон хийгээд, Алс Дорнодын бүгд найрамдах улс цагаантнууд түүнээс дутахааргүй “Нармай мон¬гол” хөдөлгөөнд нэгд гэсэн Буриадын тулган шаардалт Богд хааны хоолой дээр хут¬га тавьчихаад байв. Урд талаасаа Хятадын шинэ засгийн газар Өвөр Монголыг Ар Монголтой авах шийдвэрээ гаргаж байлаа. Монгол Улс хадны завсар хавчуулсан халиуны зулзага шиг бүлтгэнэж байжээ.Пар¬ла¬ментын дээд танхимд Ерөн¬хий сайдаас эхлээд гол¬дуу ноёдууд байсан. Дээд танхимын олонхи Хятадыг дагана гэсэн шийд гаргалаа. Гэвч цөөнх болсон ноёд түш¬мэд эсэргүүцэж байжээ. Харин парламентын доод танхим тэртэй тэргүй Хятадыг дагахгүй гэж бослого гаргахад бэлэн байжээ. Санал зөрөлдсөн учраас парламентын хурал¬дааныг Богд хаан намар хүр¬тэл хойшлуулж цаг хожиж суух. Богд хаант Монгол Улсын парламентын хуралдааны цөөнхийн сана¬лын тухай материалыг суд¬лаач Равдангийн Болд анх удаагаа өөрийн бичсэн “Мон¬голын тусгаар тогтнол ба Амеркийн нэгдсэн улс” гэсэн судалгааны томоохон бүтээлдээ мэдээлсэн байдаг байна. Тус номын 94 дүгээр хуудсанд “Улсын дээд хурлын арваннэгдүгээр сарын 13-ны хуралдаанаар Түшээт хан Пунцагцэрэн, түүнийг дэмжсэн арав гаруй ноёдоос бусад нь автономийг цуцлах санал өгчээ” гэсэн байгаа. Ялагдсан цөөнхийг дэмжигчдийг гамин¬гууд баривчлав. Генерал Сүй Бадамдоржтой арваннэгдүгээр сарын 14-ний шөнө уулзаж, найман зүйлтэй шаардлагад гарын үсэг зурах, 24 цагийн хугацаанд өгч эс зөвшөөрвөл Богд хаан болон бусад удирдагчдыг баривчлан Бээжинд хүргэнэ гэж заналхийлжээ. Энэ үеийн тухай Хятадад сууж байгаа АНУ-ын Элчин сайд төвдөө мэдээлэхдээ “Хятадын цэрэг Богд хааны ордонг бүсэлж, Засгийн газрыг хяналтанд авснаар, Богд гэгээн Ерөнхий сайдынхаа хамт бараг олзны хүн болжээ” гэсэн байна. (Р.Болд мөн хуудас). Хятадын Ерөнхийлөгч Ар Монголыг Хятадын бүрэлдэхүүнд бу¬цаан авч, Хятадын муж болгосон зарлигаа арван¬нэгдүгээр сарын 22-нд гарга¬сан ажээ. Богд хаан дээд танхимын шийдвэрийг хүлээн зөвшөөрөөгүй байсан энэ үед парламентын доод танхим хуралдаж бараг 100 хувиар Хятадын бүрэлдэхүүнд орохыг эсэргүүцжээ. Доод танхимын шийдвэр арванхоёрдугаар сарын 4-нд гарсан. Доод тан¬хим автономийг устгахгүй өөрийнхөө хүчээр өөрөө өөрийгөө хамгаална гэсэн шийдвэр гаргажээ. Богд хаан Хятадын Ерөнхийлөгчид хоёр ч захидал бичлээ. Бас Америк улсад хоёр захидал явуулав.Гэвч гамин цэргүүд хүрээг эзэлдгээрээ эзэлж Богд хааныг барьж Засгийн газрыг буулган авч, монгол цэргийн зэвсгийг хураажээ. Энэ үеийн Богд хааны бод¬лого, байр суурийг, хоёр захид¬лын утга харуулна.(Хоё захидлыг хавсаргав. Г.Д)Одоо Монголын хаад ноёд хаашаа ямар улсад хандах үлдсэн болоо. Богд хаан өөрийн төлөөний түшмэл гүн Гүррагчааг Япон улс руу томилон явууллаа. Гүррагчаа гүн хар мөрөнд хүрч Япон нэвтрүүлээгүй боловч Богдын Японы эзэн хаанд бичсэн захидлыг албаны хүнд нь хүргэсэн байдаг. Энэ захидал одоо Харбин хотын номын санд хадгалагдаж байгаа сураг байна. (2011 оны зун Харбин хотын номын санд орж тус захидлыг үзье гэсэн боловч явуулын сэтгүүлчийг оруулдаггүй хатуу болзолтой учраас тусыг эс олов. Г.Д)

Халхын томчууд гамингаас чөлөөлөгдөх гарцыг хайж эхлэв. Монголчууд хар Хятадын гараас яаж гарах вэ. Ард түмэн Богд хаанаа юу хэлэх бол, ямар үйлдэл хийх бол гэж харж байлаа. Угаас Хятадад дургүй монголчууд бослогод бэлэн байсан гэж хэлж болно. Хүрээнд байдал улам бүр түгшүүртэй. Монгол хүн хятадыг алж гэнэ. Хятад монголыг алж гэнэ гэсэн яриа, үйлдэл шөнө болгон гарна. Тэр хэрээр гамин цэргүүд догширно. Бүгд Богд хааныхаа амыг харсаар байлаа. “Үйлийн үрээр хар Хятадын эрхэнд орж гурван жил зовох болов уу гэж бодож байсан юмсан. Хятадаас салахад гурван сар хүрэхгүй хугацаа үлдсэн, амар амгалан байцгаа. Дахин эрхээ олох шинж мэдэгдэж буй тул хэрхэн олох аргыг одооноос сүвэгчлэн хэлэлцтүгэй” гэж зарлиг буулгажээ. Богд хаан энэ үед Барон Унгернтэй холбоо тогтоож амжсан уу, ард олноо тайвшруулсан уу, ирэх цагийн өнгийг үзэж улаан хувьсгал ирнэ гэж мэргэлсэн үү, бүү мэд. Ямарч байсан Хүрээг Барон, монгол цэрэгтэй хүч хавсран хятадуудаас чөлөөлөв. Богд хаан энэ үед АНУ-д хандсан бас нэг бичгийг явуулсан байдаг. Үүнийг түүхэнд Лар¬сон гүнгийн бичиг гэх юм. Уг бичгийн англи хувь АНУ-ын үндэсний архивт хадгалагдаж байгаа гэнэ. Ларсон бол швед гаралтай Амеркийн иргэн Хятад, АНУ, Ар, Өвөр Монгол бүх талуудад ажил¬лаж Монголын эзэн хаанаас гүнгийн зэрэг хүртсэн турш¬лагатай дипломатч юм. Лар¬сон Богдтой төдийгүй Ар-дын намын Засгийн газар байгуулагдсан хой¬но Бодоогийн урилгаар ир¬сэн гэдэг юм. Бодоо сайдыг Америкийн консул С.Сокобинтай уулзах тэр үеэр Хиагтын зөвлөлт засгийн тэргүүн Шумяцкий Хүрээнд иржээ. Сокобин энэ тухайгаа төвдөө “Зөвлөлт Орос Монголыг цэргийн хүчээр эзэлжээ” гэсэн мэдээ дэмжуулсан байна. Бодоо Сокобин хоёр уулзахдаа гадаад сайд Цэрэндоржоор хэлмэрчлүүлж хятад хэлээр их л дотно ярилцжээ. Сокобин хожим Бодоогийн талаар мэдлэгтэй, соёлтой, үндэсний үзэлтэй Ерөнхий сайд байсан, даанч бие даасан бодлого явуулах боломж олгоогүй гэж дүгнэсэн байдаг. Бодоогийн Засгийн газрын АНУ-аас тусламж эрсэн мэдээ 1921 оны арваннэгдүгээр сарын 23-ны(TH NATION) сэтгүүлд “МОНГОЛ ДЭЛХИЙТЭЙ ЯРЬЖ БАЙНА” гэсэн гарчиг¬тай нийтлэгдэж байв. Богд хаант улсын бодлогыг Ардын намын анхны Ерөнхий сайд Бодоо үргэлжлүүлээд ирэхээр Шумяцкий ч, орос зөвлөхүүд ч уурлажээ. Ингээд улаан Оросын хувьд Бодоо сайдын асуудлыг түргэлэх шаардлагатай болох нь тэр.Бодоо сайдад ял тулгаж буудан хороож цаазлах бас нэг үндэслэл бол АНУ-тай холбоо тогтоосон, Богд хааны бодлогыг үргэлжлүүлсэн. Зөвлөлтийн улаан цэргийг хөөсөн зэрэг асуудал байлаа. Бүгд үнэн байж л дээ.

ХҮРЭН ЗАНДАН ТАШУУРТ НУУЖ ЛЕНИНД ХҮРСЭН ӨНӨӨ АЙХТАР БИЧИГ

Ардын намын нөхдүүд Зөвлөлийн засагт Орос улс руу явахдаа маш чухал нэгэн нууц бичиг авч явдгаар бидний үзсэн заалгасан түүхэнд гардаг. Хүрэн зандан ташуурыг голоор нь нүхэлж, бичгээ хуйлаад ташуурын голоор хийж нуудаг. Ленинтэй уулзаад ташуурт нуусан аргаа хэлтэл Ленин нуусан аргыг нь өндрөөр үнэлдэг. Тэр ташуур нь хүрэн зандан модоор хийсэн ташуур байдаг юм. Гэтэл түүхэнд Данзангийн аяганы ширээг эвдэн Бодоо модон тамга хийсэн болохоос ташуур хийсэн гэсэн мэдээ байдаггүй. Хүрэн зандан ширээнээс тамганы мод авч үлдсэнээр нь ташуур хийсэн байж магадгүй юм. Ташуур нь гол биш тэр бичиг нь ямар бичиг байсан нь хамгийн чухал. Энэ үеийн түүхийг заалгаж байсан хүүхдүүд тэр чухал бичгийг үзэх, унших гэж боддог. Тэгвэл тэр бичиг одоо хүртэл олдоогүй ямар бичиг байсныг мэдэхгүй. Ардын намыг анх байгуулж байсан түүхээс үзэхэд тийм ч толгой эргэмээр олон бичиг гараагүй юм билээ. “Намын хүмүүсийн дагаж явах Тангарагийн бичиг гэж нэг бичиг” гарсан. Харин энэ Тангарагийн бичгийг Д.Бодоо зохиосон гэж түүхчид ам нэгтэй баталсан байдаг. Ер нь ардын намын бүх баримт бичгийн эхийг бичиг үсэг сайтайгаараа Д.Бодоо зохиосон байж болохыг суд¬лаа¬чид хүлээн зөвшөөрчээ. Ардын намынхан ямар ч гэсэн бичгэн дээр дарах тамгатай болсон. Бичгээ нууж авч явах арга, хүрэн зандан ташууртай болсон. Анхны баримт бичиг Тангарагийн гэрээгээ ташуурт хийгээд Ленинд өгөөд явуу¬лаа¬гүй нь тодорхой. Тэр бич¬гэн дээр Ардын намын тамга дарагдсан уу, Богд хаант Монгол Улсын төрийн тамга дарагдсан уу гэдэг нь одоо хүртэл түүхчдийн дунд бөөн маргаан. ЗХУ-аас тусламж гуйсан тэр бичгийг сонирхъё. Харин тэр бичгэн дээр Бодоогийн сийлсэн Богдын аравнайлсан ардын намын анхны тамга дарагдсан баймаар юм. Уг бичгийн эх хувь олдоогүй боловч ардын намын судлаач нар ийм нэгэн бичгийг Сүхбаатар нарын авч явсан бичиг мөн гэдэг.(МАХН-ын түүхэнд холбогдох баримт бичгүүд номноос хуулав Г.Д)

