Category: Монгол үндэсний түүх

барилдах, зууралдан ноололдох зэрэг хэдэн янз бөгөөд эхнийх нь халхад түгээмэл, хоёр дахь нь өвөр монголд, гуравдахь нь буриад, дөрвөд ястны дотор дэлгэрсэн аж. Эдгээрийн аль шилдэг бүхний нь найруулан авсан монгол үндэсний нийтлэг барилдаан нь халх барилдаанд тулгуурлан төлөвшсөн орчин үеийн монгол барилдаан болно. Бөх барилдааны барилдах журам, мэх, ёс заншил нь их л нарийн бөгөөд барилдагчийн бяр самбаа ухааныг шалгах онцгой үйл, уран мэхийг эрхэмлэдэг урлаг юм. Монгол үндэсний бөх нь бөх бат, үзэсгэлэн төгөлдөр тусгай өмсгөлтэй байна. Жанжин малгай, зодог шуудаг, монгол гутал. Монгол үндэсний заншлаар бөхийн зөвлөгч болох засуулч бөхдөө зөвлөгөө өгөхөөс гадна гурав, тав, долоогийн даваанд бөхөө цоллодог. Бөх цоллох гэдэг нь тэр бөхийн алдар цолыг уран сайхнаар дуудан хийморийг нь сэргээх нарийн үйл юм. Бөхчүүдийг амжилтаар нь улс, аймгийн шилдэг бөхийн цолыг олгодог: 1.Начин 2.Харцага 3. Заан 4. Гарьд 5. Арслан 6. Аварга

Бөхийн барилдаан Монголын үндэсний баяр наадмын хамгийн гол хэсэг юм. Монгол бөхийн барилдах ёс журам нь зөвхөн хоёр биеийн хүч чадал, авхаалж самбаа сорих биеийн тамирын тулааны зориулалтаас гадна зан үйл, урлагийн зүйлстэй ихэд хосолсон байдаг. Энэ нь барилдахын өмнөх болон дараах гараа, дэвээ зэрэг ёслолын хөдөлгөөн, барилдах журам, хувцас өмсгөлөөс тодорхой харагдана. Эдгээр нь олон зуун жилийн турш боловсрон хөгжиж ирсэн бөгөөд цөм гүн гүнзгий учир утга дэг ёстой. Монгол бөхийн өвөрмөц нэг зүйл нь түүний хувцас өмсгөл юм. Монгол ардын тууль “Эрийн сайн хан харангуй”-д “буурын арьсан зодог, бухын арьсан шуудаг” гэж гарч буй нь эрт цагт зодог шуудгийг ямар нэг хүч тэнхээтэй гэгдэх амьтны арьс ширээр хийж байсны гэрч юм. Хожим бөхийн өмсгөл улам гоёмсог, боловсронгуй болж иржээ.

Одоогийн бөхийн өмсөх хувцас нь 1. Малгай 2.Зодог, 3.Шуудаг, 4.Гутал, 5.Оймс, 6.Гутлын боолт юм. Зодог, шуудаг нь барилдахад барьц болдог төдийгүй биед яв цав тохирч байдгаараа барилдахад аятайхан, хөнгөн, бөх хүний булчин шөрмөслөг бие бялдрын гоо сайхныг харуулах зориулалттай, тэрчлэн барилдахдаа дээл хувцсаа урж таслах явдлаас гэтэлгэсэн өмсгөл юм. Тэгвэл эртний баатрын дуулга хэлбэрт малгай өмсдөг нь монгол бөх үндэсний цэрэг эрсийн хүчин чадал авхаалж самбааг сорин шалгаруулах тулаан тэмцээн болсоор ирснийг харуулж байдаг. Мөн барилдахад суурьтай, хөлөөр мэх хийхэд аюул осол багатай тул бөхчүүд одоо ч үндэсний монгол гутал өмссөөр байна. Оймсыг монгол цагаан эсгийгээр хийж өмсөх нь хөл мэх хийхэд бэртэхгүй зөөлөвчийн ач холбогдолтойгоос гадна гутлын түрийнээс дээш гарсан хэсэг буюу оймсны харааг үндэсний чамин хээ угалзаар чимсэн байх нь бөхийн гоо сайхныг улам нэмдэг. Мөн гутлын боолтыг бас ингэж чимэглэдэг.