Дайчин улсын цагийн Улайс¬тай, Хүрээ, Ховдын жан¬жин сайдуудын харь¬яанд захирагдаж агсан, Халх дөрвөд аймгийн бүх монголчуудыг дахин өөртөө засах эзэрхэг улс болгож Богд Жавзандамба хутагт хаан юугаан хуучин ёсоор шашин төрийг хослон байх улсын эзэн хаанд өргөмжилж, Хятадын нэгэн хэсэг газар хэмээх нэгэн үгийг устган байлгаж Дундад иргэн улсад огт хамаарахгүй болгох явд¬лыг гол болгон гуйна. Гуйсан хэргийг зөвшөөрөн явуулбаас юуны урьд Хүрээ Хиагтын газарт суугаа Хятадын цэргийг хур¬дан татаж буцаалгах нь нэн чухал тул эдний цэргийг даруй эргүүлэн буцаалган манай Монголын хуучин засгийг тэдний гараас салган авч бидэнд олгох ба дараа өөртөө эзэрхэг улс байгуулж, Богд Жавзандамба хутагт юугаан эзэнд дахин өргөмжлөх хэрэг цөм их улсын хамгааллаас гарахыг бат итгэх тул дотор зуур шийтгэн явуулах буюу эсхүл сурган ухуулж дагаж явуулахыг хүссүгэй” гэж уг бичигт өгүүлнэ. Түүхийн архивт байгаа эл бичгийг их Ленин танаа гэж хаягласангүй.Гэх¬дээ л Зөвлөлт Орос Улсад явуулсан бичиг мөн гэж түүхчид үзэж байна. Гол утга нь Монгол Улс Хятадын нэгэн муж болохгүй. Энэ гамингуудын гараас салгаж өгөөч,Хүрээ, Хиагтын газар суугаа энэ гамин цэргүүдийг эргүүлэн буцааж аваач. Бид Богд хаант улсаа байгуулъя гэсэн гол утга оршиж байна. Түрүүчийн бүлэгт Хятадын ерөнхийлөгчид Богд хааны бичсэн хоёр захидлыг бүрэн эхээр нь уншсан. Мөн АНУ-д явуулсан Богд хаан Бодоо нарын явуулсан бичгийг ч уншсан. Тэр бичгүүд бүгд улсын эзэн хааны тамгатай байсан. Японд явуулсан бичиг ч бас эзэн хаан тамгаа дарсан сурагтай. Мөд Японд явуулсан бичиг олдох байх. Тэр улс манайх шиг өөртөө таалагдахгүй байгаа түүхийн баримтыг устгаагүй гэж найдъя. Энэ бичгэн дээр ардын намын тамга дарагдсан байж болохоор байгаа биз. Богд хаан энэ бичгийг гаргаж дээр төрийн тамгаа дарсан бол “Богд Жавзандамба хутагт юугаан шашин, төрийг хослон барих эзэн хаанд дахин өргөмжлөх” гэж хоёр дахин бичихгүй бай¬сан. Төрийн хаан хүн намайг хаан болгоод өгөөчээ гэж өөр улс, орон руу бичиг явуулдаггүйг Богд хаан дээд зэргээр мэдэж байгаа. Хятад болон АНУ-д явуулсан Богд хааны бичиг агуулга, утга, бодлогын өндөр түвшинд боловсруулагдсан байхыг олж уншсаан. Богд хаан яагаад ч хаанаа алчихаад хаангүй улс байгуулна гээд байгаа улаан Оросын Засгийн газарт намайг хаан ширээнд дахин залаад өгөөч гэж бичиг явуулах уу.Тийм учраас эл бичгэн дээр”Гамин цэргээ аваачээ,Монголын ардын намынхан ч гэсэн Богд хааны¬гаа ширээнд нь залъя гэсэн бодлого, утга шингэсэн бичиг Оросын холбооны улсад явуулсан болохыг та уншлаа. Шашин, төрийг хослон барих хэмжээт эрхт хаантай, сонгож байгуулдаг парламенттай улс орон болох тухай бодлогын баримт бичиг Бодоогийн захидал болон түүхийн баримтанд орсон байдаг юм. Тэгвэл энэ бичгийн эхийг Бодоо боловсруулсан байж магад төдийгүй, Ардын намын тамга дарагдсан байх магадлалтай. Ардын намынхан энэ бичгийг авч явсан нь үнэн бол ардын намын нөхдүүд, Богд хаан хоёр анхнаасаа нэг талд тог¬лож байжээ гэж дүгнэж болно биз дээ. Жишээ нь, Ардын намын Бодоо, Чагдаржав, Жамъян гүн зэрэг олон хувьс¬галчдын хувьд Богд хаан бол 1910-аад оноос холбоо харилцаатай байсан төдий¬гүй Богдын төрийн албан хаагчид, Богд ламын шавь нар байсан. Богд хаан Чаг¬дар¬жавт томилолт өгч Европын хоёр, гурван улс, мөн Энэтхэгт ажиллуулж бай¬жээ. Харин Бодоо бол 1921 он гэхэд Монголын сонин бичиг, Нийслэл хүрээний сонин бичиг, Уриа зэрэг сонинд шүүмжлэлт өгүүлэл, шүлэг, үргэлжилсэн үгийн томоохон зохиол бичиж “бо бичээч”, Болд илд нэрээр олонд танигдаж алдаршсан нийтлэлч байжээ. Энэ тухай Г.Дэлэг багш сайтар судалсан төдийгүй Монголын хэвлэлийн түүхэн тэмдэглэл номонд тодорхой бий. Бодоо 1912 оноос Гадаад яамны сургуульд орос хэлний багш хийж байгаад хэвлэлийн ажил¬тан болсон болсон байдаг. Г.Дэлэг багшийн өгүүлснээр Харбинаас ирсэн Гадаад яамны хэвлэлийн машинд мань Бодоо ажиллаж байсан байгаа юм шүү гэж тэмдэглэжээ. Ленинээс тус¬ламж гуйхаар одсон Ардын намынх¬ны ард Богд хаан байж гэж болохоор байгаа биз. Тэр зандан ташуурт нууж явсан бичиг Ленинд очсон үгүй нь мэдэхгүй. Харин кинон дээрх түүхээр бол Ленин бичгийг аваад их л тааламжтай бай¬даг. Тэгээд Ленин сургахдаа “Ялсан пролетари нарын тус¬ламжтайгаар танай улс капитализмыг алгасч социа¬лизм байгуул” гэж сургаад лам ноёд бол танай намын нөхөд биш, малчин арддаа итгэ гэж захидаг санагдана. Хэрвээ дээрх бичиг Ленинд хүрсэн бол Ленин бөөн уур болсон баймаар. Бид хаанаа устгаж ядаж байхад та нар юун Богд хаанаа дахин залахад тусламж гуйж явах гэж. Бас бид Манж хааныг зайлуулж чадсан Хятадын гамин намтай холбоотой ажиллаж байхад юун Гамин намын цэргийг Хүрээнээс хөөгөөд аль гэж юуярьж яваа юм гэж уурлаад хөөгөөд гаргамаар юмаа. Ямар ч байсан бидний хүмүүжсэн кино уран зохиолын түүх үнэнээрээ бичигдэж учир нь олдох биз.

БАРОН УНГЕРНЫ БОЛОН БОГД ХААНЫ ХАМТАРСАН ЦЭРЭГ НИЙСЛЭЛ ХҮРЭЭГ ГАМИНГААС ЧӨЛӨӨЛӨХӨД БОДОО ТАГНУУЛ БАЙСАН ГЭЖ ҮҮ

Тэр үеийн Зөвлөлт засгийн газрын бодлого нь Хятадын Ерөнхийлөгчийн байр суурийг зөвшөөрч байсан байна. Ховд, Улиастайгаас эхлээд Цэцэн ханы нутаг даяар цагааны цэргүүд Монгол нутгаар нэг тарсан байсан. Цагаан цэргүүд Монголын нутаг дээр нэгдэж Оросын улаантныг урдаас нь Монголын талаас бут цохих төлөвлөгөөтэй байжээ. Энэ төлөвлөгөөг тас цохихын тулд улаан орос Хятадын талаас тусламж эрж байлаа. Тодруулбал, Манжийн хааныг зайлуулсан Гамин нам зэрэг Хятадын гол намуудтай улаан орос хэлцэл хийж холбоотон болсон байжээ. Тэр үеийн цагаан орос ялангуяа Монголд орж ирсэн Барон Унгерны гол зорилго бол Хятадад Манж хааныг, Монголд Богд Хааныг ширээнд нь эргүүлэн залах. Улаан оросыг хүйс тэмтэрч хаант засгаа эргүүлэн тогтоох алсын зорилго өвөртөлж явна гэж тэмдэглэсэн байна.

Хятадын цэрэг Монгол нийс¬¬лэл хүрээг эзлэн, Засгийн газрыг нь буулган авч, Хятадын Ерөнхийлөгчийн зурагт мөргүүлж, эзэн хааныг нь гэрийн хорионд хийжээ. Их гүрнүүд жижиг улсыг ингэж доромжилж байсан. Барон Унгерны цэргээс Богд хаан аврал ирэв. Түшээт хаан, Сэцэн ханы нутгаар Монголын хилд цагаан цэр¬гийг нэвтрүүлж ирүүлэх аж-лыг Түшээт хааны чуулган дарга, хүрээ сайд Дархан чин ван Пунцаг¬цэрэн, Эрдэнэ чин ван жонон Ширнэндамдин нар голлон зохион байгуулав. Барон Унгерны цэргийг 1920 оны намрын дунд сард Заан Тэрэлж хавиар Монголын нутагт орж ирэхэд Түшээт Хан аймгийн дархан чин вангийн хошууны тэр¬гүүн цэргийн тайж Лувсанцэвээн нар хүндэтгэлтэйгээр угтан авчээ. Барон Унгерны цэргийг цэргийн хүнс хоо¬лоор хангах, монгол цэрэг нэмэн татах, Хүрээнд байгаа манлай ван Дамдинсүрэн нартай холбоо тогтоон цэрэг зэвсгийн хүчийг нэмэх, Богдын хамгаалалтын түвд цэргүүдтэй холбон цэргийн ажил¬лагаа явуулах гээд том тулаанд бэлджээ. Хүрээнээс хятад цэргүү¬дийг хөөхийн тулд Түшээт хан, Цэцэн ханы нутаг, Хүрээ орчмоос 300 гаруй монгол цэрэг нэмэн татжээ. Бароны монгол цэргийн жанжнаар тэргүүн тайж Лувсанцэвээн, дэд жанжнаар Буриад Жигмэдджав Жамбалон нарыг томилжээ. Борон Унгерн, Монголын хамтарсан цэрэг нийслэл Хүрээг 1921 ны хоёрдугаар сарын 3-нд чөлөөлжээ. Богд хааныг суллаж авав. Хүрээнд сууж байсан Хятадын төлөөлөгч Чен И тэргүүтэй гамин цэргийн эрхтнүүд 12 машинд сууж Толгойтын даваагаар хойшоо зугтаажээ. Тэр үеийн Богд хаант Монгол Улсын нийслэл 60 орчим мянган хүнтэй байжээ. Хятад, Орос, Түвд, Европ таван хэлийн амьтад холхисон Нийслэл хүрээ багагүй хот. Зах зээлийн жамаар бараа таваар элбэг, яг л одооных шиг арьс шир, ангийн үсээрээ хятад бараа сольж авна. Малчид жин тээж Жэхээ, Хаалган хот ороход ямар ч зөвшөөрөлгүй байсан учир нь Өвөр Монголыг Монголын нутаг гэсэн ойлголттой байжээ. Хүрээнд 600 гаруй хоршоо мухлаг гуанзтай, 5-6 орны пүүс гуанз дэлгүүртэй Хаалган маягийн хот гэж жуулчид тэмдэглэн үлдээжээ. Хаалган Хүрээ хоёрын хооронд машин явж эхэлсэн. Ийм л хот байж. Барон, Монголын хамтарсан цэрэг Хүрээг чөлөөлсний дараа Богд хаан шинэ Засгийн газар эмхлэн байгуулав. Засгийн газар байгуулах тухайгаа Халхын том ноёд цуглан хэлэлцээд саналаа Богд хаанд хүргүүлсэн байна. Ингээд

-Монгол Улсын Ерөнхийлөн шийтгэгч сайд бөгөөд дотоод яамны тэргүүн сайдад Засагт хан аймгийн Жалханз хутагт Дамдинбазар

-Гадаад яамны тэргүүн сайдад шавийн шанзав Дашжав

-Цэргийн Яамны тэргүүн сайдад Цэцэн хан аймгийн бишрэлт гүн Доржцэрэн

-Сангийн Яамны тэргүүн сайдад, Түшээт хан аймгийн тэргүүн зэргийн тайж Лувсанцэвээн

-Шүүх яамны тэргүүн сайдад Сайн ноён хан аймгийн бээс Чимэддорж

-Бүх цэргийн жанжнаар Хатан баатар Магсаржав нарыг тохоон томилжээ. Бас яамдын дэд сайд нарыг томилж бүтэц бүрэлдэхүүнийг баталжээ. Богд хаант Монгол Улсын Засгийн газар байгуулагдснаа Зөвлөлт Орос улсын ардын комиссариатад, мөн Хятадын зүүн гурван мужийн сайд Жан Золинд цахилгаан утсаар мэдэгджээ. Хятадын гамин цэргийг бут цохиж Богд хаан дахин суудалдаа заларлаа гэсэн нь Хятадын Гамин намын холбоотон Зөвлөлт Оросын уурыг хүргэлгүй яахав. Улааны засагт орос, гамин цэргийн эрхтнүүд хоёр холбоотой, харилцан туслах гэрээтэйг Богд сайн мэдэж байв. Тэгээд Ардын намынхныг дуудаж нэг үзэв. Ардын намынхан буцаж ирсэнгүй. Богд хаан Ардын намын-ханд уурсчээ. “Ардын нам хэмээх нь Хятадын харгис гамин цэргийн янаг нөхөр мэт, хээрийн нохойтой нийлсэн гэрийн нохой” гэж зүйрлэн байжээ. Богд хааныг ширээнд залж өгнө үү гэсэн бичигтэй жи¬лийн өмнө гарсанардын намынхан Москва, Чита, Эрхүүгээр яваад санаа бодол бүүр өөр болж, Богд хаант төрөөсөө урваж төрөл арилж¬сан юм шиг болчихжээ. Моск¬вад Чагдаржав, Данзан нар хүрч, Чойбалсан Сүхбаатар нар комминтернд олзлогдож, Бодоо Догсом нар ирж очиж байв. Улаан Орос “Монголд туслах нь тусална.Гэхдээ гамин цэргээ хөөж гаргах чинь танай дотоод асуудал” гэж Москва зөвлөв.

Энэ цагт нийтлэлийн гол баатар Д.Бодоо Барон Унгерны цэргийн штабт ажиллаж байжээ. Түүхчид гайхав. Ардын намын түүхчид болохоор намын даалгавраар “тагнуул” хийж явсан юм гэж тайл¬барлав. Бодоо тэр үед Гадаад яамны дэс түшмэл орчуулагч бай¬сан. Орос хэлтэй хүн ховор болохоор зүгээр л ажил үүргийнхээ дагуу орчуулагч хийж явсан байж болох гэж зарим нь тайлбарлана.Тэгэхлээр Хиагтыг дайрах тулаанд Бодоо байгаагүй, Ардын намын цэргүүд дээр Хиагтыг эзлэн авснаас хойш очсон байдаг.Харин Бодоог байхгүй хойгуур нь ирээдүйд Улаан цэрэг Хүрээг эзэлж аваад байгуулагдах Засгийн газрын Ерөнхий сайд болно гэж намын нөхөд нь шийдсэн байдаг юм. Хилийн цаана комминтерний зааврын дор байгуулагдсан түр Засгийн газрын протоколд ийм өгүүлбэр байна.

-Түр Засгийн газрын Ерөнхий сайдаар Чагдаржавыг тавих санал гаргав.

-Чагдаржаваас Түр ерөнхий сайд гэдэг чинь Бодоог иртэл гэж байгаа юм уу. Нэг мөсөн Бодоогоор тавь¬чихвал яасын бэ гэхэд түүнийг дэ쬬жиж таван хэлтэйгээр нь Бодоог болго гээд Бодоо ирээгүй тул Данзан намын дарга, Чагдаржав Ерөнхий сайд, Сүхбаатар цэргийн сайд, Чойбалсанг дэд жанжин болгожээ. Гэвч тэр үеийн зарим бичиг баримтан дээр Ерөнхий сайд Бодоо цэргийн жанжин Сүхбаатар гэж бичсэн баримтуудыг үзэхэд тэр үеийн баримт мөн үү, эсвэл сүүлд нөхөн хийсэн байж магадгүй гэж зарим түүхчдийн шинжилсэн нь үнэний ортой байх. Бодоо, Чагдаржав нарын төрж өссөн нутаг Түшээт хан аймгийн, чуулган дарга, хүрээ сайд Пунцагцэрэн жонон, Барон цэргийн бүх хангалтыг дааж хошуу нутгаараа дамжуулан Бароны цэргийг оруулж ирсэн. Бароны Цагаан цэрэгтэй хамт Хүрээг чөлөөлөх 300 гаран монгол цэргийг, Хүрээнээс, Түшээт хан аймгийн нутгаас татсан байдаг. Гадаад яаманд орчуулагч хийж явсан тэгээд ч тэр үедээ нийтлэлээрээ од явсан Бодоог, Бароны цэрэгт тагнуул хийж явсан гэхэд үнэмшил муутай. Харин Бодоог Богд цагаан цэргийн штабт зориуд оруулан ажиллуулсан, Хүрээг чөлөөлөөд цаг тайван бол¬могц Орос явсан “МАН-ын нөхдөө буцаагаад ир” гэж Бодоод үүрэг өгөөд Хиагт явуулчихсан юм биш байгаа. Гэтэл жилийн өмнө Орос явсан Ардын намынхны санаа сэтгэл хүний болж, хээрийн нохойтой нийлсэн гэрийн нохой болсон юм шиг. Хэрвээ Ардын намынхан улаан цэрэг дагуулаад Хүрээ хүртэл дайраад ороод ирвэл яах вэ.Бодоог л ардын намын Ерөнхий сайд болж шашин үндэс юугаа их яргаллаас аварч үз гэх эцсийн арга байсан юм биш биз.Бодоо бол Богдын хийгээд ч хошуу ноёныхоо ч итгэлтэй хүн байж таараад байгаа юм. Бодоогийн Ерөн¬хий сайд байхдаа авч явуул¬сан арга хэмжээ, хэрэгжүүлсэн ажлыг дараагийн бүлэгт жаахан дэлгэрэнгүй өгүүлье. Бодоо сайд бол “Ардын намынхны” бичсэнээр Ардын намаас Барон Унгерны цагаан цэргийн штабт ажиллаж байсан тагнуул уу, харин Богд хаанаас ардын намынхан улааны аюул дагуулж ирж магадгүй. Тэгэ¬хэд Ерөнхий сайд болгоно гэж тооцоолж шургуулсан тагнуул уу. Бодоо сайд Богдын тагнуул болох нь. Москвад баригдаад цаазлуулав уу. Түүхчид үнэнийг олж хөөж бичих биз.

Эжэйг нас барсны дараа түүний дүү Абунайд чин вангийн зэрэг залгамжлуулжээ. Абунай, түүний дүү Бүрни, Лувсан нар Монголын их хаадын үр сад гэдгээ гүнзгий ухамсарлаж, 1675 онд Манжийн ноёрхлыг эсэргүүцсэн бослого гарган тэмцсэний улмаас амь насаа алдсан билээ. Үүгээр Лигдэн хутагт хааны үрс тасрав хэмээх хуучин цагийн монгол түүхчид харамсан тэмдэглэдэг. Гэвч Чингисийн алтан ургийн Гэрсэнзийн үр хойчис болох Халхын ноёд уугуул нутагтаа Монголын төрийн гал голомтыг сахин үлдсэн билээ.