Гэтэл яг энэ үед Мөнх хаан өвчний учир таалал төгсөж хаан ахаа алдсан Хүлэгү хаан дайнаа зогсоож, хорин мянга орчим цэргийг гарамгай жанжин Хэт Буха ноёноор удирдуулан орхиж гол хүчээ аван буцжээ.Бас нэг шалтгаан нь Алтан Ордны улсын хаан Бэрхтэй кавказын нуруу орчмын орнууд түүн дотроо Армян, Азербейжаныг булаацалдан муудсанаас тодорхой цэрэг гэдрэг татах шаардлага гарсан гэдэг. Хэт Буха ноён бол Хүлэгү хааны шадар жанжин бөгөөд түүний хамт Багдадыг эзэлж, халифыг даран сөнөөж, Иранд исмайлитуудын улсыг мөхөөсөн туршлагатай жанжин байсны дээр хааныхаа адил христос мөргөлтөн байв.Хүлэг хаан буцмагц Хэт Буха ноён өөрийн элчийг 40 нөхрийн хамт Египет рүү илгээж “Мөнх хөх тэнгэрийн зарлигаар хөхрөгчид хөх тэнгэр, хөрстөд монголчууд эзэн суух таалалтайг сануулж, үүний эсрэг зогссон хэн бүхэн, тэдний гэр бүл бүхэлдээ хүйс тэмтрэгдэх бөгөөд бидний хүч чадал Истандарийн Рустамаас илүү болно.Ийм учир бийд та нар бууж өгч элчээ ирүүлж, хүндлэл үзүүл, эс бөгөөс байлдахад бэлтгэ” гэжээ.

Энэ үед Египетд байсан Мамлюкын улс бол монголын эрхшээлд ороогүй лалын сүүлчийн улс байсан бөгөөд түрэгүүд Египет, Сири, Иорданы арабуудыг эзлэн байгуулсан Дамаск төвтэй улс байлаа.Хаан нь Кутуз гэх түрэг хүн байсан агаад ихэд шударга хаан хэмээгдэж ард түмний талархлыг хүлээсэн байж.Түүний цэргийн гол хэсэг нь Хорезмын сүүлчийн хан хүү Желал Аддины цэргийн үлдэгдэл, тэдний үр сад байсан гэдэг. Дээр явуулсан монголын элч мөн нэмж ингэж хэлжээ: “Хүлэгү хаан Туранаас Иранд ирэхэд ганц ч халиф, султан, малик түүнийг сөрөн зогсож чадаагүй бөгөөд тэр Дамаскийг эзлэхээр ирэхэд түүний ах их хаан Мөнх нас барсан мэдээ ирж тэр буцсан болно. Гэвч түүний арслангийн зоригт, луугийн хүчит Хэт Буха жанжин цэргийг одоо удирдаж байна.Тэр Дамаскийг дайрвал түүнийг хэн ч зогсоож чадахгүй бөгөөд та нар үтэр түргэн бууж өг” гэж шаарджээ. Харин Мамлюкын хаан өөрийн шадар түшмэдүүдийн хамт зөвлөж: “Бид бууж өгсөн ч байлдсан ч биднийг зөвхөн үхэл хүлээж байна, иймд байлдая, ухрах газар бидэнд үгүй, ар талд Хойд Африкийн элсэн цөлөөс өөр ухрах газаргүй” гэж ярилцаад монголын элчийн толгойг авч дайн хийе гэж тогтжээ. Энэхүү зоригтой шийдвэрт нөлөөлсөн бас нэгэн хүчин зүйл бол Хүлэгү хаантай муудалцсан Алтан Ордны хаан Бэрх энэ үед элч илгээж Мамлюктай цуг Хүлэгүг дайлж лалын шашны сүр хүчийг сэргээе гэжээ.

Бэрх лал шашинтан гэж өөрийгөө нэрийдэж байсан боловч үнэндээ түүнд Хүлэгтэй муудах гол шалтгаан бол Чингисхааны үеэс Зүчийн үр садад хүртээсэн Кавказын нурууны өмнөд хэсгийн бэлчээр сайт нутгийг Хүлэггэй булаацалдсан явдал бөгөөд энэ нь ч бас зөвтгөх талтай байсан юм. Даарин дээр давс гэж Хүлэгү хааны цэрэгт хүч өгч, Багдадыг эзэлж явсан Зүчийн удмын 3 ханхүү учир битүүлэгээр түүний ордонд нас барж, тэдний албат нар “ханхүү нар хор ууж үхсэн” гэж баталсан аж. Бэрх хаан лал шашинд талтай байсан нь үнэн боловч үндсэн шалтгаан нь дээрх явдал гэж үзэх бүрэн үндэстэй байв.Үүгээр ч зогсохгүй чухамдаа Өгөдэйн удмаас хаан ширээг Тулуйн удмын Мөнх хаанд авч өгсөн гол хүн бол Батын заавраар гардан гүйцэтгэсэн Бэрх байсан бөгөөд “тэжээсэн бяруу тэрэг эвдлээ” гэж хэлэхээр байдал үүсжээ.