Цогт хунтайж /1581-1637/ бол Гэрсэнз Жалайр хунтайжийн гуравдугаар хөвгүүн Онохуй Үйзэнгийн 5-р хүү Бахарай хошуучийн ахмад хөвгүүн болно. Түүний эх нь Оннигудын нэгэн эзэн Бэрхийн охин, Чин бишрэлт сайн Мадэ Тайгал хатан бөгөөд хөвгүүн Цогт тайжийн хамт сүм хийд байгуулах, судар шастир орчуулах зэргээр Халхад буддын шашин дэлгэрүүлэх хэрэгт ихэд зүтгэж явжээ.
Цогт тайж Түшээт ханы дотор тусгай хувь албаттай, Халхын зүүн гарт нилээн нэр нөлөө бүхий ноён байжээ. Түүний эзэмшил нутаг нь Орхон, Туулын бэлчирт байв.
Цогт тайж бол XVII зууны Монголын соёлын томоохон зүтгэлтэн, яруу найрагч, гүн ухаантан, тэр цагтаа улс төр, цэрэг, шашны сургаалд боловсорсон нэгэн байв.
Цогт тайж Лигдэнг монголын их хаан хэмээн хүлээн зөвшөөрч, түүний монголын улс төрийн нэгдэл, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийг Халхын ноёдын дотроос эн тэргүүнд тууштай дэмжсэн хүн мөн.
1636 онд Манжийн хаан Абахай өөрийгөө Монголын хаан хэмээн өргөмжилсөн нь дан ганц Өвөр Монголын аймгуудын бус нийт монголчуудыг эрхэндээ оруулах алсын санааг агуулсан хэрэг байв.
Лигдэн хутагт хаан нас барсны дараа Монгол-Манжийн харилцаанд хамгийн чухал үүрэг гүйцэтгэж чадах нэр нөлөөтэй хүн нь Халхын Сэцэн хан Шолой болсон бав.
1636 оны 1-р сарын 14-нд Манжийн хааны ордонд Халхын Сэцэн хан Шолой болон Халхыг түшин суусан Үзэмчний Сэцэн жонон, Сүнидийн Баатар жонон, Хуучидын Галдан түшээт, Авгын Засагт жонон нарын 4 элч бусад их бага ноёдын элч дагалдагсад 132 хүний хамт хүрэлцэн очжээ. Элч нар Манжийн хаанд захидал бичиг авчрахын хамт морь, тэмээ, булганы арьс, эмээл хазаар, хуяг илд зэрэг эд зүйлсээр бэлэг барьсан. Энэ бэлэг нь Манжийн албан түүхэнд тэмдэглэгддэг шиг Манжийн хаанд барьсан алба бус, харин хөрш улсын дипломат ёсны харилцааны илэрхийлэл болгон өргөсөн бэлэг байв.

Цогт тайж, Гүүш хан, Төрбайх нарын хөх нуур, Түвдэд эрхшээлээ тогтоохын төлөө тэмцэл
Түвэдийн улааны ба шарны шашинтны аль алин нь дотоодын тэмцэлдээ монголчуудын дэмжлэг авч цэрэг-улс төрийн холбоо тогтоохыг чухалчилж байв.
Цогт тайж нутагтаа байхдаа, өөрийн эх Мадэ, Тайгал хатны хамт буддын шашныг дэлгэрүүлэхэд ихээхэн хүчин зүтгэл гаргаж байсан билээ. Гэвч дээрх мэдээ нь тэд нэгэн шашны шүтлэг бишрэлээр холбогдоогүй, гагцхүү Монгол, Түвэд, Хөх нуурт улааны шашны далбаан дор шарын шашинтны эсрэг цэрэг-улс төрийн нэгдмэл үйл ажиллагаа явуулах зорилгын үүднээс нэгдсэн гэдгийг нотолж байна.
Дөрвөн Ойрадын ноёд Хөх нуурыг эзлэн авснаар газар нутгаа өргөтгөн тэлж, Төв ба Дундад Азийн олон улсын харилцаанд идэвхтэй оролцох, Түвэдтэй шууд хиллэж, тогтвортой харилцах боломж олж авсан байна.
Төрбайх Хөх нуурыг эзэлсний дараа Дөрвөд Ойрадын цэргийг дэс дараатай нутаг буцаажээ. 1638 онд Цоросын Эрдэнэбаатарыг нутаг буцахад “Баатар” хунтайж цол өргөмжлөн, үлэмж бэлэг сэлт өгч, Аминдара хэмээх охиноо богтлон ураг барилдсан байна.
1645 онд Төрбайх Түвэдэд ноёрхох байр сууриа бэхжүүлэх үүднээс Дашилхүнбэ хийдийн ширээт лам Лувсанчойжижалцанд “Богд” гэдэг цол шагнаж, V Далай лам Лувсанжамцын эрх мэдлийг ихэд бууруулан, шинэ өрсөлдөгчийг буй болгов.
Лхасаас баруун хойш орших Дамын хөндийд үлэмж тооны монгол цэргийг суулгаж, чухал боомт, зам судалд харуул, өртөө байгуулж, Түвэд дэх Хошуудын ноёрхол, Монгол-Түвэдийн төр-шашны засаглал, түүний үйл ажиллагааг эсэргүүцсэн тэмцлийг дарах бэлтгэл ажил хийв.
Төрбайх 1655 оны эхээр 73 насандаа Түвэдийн Лхаст нас нөгчжээ. Төрбайх бол XVIII зууны тэргүүн хагасын Төв болон Дундад Азийн түүхэнд ихээхэн нөлөө үйлдэл үзүүлсэн, Дөрвөн Ойрадын цэрэг, улс төрийн нэр ихэд алдаршсан томоохон зүтгэлтэн байв.
Төрбайхыг түүний ахмад хөвгүүн Даян тайж “Очир хаан” цолтойгоор залгамжилж, 1717 онд Зүүнгар хаант улсын цэрэг Лхас хотыг эзлэх хүртэл Хошуудын ноёд дал гаруй жил Түвэдийн төрийн эрхийг барьжээ.

• Нүд – эмэгтэй хүний оюун ухааныг илэрхийлдэг ба эмэгтэй хүний харц бусдын сэтгэлийг маш хүчтэй татдаг. Хэрэв эмэгтэй хүн нэг зүйл дээр 40-өөс илүү секунд төвлөрч харах юм бол, тэрээр энэ талаар бодож, түүнийг хүсэмжилж байдаг. Энэ нь эмэгтэй хүнд байгалиас заяагдсан аж. Тиймээс тэр тусмаа та нөхөртэй бол эрчүүлийн өмнө харцаа буулгаж байсан нь дээр. Ингэх нь таны нөхөрт хэрэгтэй юм биш, харин Таны оюуны амар амгалан байдалд хэрэгтэй юм шүү.
• Хүзүүний ар шил – эмэгтэй хүний хамгийн сул бүсэд тооцогддог! Түүнийг байнга халхалж байх хэрэгтэй. Таны талаар муугаар ярьж байгаа хүмүүс рүү ар нуруугаа харуулж болохгүй, зөн билэгтэн нарын “ар нуруу руу хийдэг хараал” гэж нэрлэдэг хүчтэй хараалд өртөж болох юм шүү. Энэ цэг эрч хүчний хувьд маш эмзэг байдаг тул хамгаалалтын сахиусан зүүлт зүүвэл энэ бүсээ хамгаалж болно. Мөн үсээ сүлжсэн байвал маш сайн, ер нь өөрийн эрч хүчнээс илүү хүчтэй хамгаалалт байдаггүй.
• Мөр, бугуй – бэлгийн хүчтэй эрч хүчийг ялгаруулдаг тул олонх ард түмний зан заншилд мөрөө халхлах, гартаа бугуйвч зүүх зэргээр өөрийнхөө эрч хүчийг хамгаалж, эрчүүлийн дурыг булаахаас сэргийлдэг байна. Сонирхолтой нь, харин хөх нь эрч хүч алдах бүс болдоггүй, гэхдээ энгэр задгай хувцас өмсөхдөө хэмжээ хамжааргатай байвал зохино. Хөх бол бэлгийн харьцааны бус харин эх хүний бэлэг тэмдэг. Тиймээс задгай даашинзыг хориглодоггүй (хэмжээ хамжааргатай байх ёстой гэдгийг дахин сануулъя). Гэдсээ ил гаргах нь тийм ч аюултай биш, учир нь гэдэс бол эмэгтэй хүний чинээлэг амьдрал, түүний амжилт, түүний чадавхын билэг тэмдэг юм – тиймээс түүнийг ил гаргаж болно. Би энд гэдэсний талаар өгүүлэхдээ цавь бус, харин аюулхайн орчмыг заасан болно.
• Цавь болон гуя – энэ бол эмэгтэй хүний үр хөврөл тогтоох эрхтэнүүд байдаг газар, түүнийг халхалж байх ёстой. Энэ бол эмэгтэй хүний хамгийн чухал бүс, энд эмэгтэй хүний мөн чанарын цэцэг – умай байдаг!!! Хэрэв тийшээ хүн бүр харах юм бол уг эмэгтэй өвдөж, түүний сарын “юм” хүндрэлтэй ирж, үр тогтоох эрхтэнүүд асуудалтай болдог. Гайхалтай нь тийшээ харж байгаа эрчүүлээс илүү өөр бусад эмэгтэйчүүлийн харц маш аюултай байдаг! Гуяа тодотгон харуулж болно, харин бариун хувцас өмсөх хэрэггүй. Тэгвэл биеийн эрч хүчний хөдөлгөөн алдагдана, өөрөөр хэлбэл бие барьсан өмд өмсвөл, эрч хүч эр хүний хэв шинжээр хөдөлж эхэлдэг (ер нь, стринг бол дотуур хувцасны хамгийн хор уршигтай хувилбар билээ). Арай чөлөөтэй өмд, өгзөгөө халхалсан цамц өмсөж байх хэрэгтэй.
• Шагайнаас өвдөг хүртэл – удмын генийн цэгүүд байдаг. Олонх эрчүүлд эмэгтэй хүний шагай таалагддаг нь учиртай юм. Тэнд удмын болон ирээдүйд мэндлэх удам залгагч нарын эрч хүч цэнэглэгдэж байдаг. Түүнийгээ ил байлгах уу эсвэл халхлах уу гэдгээ өөрөө шийднэ биз ээ. Туршилт болгож, богино ба урт банзал өмсөөд, өөртөө төрж байгаа мэдрэмжээ харьцуулаад үзээрэй.
Санамж: үүнийг хайртай хүндээ дэлгэн хэлэх албагүй, харин түүнийхээ дэргэд дур тачаал хүргэм хувцасаар гоёж, үсээ задгай тавин, нүд рүү нь эелдэг зөөлөн харцаар харж болно гэдгийг санаж яваарай.

нийллэг урлаг юм.Хөг хялгуу шүлэг зохиолын онцлогоороо Урт,Богино гэж хоёр төрөлд хуваагддаг.Утга агуулгаараа ардын уртын дуу , ардын богино дуу, ардын харилцаа дуу гэсэн 3 үндмэн төрөлд хуваагдаг..Дуу нь урт үргэлжилдэг бус, үгээ нугалаа, айзам гарган сунжруулж, шуранхайлан дуулдаг тул ийн нэршжээ. 4 минут үргэлжлэх дуу 10-хан үгтэй байх нь бий.уртын дуу бол монголчуудын цусанд урсдаг дуу хөгжим, бусад үндэстнээс ялгагдах өвөрмөц тэмдэг юм. Ямар ч үед, ямар ч газар, зөвхөн монголчууд уртын дууг сонсвол цөмөөрөө сэтгэл догдолдог.Монгол ардын уртын дуу нь:Шүлэг үгийн уртдаа бус хөг аялгууны урт цээлхэн байдгаараа онцлог.Ардын богино дуу нь хөг аялгуу нь огцом, нугалаа цөөтэй, дуулахад хялбар байдаг.Харилцаа дуу бол нэг нь нөгөөгийнхөө асуултанд хариулсан утгатай ба ардын жүжиг наадмын хэлбэртэй байдаг.

Л. Алтан-Эрдэнэ

-Юуны өмнө “Алтангадас” хүртсэнд тань баяр хүргэе. Энэ одонг зүгээр л хэн нэгэн авчихдаггүй. Яагаад танд энэхүү шагналыг авсан гэж бодож байна гэдгээс яриагаа эхлэх нь зөв байх?
-За баярлалаа. Юуны түрүүнд төрийн маань энэхүү шагнал бидний хийж байгаа үйл хэргийг гэрэлтүүлж өглөө гэж бодож байна. Бид зөв замд яваа юм байна. Бидний зам мөр үргэлж гэрэлтэй байж бусдыг мөн гэрэлтүүлэх од нь болж ажиллах болно гэдгээ хамт олныхоо өмнөөс олон түмэндээ хандаж хэлье дээ.
– Өнгөрөгч 2013 онд ЮНЕСКО-гийн Монголын Үндэс¬ний комисс юуг хийж амжуулав?

-Энэ 2013 он бидний хувьд онцлог олонтой жил байлаа. Манай үндэсний комисс байгуулагдсаны 50 жилийн ой тохиож байгаа энэ оныг бид чамгүй өндөр амжилтаар үдэж байна. Монгол улсаас явуулж байгаа бодлого зорилтыг ЮНЕСКО өндрөөр үнэлж байдаг бөгөөд Монгол улс НҮБ-ын хамгийн их гишүүнчлэлтэй байгууллагад бодлого тодорхойлж оролцлоо. Тухайлбал өнгөрсөн өнгөрсөн арваннэгдүгээр сард Парис хотноо хуралдсан 37 дугаар чуулганаар Монгол улсын санаачилсан Ардчиллын боловсролоор дамжуулан дэлхийн иргэнийг хөгжүүлэх тухай тогтоолыг маань гишүүд санал нэгтэй баталлаа. “Бичиг үсгийн 10 жил” тогтоолыг мөн Монгол Улс санаачлан НҮБ-аар батлуулж ЮНЕСКО-той хамтран 2003-2012 онд хэрэгжүүлсэн бөгөөд цаашид энэ салбарт Монгол улс санаачлан зохион байгуулагч нь байж болох ажлыг эхлүүллээ. Шинжлэх ухаан, соёл, боловсрол, байгаль орчин, хэвлэл мэдээллийн олон арга хэмжээнүүдийг холбогдох байгууллагууддтай хамтран амжилттай зохион байгууллаа. Тоймтойг нь дурьдвал шинжлэх ухааны олон улсын зөвлөгөөн, бичиг үсгийн боловсролын үндэсний зөвлөгөөн хэлэлцүүлэг, Хүн ба шим мандлын зүүн азийн бүсийн зөвлөгөөн, хэвлэлийн эрх чөлөөний үнэлгээ хэлэлцүүлэг, туулийн олон улсын хоёр зөвлөгөөн гэх мэт олон ажил амжууллаа. Энэ онд бид ЮНЕСКО-д гурван соёлын өвөө бүртгүүлж чадлаа. Соёлын биет бус өвд Монгол уран бичлэг, Монгол гэр урлах уламжлалт арга, түүнтэй холбоотой зан үйлийг бүртгүүлсэн бол Дэлхийн баримтат өвөөр есөн эрдэнийн Ганжуурыг бүртгүүлсэн. Гандантэгчилэн хийдийн номын санг засварлах ажлыг эхлүүлээд байна.
-Ирэх онд юу хийхээр төлөвлөсөн бэ?
-Бичиг үсгийн боловсролын асуудлаарх их эвслийг олон улсын хэмжээнд байгуулж ажиллах боломжийг судалж санаачлан ажиллах зорилт дэвшүүлээд байна. Хэрэгжүүлж чадвал Монгол улс энэ салбарт өөрийн олсон нэр хүндээ дэлхий дахинд улам бататгахаас гадна энэ салбарт хийх маш том буянтай ажил болох ёстой. Өнөөдөр дэлхий дээр 700 гаруй сая бичиг үсэггүй иргэд байна. Улс орнуудтай нь хамтран ажиллаж шийдвэрлэх боломжийг ЮНЕСКО-той хамтран эрэлхийлэх юм. Гагцхүү дэмжлэг л хэрэгтэй. Мөн Зүүн азийн хүүхдийн урлагийн наадам хамтран зохион байгуулна.

-ЮНЕСКО-гийн гишүүн орон байх, гишүүн биш байх, конвенцуудад нэгдэх, нэгдэхгүй байхын ялгаа юу вэ?
-Монгол улс ЮНЕСКО-д нэгдээд их амжилт олсоон. Өнөөдрийн боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, харилцаа холбооны салбарын хөгжил энэ хамтын ажиллагаатай салшгүй холбоотой. Бид зөвхөн НҮБ болон ЮНЕСКО-оос дэмжлэг хандив хараад байлгүй одоо бүр тус байгууллагад бодлого тодорхойлж оролцох бололцоотой. Өнгөрсөн хугацаанд хоёр ч удаа гүйцэтгэх зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаа. Одоо өнөөдрийн байдлаар Засгийн газар хоорондын таван хороонд сонгогдоод байна. Ингэж гишүүн болж хороодод сонгогдох нь мэдээж маш их давуу талтай. Нэг жишээ дурдахад бид сая Хууль бусаар өмчилсөн соёлын өвийг уугуул улс оронд буцаах Засгийн газар хоорондын хороонд сонгогдлоо. Энэ хороо юу хийдэг вэ гэхээр хууль бусаар гадаадад гарсан соёлын өвийг буцаан авчрах ажлыг зуучлан зохион байгуулдаг хороо. Өөрөөр хэлбэл Батаар шиг хууль бусаар гадаадад гарсан өвийг уугуул оронд нь авчрах ажлыг шийдвэрлэхэд оролцоно гэсэн үг. Гагцхүү холбогдох мэргэжлийн байгууллагууд нь идэвхитэй ажиллаасай гэж хүсэж байна. Олон улсын боловсролын товчоо мөн ялгаагүй. Бид гишүүн болсон давуу талаа ашиглах хэрэгтэй юм.
-Конвенцид нэгдэх нь нэг хэрэг. Конвенцид нэгдсэнийхээ төлөө хүлээх үүргээ хэр биелүүлж байна. Ямар асуудал бэрхшээл байна?
-Өнөөдрийн байдлаар Монгол улс ЮНЕСКО-гийн 10 конвенцид нэгдэн ороод хэрэгжүүлж байна. Мэдээж нэгдэж орсон үүрэг хариуцлагаа хэрэгжүүлж тайлангаа хугацаанд нь гаргахаас эхлээд тодорхой бодлого хөтөлбөрөө нийцүүлэх ёстой байдаг. Өөрийн гэсэн онцлогтой Конвенциуд ч бас бий. Тухайлбал Дэлхийн өвийн 1972 оны Конвенци, Соёлын биет бус өвийг хадгалж хамгаалах 2003 оны конвенцийн дагуу төр засгаас тодорхой бодлого, хөтөлбөр, төлөвлөгөө гаргаж газар нутаг өв соёлоо хамгаалах үүрэгтэй. Тулгарч байгаа бэрхшээл цөөнгүй. Хөрөнгө мөнгө санхүүгийн бэрхшээл байгаа хэдий ч хамгийн ихээр тулгамдаж байгаа асуудал боловсон хүчний асуудал болж байна. Энэ тал дээр төр засгаас дэмжлэг хэрэгтэй.
Б.МАНД

минь туурга тусгаар улс болж, Богд гэгээн минь хаан ширээндээ заларч монгол хүн бүр магнай хагартлаа баярлаж билээ.Монголын газар нутаг дээр хүнээсээ эхлээд хорхой шавьж хүртэл баярлаж байсан даа” хэмээн дурсдаг байжээ.1368 оноос хойш зургаан зууны турш Монголын их эзэнт гүрэн мөхөж, хятадын дөнгөж шинээр мэндэлсэн Мин улсад ялагдаж түүнээс хойш ойрдын довтолгоон, оросын шахалт, манжийн нөлөө, хятадын өнгөлзлөгө гээд тал талаасаа хэмлүүлж газар нутаг, мал сүрэг, хүн ардаа ихээр алдаж монгол туургатан үлэмж их доройтсон байв.

Ийнхүү Богд хаант Монгол улс байгуулагдсан нь бүх монголчуудын хувьд хамгийн том баярт үйл явдал боллоо.Энэхүү үйл явдлыг өвөр монголчууд үлэмж ихээр дэмжиж байлаа.Өвөр Монголын Зуу Үд, Зост, Жирэм, Шилийн гол, Улаанцав,Их зуу зэрэг 6 чуулган Хөх хотын Түмэдийн зүүн, баруун гарын засаг Хар мөрний их мянган, Өөлдийн засаг, Алшаа, Ар хорчин, Илийн голын Цахар зүүн гар болон Тарвагатайн аймгийн хошууд талархан Монгол улсад дагаар орохоо илэрхийлж, нийслэл Хvрээнээс монгол цэрэг илгээж, Өвөр Монголыг бvхэлд нь хятадаас чөлөөлөхийг өвөр монголын ард түмэн ихэд хичээнгүйлэн хvсчээ. Хөлөнбуйрын Барга, Өвөр зургаан чуулганы 49 хошууны 35 нь Монгол улсад нэн даруй нэгдэв. Өвөр Монголын Хөх нуурын 24 хошуу, Цахар 8 хошуу, баруун монголын Илийн гол болон Тарвагатайн 16 хошуу дагаар орж албан ёсоор нэгдэхээ илэрхийлжээ. Монгол улсын Богд хааны зарлигаар 1913 оны 7-р сард Зүүн хязгаарын хэргийг захиран шийтгэх тусгай газар байгуулагдаж, сайдаар нь Цэцэн хан аймгийн харьяат Егүзэр ачит зан бадарсан эрдэнэ мэргэн хамба Галсандашийг томилжээ.