Мамлюкууд Айн Жалутад байсан монгол цэргийн тоог ч бас багцаалж байсан учраас айхгүйгээр байлдах шийдвэр гаргасан бол Хэт Буха жанжин ч бас байлдахгүйгээр айлгаад буулгаж авах бодолтой байсан байх талтай.Монгол цэргийн ангийг толгойлж байсан Байдар гэх жанжин элч зарж Мамлюкын цэргийн хөдөлгөөнд орж байгааг мэдээлсэнд Хэт Буха байрлалаа орхихгүй байхыг тушаажээ.Гэвч Хэт Буха жанжинг амжиж ирэхэд Байдарын цэрэг цохигдож ухарсан байсан ч Хэт Буха өөрийн ухарч няцаж байгаагүй хүчинд эрдэж цэргийн хамт шууд довтолжээ.Дайснууд нь монголчуудаас үнэхээр айн сүрдэж байсан агаад тэдний дайралт ч няцаагдашгүй байсан тул олон дахин давуу хүчтэй мамлюкийн арми цохигдож ухрав.Гэвч Кутузын цэргийн голлох жанжин Бэйбарс байрлалаа өөрчилж нууц отолтонд хэсэг хүчээ оруулан улмаар мөрдөж байсан дайснуудаа бүсэлж цохисон нь монгол цэргийн аргаар өөрийг нь давшуулж болгоомж сэрэмжийг нь алдагдуулаад цохисон хэрэг болжээ.

Энэ үед Хэт Буха жанжин цэргээ зоригжуулан: “Хүлэгү хаандаа ялагдлын мэдээ дуулгаж, түүний урмыг хугалснаас баатар зоригийг үзүүлэн байлдаж дуусъя. Бид баатар зоригтой байлдаж амиа алдсанаар хааны цэргийн эхнэрүүд бэлэвсэрнэ, үнасан азарга маань үрэгдвэл хааны адуун сүргийн гүү нэгэн жил унагалахгүй, гэвч хаан биднээр бахархаж бидний өшөөг авах болно” гэж хэмээн цэргээ зоригжуулж хэлээд цэргээ толгойлон байлдсан ч цэргүүд нь ухарч тэрээр мянган цэрэг мэт аймшиггүйгээр байлдсаар улмаар зугтан ухрах аргагүйд болж амьдаараа олзлогдсон байна.

Мамлюкын цэрэг ойд орж бүгсэн монгол цэргийг ойг шатаан шахаж хядаад, улмаар монгол цэргийн хүрээг эзэлж тэнд байсан хүүхэд, эмэгтэйчүүд түүний дотор Хэт Буха ноёны хатанг олзлон, бусад хүмүүсийг бүгдийг нь буруу номтныг өмгөөлж хамгаалсан хэмээн тарчилган цаазалжээ.Хэт Буха Ноёныг мамлюкын хаан Кутузын өргөөндөө авчирч “Худал үг хоосон амлалтаар хууран бидний орон гэрийг устгаж, олон баатар эр эхнэр хүүхдийг хөнөөсний төлөө буруу номтон чамайг цаазаар авна” гэжээ. Үүний хариуд хүлээтэй байсан Хэт Буха эгц өндийн босож ирээд оггхон ч айсан шинжгүйгээр: “Бид ялан дийлэх болно, хэрвээ чи намайг цаазалвал би үүнийг чиний биш бурхны таалал гэж үзнэ. Чиний өнөөдрийн ялалт бол хэсэг зуурын юм, энэ мэдээ Хүлэгү хаанд хүрмэгц түүний хилэн бадарч Азербейжанаас Египет хүртэл өшөө хорслын тэнгис буцалж, Мамлюкын нутаг монгол цэргийн морин туурайн дор талхигдан дуусна.Хүлэгү хаанд над шиг цэрэг эр гучин түм бий бөгөөд түүний зөвхөн нэг нь би” гэжээ.