Монголын Богд хаант улс байгуулагдсаны дараа монгол үндэстэнг нэгтгэн Нэгдсэн Их Монгол Улс байгуулахыг монголын ноёд, ард эрмэлзэж байв. Богд хаант Монгол улсад Өвөр Монгол болон бусад монголчууд нэгдэх эрмэлзлэлээ илэрхийлж, хуучин Манж Чин улсын харъяаны монголчуудын бослого, хөдөлгөөнүүд газар сайгүй өрнөж байлаа. Манж Чин улсын хүчирхэг эзэн хаант гүрнийг мөхөөж Дундад Иргэн улсыг шинээр байгуулсан хятадууд өөрсдийгөө манж нарын өв залгамжлагч хэмээн үзэж хуучин Манж Чин улсын нутагт гарсан үндэстнүүдийн тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцлийг цэрэг, зэвсгийн хүчээр нухчин дарж эхлэв. Түүхийн ийм эгзэгтэй үед Богд хаан Монгол улс, өвөр монголчуудыг хятадын дарлалаас чөлөөлөх, тусгаар Монгол улсад сайн дураар нэгдсэн монголчуудыг нэгтгэж, хязгаар нутгаа батлан хамгаалах зорилгоор Чуулалт хаалга ,Бат хаалга Долнуур, Хөх хот, Бугат хотын чиглэлд таван замаар их цэрэг хөдөлгөв.

Өвөр Монголыг чөлөөлөх таван замын цэргийг ерөнхийлөн захирагч жанжнаар Манлайбаатар Дамдинсvрэнг зарлигаар томилж таван замын цэргийг дор дурдсанаар хуваан мордуулжээ.Үүнд: Нэгдүгээр замд Егүзэрийн хийдийн чиглэлд Бэйсийн зэрэг туслагч Чимидцэрэнгийн удирдсан цэрэг, Хоёрдугаар
зам: Дарьгангын чиглэлд Дэс түшмэл чин зүтгэлт гүн Хайсан, Дэд сайд Бавуужав нарын цэрэг, Гуравдугаар зам: Сөнөдийн хоёр хошуу, дөрвед вангийн чиглэлдДэд сайд, бишрэлт бэйс Насан-Аривжихын цэрэг, Дөрөвдүгээр зам: Хөх хотын чиглэлд, Сайд гүн Сономдоржийн цэрэг, Тавдугаар зам: Урадын гурван гүн, Хатан голын чиглэлд, дэд зэрэг түшмэл Зүтгэлтийн цэрэг тус тус хөдлөв. Эдгээр чиглэлүүдэд монгол болон өвөр монгол цэрэг нийлж нийтдээ 10 000 цэрэг байлдаанд морджээ.

1913 оны үеийн Монгол цэргийн тоог 4300 гаруй, түүн дээр 3500 орчим орон нутгийн сайн дурын цэрэг байсан гэж үздэг. Дундад иргэн улсын Ерөнхийлөгч Юан Ши Кай Монголын эсрэг 70 000 цэрэг татаж, их буу, явган цэргээс бүрдсэн орчин үеийн зэвсэглэл сайтай армийг эмхлэн байгуулж, маршал Ван Хуй Жанаар удирдуулан умар зүг Цагаан хэрмийг нэвтэрч хөдөлгөжээ. Юань Ши Кай хятадын маршал Ванд нэгэн нууц даалгавар өгч өвөр монголын Дэмчигдонров вангийн өргөөнд хадгалагдаж буй эртний их монголын Юан гүрний Хубилай хааны төрийн тамгыг ямар ч хамаагүй аргаар авчрах үүрэг өгчээ. Тэр үеийн хятадын цэргийн байдлыг авч үзвэл: 1912 оны намар Дарьгангын чиглэлд 500-аад, Цагаан Түнгийн чиглэлд 1-2 мянга орчим, Цицикарт, Хөлөнбуйрын чиглэлд 4.0 мянга гаруй хүнтэй холимог бригад,Жирэмийн чуулганы нутаг, Шаазгай хотноо 10 000 орчим цэрэг байрлуулжээ. Өөрөөр хэлбэл, Дундад иргэн улс 1912 оны адаг, 1913 оны эхэн гэхэд Жирэмийн чуулган, Цицикар, Шаазгай хот орчим 14 000 цэрэг (зүүн чиглэл), Өмнөд Монгол буюу Хөх хот, Хаалган боомт, Долнуур, Бяруу зэрэг хотод 39 000 цэрэг (төвийн чиглэл), харин Цагаан Түн, Алтайн Шар сүм, Чингэл зэрэг газраар 6 000 цэргийг байрлуулжээ.

Хятадын цэргийн бүлэглэл төрөл бүрийн калибрийн 146 их буу, 90 пулемёттой байв. Харин 1913 оны 9, 10 дугаар сарын үед Шаньси мужийн умард хилийн нутгаар 23 төрлийн анги нэгтгэл, 28 их буу, 4 пулемёт бүхий 9500 явган цэрэг, 1500 морьт цэрэг байрлаж байсан бол Хаалган, Долнуур зэрэг хотын чиглэлийн цэргийн бүлэглэлд 30 их буу, 16 пулёмёт бүхий 35 батальон (20 мянган хүнтэй) явган цэрэг, 9 дивизион (2500 хүнтэй) морин цэрэгтэй анги, салбарууд байрлаж байжээ. Богд хаант Монголын их цэрэг Өвөр Монголд байгаа хятадын цэрэгтэй тулалдаж Эзний гол, Ноён уул,Алшаагийн яамд хотын орчим, Шандын гол, Yхэрчин уул, Тэнгэр элс, Сургага Хөөрөг, Дархан уул, Чулуун хөхий хошуу,Долнуур, Бяруу хот, Хөх хотын орчим, Хөвөө шар хошуу зэрэг олон газар ялалт байгуулжээ. Монгол цэргийн ялалтыг Английн “Лондон таймс”, Японы ”Майничү” зэрэг олон сонин дэлхий нийтэд зарлаж байлаа. Хаант Орос Улс «Танай улс учиргvй их улс болохыг бүү яар. Гагцхүү оршин тогтнохыг хичээх нь эрхэм» хэмээн зөвлөж, их цэргээ татахыг Хятадын Засгийн газрын түлхээсээр шаардаж байлаа.

Манлай ван Дамдинсүрэнгийн цэрэг Долнуураас гарсан хятадын их цэргийг угтаж, сар битүүрэхийг хүлээж байгаад харанхуй шөнө болох үед хурдан шалмаг морьтой , газрын баримжаа мэдэх нутгийн өвөр монгол 50 цэрэг, халх 50 цэрэгтэй хамт хятадын их цэргийн яг голоор нь зүсэн , хоёр тийшээгээ буудсаар, нэвт гарчээ. Энэ үед сандарч тэвдсэн хятад цэргүүд эмх замбараагаа алдаж, буун дуу гарсан зүг рүү хариу буудсаар үүр цайх үед өөрөө өөрсөдтэйгөө тулалдсанаа мэджээ. Цаг уурын байдал, шөнийн нөхцөлд тоогоор цөөн цэргээр их хүчийг гэнэт довтлон сандаргасан энэ тактикийг Зоригт баатар Лаварын Сумъяа дурсамждаа ”Монголын цэргүүд бид бух чичүүр, галзуу барын дайралт хэмээх монгол цэргийн аргыг хэрэглэж хятад цэргийг ялсан” гэж бичжээ. Энэхүү тулаан нь шийдвэрлэх тулалдаан төдийгүй хамгийн анхаарал татсан тулалдаан байжээ. Тулаан болсон тэр тал уг нь Ганган тал нэртэй байжээ. Элсэрхэг хөрстэй, битүү ой байсан энэ хөндийн салхины дээр нь өндөрлөг газар монгол цэргүүдбайрласан бол яг эсрэг нам дор, зүүн өмнө зүгээс Хятадын цэрэг давшин ирж довтолжээ.

Эмгэнт Манхан хэмээх толгой дээр Манлай баатар Дамдинсүрэн байрлан, яг байлдаанд цэргээ удирдаж байгаа мэт тугаар дохио зангаа хийнэ. Үүнийг нь харсан хятадын Ван Хай Жин жанжин их бууны шуурган галаар моддын оройгоор үзэгдэх монгол цэргийн олон туг руу өдөржин галлаж давших явцаа удаашруулан хамаг сумаа барж байжээ. Монгол цэргүүдээс цөөн хэдэн цэрэг далд байрлалд зөвхөн тугаараа давших ухрах хөдөлгөөнийг хийж хуурч байсныг мэдээгүй хятад цэргүүд өдрийн хагас баахан буудаад эцэст нь хоолложээ. Яг энэ үед өлийн салхи гарч, Монгол газрын хүчит салхи баруун хойноосоо дэрхийн босжээ. Үүнтэй зэрэгцэн өтгөн сахлаг хуурай модонд тавьсан түймэр, давхиж яваа морьтноос ч хурданаар хятад цэргүүдийг нөмөрчээ.

Түймрийн галаас зугтан гарах хятад цэргүүдийг морьтой монгол цэргүүд цавчихыг нь цавчиж, буудахыг нь буудсаар тэдний дунд зүсэн орж, эргэн тойрон цавчиж, яг л галзуу бар шиг тулалджээ. Ийнхүү 2 өдөр, 2 шөнө зууралдан байлдаж,түймэртэй хамтран тэднийг ухраан цохисоор Үхэрчин овоо, Шанд нийслэлийн туурь, Зуу найман сүм өнгөрч, Долоннуур хотод тулж очжээ. Монголчууд энэхүү монгол цэргийн тактикаа ”Галзуу барын дайралт” хэмээн нэрлэдэг байжээ. Харин гүн Сумъяагийн монгол цэрэг давшсаар Зуу-Удын чуулганы Бяруу хотыг эзэлж, улмаар Жанчхүүгийн зүг хөдөлж, замын дагуу байсан хятад цэрэгтэй байлдахдаа тэр үед нэрлэгдсэнээр «галзуу барын дайралт», «хорт могойн ороолт» зэрэг тактикийг амжилттай хэрэглэжээ.

Баруун өмнө хязгаарыг сэргийлэн хамгаалах цэргийг захирах сайд гүн Сономдоржоос 1913 оны наймдугаар сарын 6-нд Богд хаанд өргөн мэдүүлсэн албан бичигт :“Зарлигийг дагаж өмнө хязгаарыг сэргийлэн хамгаалах 4 дүгээр хорооны 100 цэрэг, нэмэн захируулсан 3 дугаар хорооны 65 цэрэг, орос багш Ихбаярын хамт ирсэн 8 цэрэг, их буу хамгаалж ирсэн 14 цэрэг, Улаанцав чуулганы Дөрвөд вангийн хошуу, Муу мянганы хошуу, Дархан чин вангий хошуудаас гаргасан тус бүр 20 цэрэг, Богд эзний соёлд дагаар орж зүтгэе гэж тосон ирсэн 123 цэрэгтэй хамтарч нийт 370 цэргийн хүчээр Дархан чин вангийн хошууны “Бат хаалга” сүм хүртэл гамингуудтай байлдаж “Цагаан чулуут”, “Цэцэн” хэмээх газар очиж 5-р сарын 17-ны өдрий могой цагт гэнэт өмнө зүгээс 2000 орчим гамин цэрэг халдаж ирсэнд манай цэргүүд гамин цэргүүдтэй нар шингэтэл байлдаж ихэнхийг алж маргааш нь дахин байлдаж үд болоход гамин цэрэг буруулан зугтаж одов. Ингэж үүргээ гүйцэтгээд “Амгалант довон” гэдэг газар буудаллаж цэргээн тоолж үзэхэд монголын 370 цэргээс 3 цэрэг амь эрсдэж нэг цэрэг шархадсан байхад гамингийн 2000 орчим цэргээс 800 гаруй нь тулалдааны талбарт алагджээ” хэмээн өгүүлжээ.

Энэхvv “Таван замын байлдаан” хэмээх Өвөр Монголыг чөлөөлөх дайн 1914-1915 онд Хиагтад болсон хаант Орос,Хятад хоёр улсын ил далд хуйвалдсан гурван улсын хэлэлцээрийн дараа зогсчээ. 1913 онд хил хязгаараа батлан хамгаалахаар таван замаар давшсан монгол цэргүүд их бага нийлсэн 100 орчим тулалдаан хийсэн гэж үздэг. Судлаачдын үзэж байгаагаар 1913 оноос хойш уг байлдаан дуусах хүртэлх хугацаанд 58 орчим зэвсэгт мөргөлдөөнхийсэн гэдэг. Эдгээрийн 33 тулаанд нь монголчууд ялсан бол 11 тулаанд нь хятадууд ялсан бөгөөд 14 мөргөлдөөн яаж төгссөн нь тодорхойгүй байна. Түүнчлэн хятадын талаас 2000- 7000 цэрэг, Монголын талаас 220- 1712 хүртэлх цэрэг оролцсон томоохон тулалдаан 11 удаа болсон бол 600-1000 хятад цэрэг, монголын 200-аас дээш хүн оролцсон бага хэмжээний 5 тулалдаан болжээ.

Өвөр Монголыг чөлөөлөх байлдааны ажиллагаа нь хамрах нутаг дэвсгэрийн хүрээгээрээ зүүнээс баруун тийш 1000 шахам км, хойноос урагшаа 144-480 км хамарсан бүс нутагт болж өнгөрчээ. Энэ дайн байлдааны үед монголчууд хятад цэргийг марш үйлдэх үед нь хоёр ч удаа довтолсон ба шөнийн байлдаан хоёр удаа болсон талаар тэр үеийн баримтуудад тэмдэглэжээ. Монголын талаас дайн байлдаанд алагдан олзлогдсон тухай баримт тун ховор ажээ. Монголын 400 орчим цэрэг алагдсан гэх нэг удаагийн тохиолдлын тоог эс тооцвол 3 тулалдаанд 16 хүн алагдсан. Харин нэг тулалдаанд 60 гаруй хүн олзлуулсан мэдээ байдаг бол 3 тулалдаанд 48 орчим хүн шархтсан тухай сурвалжууд өгүүлдэг. Гэтэл хятадын талаас 12 тулалдаанд нийт дүнгээр 3795 цэрэг алагдсан бол 4 тулалдаанд 76 хүнээ монголчуудад олзлуулсан аж. Монголын цэргийн олзолсон зэвсгийг дурдвал: 5 зэвсэгт мөргөлдөөнөөс 1080 буу, 2 хасаг тэрэг, мөн 85600 ширхэг сум, 3 тулалдаанд 7 пулемёт түүний 5000 сум, 4-8 их буу, 410-аад сум, 421 ширхэг сэлмийг хятад цэргээс олзолжээ. Монголын цэрэг 1913 оны байлдаанд партизаны дайны маягаар байлдааны ажиллагааг өрнүүлж байжээ.

Энэхүү байлдаанд оролцож байсан тэр үеийн хятадын гоминданы цэргийн нэгэн офицер дурсамждаа: “Монголын морьт цэргүүд гэнэт гарч ирээд биднийг буугаа сумлах гэж ядаж байх зуур аянга цахилгаан мэт довтлон орж ирээд ихэд хохирол учруулан дайрсан шигээ гэнэт буцан алга болдог байсан.Монголын морьт цэргүүд байлдах чадвар сайн байсан.” хэмээн бичиж байжээ. Тэр үеийн Богд хаант Монгол улсын цэрэг хятадын цэргийг ялсан тухай мэдээг англи, японы сонинууд дэлхий дахинд мэдээлж байлаа.Гэтэл орос, хятадын хэвлэлүүд таг дуугүй өнгөрч байжээ. Тэр үед Богд хаант монголын төр нэг том алдаа гаргасан. Богд хаант төр тэр үеийн Орос, Хятадын шахалтыг үл хэрэгсэн өвөр монголыг эзэлсэн амжилтаа улам бататгаж, өвөр монголыг бүрмөсөн чөлөөлж, гадаад монголыг дэмжиж байсан Япон, Англи улсуудтай цэрэг стратегийн холбоо байгуулж цэрэг техникийн тусламж авч армиа хүчирхэг болгох байсан. Даан ч энэ талаар Богд хаант төрөөс үр дүнтэй бодлого явуулаагүй тул удалгүй хаант Оросын төрийн шахалтад орж өвөр монголын чөлөөлөх ажиллагаагаа зогсоож цэргээ өвөр монголооос татсан нь хамгийн том алдаа болсон.Үүгээр ч зогсохгүй Богд хаант төр хятадтай шургуу тулалдаж ялж байсан өвөр монголын шударга баатар гүн Бавуужавын цэргийг Хатанбаатар Магсаржавын монгол цэргээр даруулсан эмгэнэлт түүх байдаг. Монгол монголоо хядна гэдэг үнэхээр тэнэг хэрэг.

Тэр үед цагаан Оросын хаант төрөөс монголын Богд хаант төрд хандаж: “Та нар цэргээ өвөр монголоос яаралтай татахгүй бол бид зэр зэвсэг,санхүү мөнгөний зээл, тусламжаа зогсооно шүү” хэмээн улс төрийн шахалт үзүүлж байсан ажээ. Энэхүү шахалт дарамтыг Богд хаант төр үл хэрэгсэж, монгол цэргийг өвөр монголын эзэлсэн газар нутагт нь үлдээж бэхжүүлэх байсан,/угаасаа өвөр монголын газар нутаг бол монголын газар нутаг байсан/ зэр зэвсэг, мөнгө санхүүг олох шинэ гарц хайх байсан. Тэр үеийн хүчирхэг Япон,Англи улсын дэмжлэгийг авсан бол Монгол Хятадаас айхгүй болох байсан.Ийм холбоог тогтоож чадсан бол алсдаа улаан оросоос хамгаалагдах байлаа.Ганц хаант Оростой холбоо тогтоосон нь хангалтгүй байлаа. Тэр үеийн Богд хаант төр цэрэг, эдийн засгийн хувьд улсаа хамгаалах чадвартай, гадаад харилцааны хувьд Япон, Англи улсаас дэмжлэг авч чадсан бол 1919 онд хятадын гоминданы цэргийг ч улсдаа орлуулахгүй байх боломж байлаа,1921 онд улаан оросын цэргийг ч улсдаа оруулахгүй эх орноо хамгаалах боломжтой байж болох байлаа. Гэвч түүх өөрөөр эргэжээ. Элэг нэгт Өвөр Монголын газар нутаг, хүн ардыг чөлөөлөх 1913 оны байлдааныг монголчууд бид эцэст нь хүргэж бүрэн ялсан бол?
До.СҮХБААТАР

зурвас газрыг эс тооцвол халдан довтлохыг урин дуудах мэт сул дорой хөршүүдээр хүрээлэгдсэн, Ази тивийн өрнө талын хамгийн хүчирхэг улс байв. Гэвч XIVзууны сүүлчийн хагасаас орос дахь Алтан Ордны улс хэдэн хэсэг хуваагдан хүч чадал нь саарч эхлэв. Эзэн улсын эв нэгдэлгүй, тархай бутархай байгаад зоригжсон оросын хаадууд Бат Сарай хот руу ердийн заншсанаараа очиж, албан гувчуур барьж, хүндэтгэл үзүүлдэг байснаасаа 1371 онд татгалзаж эхлэв. Энэ үед Алтан Ордны улсад хамгийн нөлөөтэй хаан нь Мамай байсан бөгөөд тэрбээр Чингисийн удмын биш байсан ч эзэнт улсын үлэмж хэсгийг өөрийн захиргаандаа нэгэнт оруулсан байлаа. Иймд Мамай дуулгаваргүй оросын хаадыг залхаан цээрлүүлэхээр шийдэв. Оросын вангуудын арми болон Алтан Ордны улсын цэргийн хооронд болсон энэхүү тулалдаан 1380 оны 9 дүгээр сарын 8-нд Дон, Непрядва, Красивая Меча голуудын хооронд 10 орчим ам.км талбай эзлэх Куликовын талд /одоогийн ОХУ-ын Тула мужийн нутаг дэвсгэр/ болсон билээ.

1385 онд Алтан Ордны улсын хаан Тохтамыш аян дайны зорилгоор бүх нутаг дэвсгэрээс дайчилсан 90 мянган хүн бүхий арми байгуулсан. Гэтэл Мамай энэ үед Алтан Ордны зөвхөн баруун хагасыг эрхшээлдээ байлгаж байсан бөгөөд Куликовын тулалдаанд бараг бүх цэргээ алдсан юм. Түүнчлэн, түүний армид генуягийн явган цэрэг болон черкес, хасаг, армен зэрэг бусад үндэстний цэргүүд байсан байна. Тэгэхээр бусад үндэстний цэргүүдийг эс тооцоход монголын цэргийн тоо 70-75 мянгаас хэтрээгүй бололтой.

Москвагийн вангуудын цэрэг бусад вангуудын баг цэргүүдтэй Коломнад нэгдэн нийлснээр нэгдсэн хүчийг зүүн хойд оросын бараг бүх бүс нутгуудыг төлөөлсөн дайчид бүрдүүлсэн байв. Москватай байнга сөргөлдөж байдаг Тверийн цэргүүд хүртэл Коломнад хүрэлцэн иржээ. Түүнчлэн, Литвын ван Ольгердын удирдсан Псковын болон Брянскийн хороод Рязань хавиас Дмитрий вангийн цэрэгтэй нэгдсэн бөгөөд түүгээр ч барахгүй Ижил мөрний болон сибирийн татаруудын баг цэрэг Оросын цэргийн бүрэлдэхүүнд байсан мэдээ байдаг.