Түүний зоригтой байдал, баатарлаг чанар нь Кутузыг цочроож түүнийг үгэр цаазалж толгой rap хөлийг салган Мамлюкын нутгаар шонд тараан өлгөж дайсандаа сүрдүүлэг өгөхийг зорьсон гэнэ.Үнэхээр Кутуз султан түрхэн зуур баярласан бөгөөд хэдхэн хоногийн дараа өөрийн цэргийн жанжин Бэйбарсын гарт амиа алдсан юм. Баатар зоригт эрээ алдсан Хүлэгү хаан ихэд харамсан гуниглаж, түүний нэрийг мөнхлөн, үлдэж хоцорсон гэр бүлийхнийг нь тэтгэж халамжилсан байна. Харамсалтай нь, Алтан Ордны Бэрх хаан, Мамлюкын шинэ хаан Бэйбарс нартай 2 фронтод зэрэг байлдах нь хэцүү болсноос Хүлэгү хаан баатар эрийнхээ өшөөг авч чадаагүй ажээ.Энэхүү тулалдааны ач холбогдолыг лалын түүхчид өндрөөр үнэлдэг боловч энэ тулалдаан лалын ертөнцийг ноёрхох монголын санаархалд саад болоогүй билээ. Үүнтэй ижил төстэй нэгэн жишээ бол, 1380 онд Куликовын талд Монгол цэргийг цохисон хэмээдэг оросын түүхчдийн жишээ билээ. Ил Хааны улс Мамлюкгай 1269, 1277,1280,1299, 1300, 1302 онуудад олон удаа байлдсанаас 1299 онд Ил хааныхан Дамаскийг эзэлж Хэт Буха жанжныхаа өшөөг авсан байда. 1399 онд Доголон Төмөр Хаан бас нэгэн удаа Дамаскийг эзлэн түрэмгийлж галдан шатаасан юм.

Энэхүү удаан үргэлжилсэн амжилтгүй дайныг судалсан эрдэмтэд олон хүчин зүйлийн нөлөөг авч үзэхийг санал болгосон байдаг. Сирийн нутаг бэлчээрийн даацгуй байсан, мамлюкын удирдагчид монгол цэргийн бүрэлдхүүнд байлдаж явсан, монгол цэргийн тактикийг мэдцэг байсан, Ромын Паптай холбоо тогтоосон Ил хааныхан түүнийгээ ашиглаж чадаагүй, нөгөө фронтод Алтан Ордны хаадтай давхар байлдаж байсан, зэрэг олон хүчин зүйл нөлөөлсөн байдаг.Хэдийгээр монголчууд Мамлюкын улсыг бүрэн мөхөөж чадаагүй ч лалын ертөнцийг бүхэлд нь эрхшээлдээ байлгасан болно. Ил хааны улсын хаад өөрсдөө лалын шашинд 1295 онд албан ёсоор орсон бөгөөд лалын ертөнцийг удирдан чиглүүлэгч гол хүчин болон хувирсан бөгөөд түүний халааг авсан Доголон Төмөр хаан ба монгол угсааны Жалайрид улсууд нийтдээ 200 гаран жил 1460 оныг хүртэл энэхүү үүргийг гүйцэтгэж байсан юм. Түүхийг өөр өөрийн өнцгөөс харан тайлбарлах нь үндэстэн бүрийн эрх бөгөөд монголын залуу хүн болгон ийм нэгэн тулалдаан болсныг мэдэж, монгол баатар эрсийг сэтгэлдээ хүндэлж явахад илүүдэхгүй болов уу.

Хүн хүнтэй уулзаад аргалын тухай асууж явтал нэг танил маань “Аргалыг судлах цаг нь болсон шүү. Биднээс түрүүлээд Япончууд аргалыг судлаад ид шидийг нь мэдээд ирээдүйн сумочдоо бэлтгэлд гарахаас нь өмнө аргалын утаагаар 15 минут утдаг болсон байна” гэж ярилаа.

Одоогоос долоон жилийн өмнө Японы нэг эрдэмтэн манай улсад ирээд аргал авч явжээ. Нөгөө Япон доктор дөрвөн жилийн дараа дахин ирээд танил эрдэмтэндээ “-Танай монголчууд 3 жил хөдөө хэвтсэн үхрийн баасыг хөх аргал гэж нэрлэдэг гэнэ. Түүнээсээ олж өгөөч” гэж гуйжээ.