Цугларсан цэргийн хүчний тоог янз бүрээр гаргасан байдаг. Нэрт түүхч С.Карамзин Оросын армийн тоог 130-150 мянга хүрсэн гэж үздэг. Харин В.Татищев 60 мянга гэсэн тоог заадаг бол оросын он дарааллын зарим бичгүүдэд цэргийн тоог нилээд хэтрүүлэгтэй гэж болохоор дурьджээ. Тухайлбал, Никоновын он дарааллын бичигт оросын цэргийн тоог 400 мянга, “Мамайтай тулалдсан тухай өгүүллэгүүд” хэмээх түүхийн эх сурвалжид 253 мянга гэж тэмдэглэжээ. Гэхдээ оросын цэргийн тооны талаархи хамгийн үнэн магадтай тоог 70-100 мянга гэж судлаачид үздэг байна. Сүүлийн эх сурвалжаас үзвэл оросууд цэргээ толгойн анги, гол хүч, зүүн, баруун жигүүр, нөөц буюу отох гэсэн таван хэсэгт хуваажээ.

9 дүгээр сарын 7-ны орой оросууд цэргээ байлдааны журамд нь оруулж эмхэлсэн байна. Москвагийн вангуудын цэргээс зонхилон бүрдсэн гол хүч нь Москвагийн бояр Тимофей Вельяминовын удирдлага дор төвд*нь жагсчээ. Баруун жигүүрийг Литвын ван Ольгерд, зүүн жигүүрийг ван Василий Ярославич болон Феодор Моложский нар удирдсан бол толгойн сэргийлэх ангийг ван Симеон Оболенский, Иоанн Тарусский нар манлайлан тулалдаанд оржээ. Харин зүүн жигүүрийн цэргээс холгүй, Дон мөрний дээхнэ талын царсан ойд нөөц цэргийн хүчин байрласан байв. Оросын арми монголын зүүн жигүүрийг довтлохоор эртнээс зэхсэн бөгөөд тийм ч учраас хэрэгтэй үед гарч ирэх отооны цэргийг үлдээсэн нь тэр ажээ. 9 дүгээр сарын 6-аас 7-нд шилжих шөнө Дмитрий ван бүх цэргээ тойрон үзлэг хийсэн бөгөөд дараагийн шөнө нь нөөц цэргийн захирагч Боброк Волынскийтэй цуг туршуулд явж татар-монголын болон өөрийнхөө армийн байршлыг тодорхойлон тэмдэглэж авсан байна.

Тулалдаан явагдсан 9 дүгээр сарьга 8-ны өглөө битүү манантай байсан бөгөөд 11 цагийн үед манан арилж, тэнгэр цэлмэж эхэлмэгц оросын цэрэг хөндийн тэг дунд байрлах толгодоос давшиж эхэлсэн бөгөөд мөн энэ үед дундаа явган цэрэгтэй, хоёр жигүүртээ морин цэрэг бүхий татар-монголын цэрэг шуурхайлан давшиж эхэлжээ. Тэдний цэргийн байлдааны журам нь эмх цэгцтэй, нягт бөгөөд хөдөлгөөнтэй, маневрлах чадвараараа оросын армид багагүй төвөг удсан байна.

Татар-монголын цэргийг ойртон ирсний дараа энэ үе хүртэл толгойн сэргийлэхийн эгнээнд явсан Дмитрий ван уг ангиа орхин, их вангийн тутийн дор үлдэж байлдахаар болсон Михаил Андреевич Бренктэй морь, хувцсаа солиод гол хүч рүүгээ буцсан байна. Тэрээр армиа гардан зохион байгуулж, жагсаалын цэргийн хувиар тулалдаанд оролцсон бөгөөд нэр нь үл мэдэгдэх нэгэн жанжинд удирдлагаа хэлбэрийн төдий шилжүүлэв. Их ван Дмитрий ийнхүү жагсаалын цэргийн хувиар тулалдаанд оролцсоныг тайлбарлах нэг шалтгаан байдаг нь тулалдааны явцад тушаалгүйгээр ухрагсадыг шууд цаазлаж, дэг журмыг сахиулах явдал байсан гэж үздэг. Түүнчлэн их ван цэргүүдийнхээ өмно жагсаалын цэргийн хувиар тулалдаанд оролцож, тэдний дайснаа дарах итгэлийг нэмэгдүүлэх нь нэн чухал байжээ.

Непрядва голын баруун эргээр байрлалаа эзэлсэн оросын арми их үдийн үед Куликовын талд татар-монголын цэргүүдтэй тулгарчээ. Хэрвээ түүхэн домогт итгэх юм бол байлдааны өмнө Татарын баатар Челубей, Оросын баатар Александр Пересвет нар халз тулаан хийсэн аж. Уг халз тулааны талаар “Мамайтай тулалдсан тухай өгүүллэгүүд”- ээс өөр ямар ч түүхийн эх сурвалжид дурьдаагүй байдаг бөгөөд хоёр баатар халз тулалдаад хоёулаа үхсэн гэсэн домог байдаг. Дмитрий вангийн цэрэг тулалдааныг эхлүүлжээ. Мамайн хөнгөн морин цэрэг оросын цэрэг рүү уулгалан дайрч хариуд нь оросын явган цэрэг сөрөг дайралтад ороход татар-монголын нум сумчид суман мөндрөөр угтав.

Мамайн цэрэг Куликовын талын дагуу давшилтад орж оросын цэргийн харуулын хороог тэргүүний хороод хүртэл нь ухрааж энэ үед Мамай нөөцийн морин цэргээ тулалдаанд оруулсан нь оросын цэргийн зүүн жигүүрийг сэтэлж, Дон мөрөн болон байлдаж байгаа оросын цэргийн ар талд гарснаар тэдний баруун жигүүрээс бусад хэсэг нь ухарлаа. Ихээхэн хүч гаргасны эцэст оросууд татар-монголчуудын Донын Дмитрий довтолгоог тогтоож, фронт болон жигүүрээс хориглон байлдаж эхлэв. Татар-монголчууд тулалдаанаа үргэлжлүүлж, толгойн сэргийлэх ангийг нийтэд нь шахсаар гол хүч рүү цөмрөн оров. Энд нилээн удаан, сунжирсан тулалдаан болжээ. Нүдээр үзсэн гэрчүүд болон он дарааллын бичээчдийн тэмдэглэснээр татар-монголын морин цэргүүдтэй оросын манлай ангийнхан давчуухан зайд аймшиггүигээр зууралдан тулалдсан богөөд морьд хүний хүүрэн дээгүүр явж чадахгүй болж, цэвэрхэн, сул газар гэж үгүй болжээ.

Оросууд хэд хэдэн удаа байлдааны эмх цэгцээ алдахын даваан дээр Владимирийн болон Суздалийн цэргүүдийн сахилга бат, хатуужлын ачаар дайсныхаа довтолгоог няцааж байв. Оросын зүүн жигүүрийн цэрэг нилээд цохигдож, Непрядва гол хүртэл татар-монголчуудад шахагдаж эхлэхэд боломжтой цагийг хүлээн байсан жанжин Боброк Волынский отооны цэргээ тулалдаанд оруулах тушаал өгчээ. Нөөц хүчний энэхүү морин цэргүүд Алтан Ордны армийн гол хүчинд ар талаас нь гэнэтийн, хүчтэй цохилт өгснөөр оросын армийн баруун жигүүр болон гол хүч давшилтад орж, ширүүн тулалдаан болжээ. Татар- монголчууд эмх цэгцээ алдаж, ухарснаар тулалдааны явцад үндсэн эргэлт гарав. Тулалдааны явцыг ажиглаж байсан Мамай багахан хүчээ аван ухарсан бөгөөд хүчээ дахин эмхэлж, тулалдааныг үргэлжлүүлэх гэсэн боловч нэгэнт оройтсон байжээ. Оросын нөөц хүчний цэрэг татаруудыг Красивая Меча гол хүртэл 50 мод газар нэхэн тулалдаж, оросын түүхчдийн бахархан бичсэнээр тэднээс “тоймгүй олныг” хядан устгажээ. Тулалдаан өндөрлөхөд татарууд бараг бүх цэргээ алдаж, оросын армиас дөнгөж 40 мянга хүрэхтэй үгүйтэй хүн үлдсэн байна. Маш олон хүн шархадсаны дотор, их ван Дмитрий өөрөө хүнд шархдаж, тулалдааны талбараас ухаангүй байдалтай олдсон гэдэг.

Сүүлийн зуун жилд оросууд монголын армийн бүрэлдэхүүнд байлдаж явахдаа тулалдааных нь урлаг, арга барилыг нэгэнт таньж мэдсэн учир монголчуудын хүчийг саармагжуулж цохих аргаа нэгэнт олсон байсан ажээ. Куликовын талд энэхүү тулалдаан оросын түүхэнд маш том байр суурь эзэлж, үндэсний бахархлын хэмжээнд үнэлэгддэг бөгөөд 1848 онд үүнд зориулсан хөшөөг хүртэл босгосон байна. Түүгээр ч барахгүй оросын үнэн алдартны сүм хийд жил бүрийн 9 дүгээр сарын 21-ний өдрийг Куликовын тулалдааны ялалтын өдөр болгон тэмдэглэдэг юм. Энэхүү ялалтыг орос орон даяар баяр хөөр болон тэмдэглэж, Дмитрий ванг жинхэнэ ялагч гэж үзэн Олег Рязанский зэрэг олон өрсөлдөгч нь түүнийг хүлээн зөвшөөрч, Москвагийн вангуудын нэр хүнд тэргүүлэх хэмжээнд хүрчээ. Ихэнх хүмүүс уг ялалт татар- монголын дарлалаас ангижрууллаа хэмээн итгэж байв.

Гэвч тун удалгүй татар-монголчууд бүр илүү хүчирхэг болж, хүсэн хүлээсэн ялалт нь тун хэврэг болохыг мэдэрсэн юм. Куликовын тулалдааны дараахнаас оросуудын өмнө гэгээрсэн эрх чөлөөний үзэл бодол Тохтамышийн шамдуу үйл ажиллагаагаар тэр даруйдаа унтарчээ. Тэрбээр оросын вангуудыг үг дуугүй бууж өгөхийг 1381 онд шаардав. Вангууд зоригтойгоор эсэргүүцсэн тул тэрбээр цэрэг армиа орос руу цутган оруулж 140 жилийн өмнөх Бат хааны довтолгооны аюулыг дахин үйлдсэн юм. Мамайн ялагдал нь ийнхүү хуваагдаад байсан Алтан Ордны улсыг Тохтамыш хааны нэгдсэн захиргаанд оруулсан бөгөөд Тохтамыш оросууудын эсэргүүцпийг нухчин дарж, орос орныг тэр чигт нь айдаст автуулсан билээ. Энэ удаа Куликовын тулалдааныг оройлон ялалт байгуулж, Д онын хэмээн алдаршсан Д митрий ван онцын эсэргүүцэл үзүүлж чадаагүй бөгөөд цэрэг цуглуулахаар Москвагаас дутаан гарч явсан байдаг.