Найз нь ч түүний хүсэлтийг дор нь биелүүлжээ. Нөгөө эрдэмтэн гурван жил хөдөө хэвтсэн хөх аргалыг судлаад агаар дахь 300 гаруй микроб вирусийг устгадаг юм байна гэж дүгнэлт гаргажээ. Уг нь харийн энэ эрдэмтнээс өмнө өвөг дээдэс маань аргалын нянг устгах чадварыг мэддэг байсан байна. Тиймдээ ч тэд махыг аргалын утаагаар утдаг байсан. Энэ уламжлал одоо ч хадгaлагдаж байгааг бид мэднэ. Бас өеөдөж ядарсан мал, тамирдаж ядарсан хүмүүсийг эхлээд аргалын утаагаар утаад дараа нь чөмөгний ясыг цохиод өтгөн хар цайнд чанаж ууранд нь утдаг байжээ. Ингэснээрээ гадаад дотоод энерги нь идэвхжиж оюун санаа нь цэлмэн сэтгэл санаа нь тайвширдаг байсан байна. Тэр байтугай уралдах морио өглөө нь аргалын утаагаар утдаг уламжлалтай байжээ. Энэ бүхнийг мэдэх монгол хүн бараг байхгүй болсон нь харамсалтай.

Сүүлийн үед бид хий гүйдэл чөтгөр шулмас гэж их ярих болсон. Энэ нь огт байдаггүй биш байдаг зүйл юм байна. Шөнөд гурван удаа хий үзэгдэл гүйдэг гэнэ. Эрт дээр үеийн эрдэм ухаант хөгшид үүнийг мэддэг учраас өглөөд аргал түлж утаагаар нь гэрт хоргодсон хар хүчийг хөөж ариулдаг байжээ. Монголчууд бид аргал, аргалын утааны арц, гангаас ч илүү ариусгах шидэт чанарыг мэдэж өвөг дээдсийнхээ бүтээсэн ахуй орчныг эргэж сэргээх юмсан гэсэн өөдрөг бодол тээж явтал сэтгэл гонсойлгосон мэдээ сонслоо.

Монголчууд сүүлийн үед сайн таньдаг болоод байгаа Төгс гэгээрсэн их багш Чин Хай “-Монголын малын өтөг бууцнаас ялгарч байгаа хүлэмжийн хий озоны давхаргыг цоолж дэлхийд дулаарал үүсэх нэг үндэс болж байна” гэж дэлхий дахинаа тунхаглалаа. Өөрийн гаргасан дүгнэлтээ батлахын тулд Чин Хай багш олон улсын бага хурлыг хүртэл зохион байгуулж байх юм.

Монголд байтугай том том гүрнүүдэд нөлөөлж чаддаг энэ хатагтайн үгийг манай төр засгийн эрхэмүүд болон эрдэмтэд хүлээн зөвшөөрч түүний саналыг дэмжиж хөл алдацгаасан нь гайхалтай. 13-р зуунд монгол улс одоогийнхоос 6 дахин илүү буюу 250 сая малтай байсан гэсэн. Тэр үед монголын малын өтөг бууцнаас ялгарч байгаа хүлэмжийн хий озоны давхаргыг цоолж байх нь яасан юм. Тэгээд ч монгол мал 1500-аад өвс ургамал иддэг одоо харин цөлжилт гээд 500-600 өвс ургамал иддэг болж. Үүний 70-80 хувь нь эмийн ургамал байдаг.

Бохирдоогүй экологийн цэвэр өвс ургамлыг идэж байгаа учраас өтөг бууцнаас нь хүлэмжийн хий ялгарна гэж юу байдаг юм хэмээн дотроо Чин Хай багийн үзэл бодолтой тэрсэлдэж явснаа нуугаад яахав. Гэтэл миний омогшилд “хань” болж Дани, Америк, Францын эрдэмтэд хүлэмжийн хий озоны давхаргыг цоолддоггүй гэж шинжлэх ухааны үндэслэлтэй дүгнэлт гаргаж Чин Хай багшийн үзэл баримтлалыг үгүйсгэлээ. Дээрх 3 орны эрдэмтэд энэ дүгнэлтээ бодитоор харуулсан баримтат киногоо саяхан телевизээр цацлаа.

Эдгээр эрдэмтэд судалгааныхаа эхний явцдаа хүлэмжийн хий озоны давхаргыг цоолоод байна гэсэн дүгнэлттэй байсан аж. Гэвч судалгааны төгсгөлд хүлэмжийн хий тэр тусмаа малын өтөг бууцнаас ялгарсан хүлэмжийн хий озоны давхаргыг цоолдоггүй юм байна гэж баталжээ.

Тэд энэ баталгаа нотолгоогоо дэлхий нийтэд цацах гэтэл хүлэмжийн хий озоны давхаргыг цоолж дэлхийн уур амьсгалыг дулааруулж байгаа гэдэг сенасааци дээр бизнесээ явуулдаг олон олигархууд болон бизнесийн бүлгүүдийн эрх ашигт харшилж байгаа учраас Дани, Америк, Францын эрдэмтийн дүгнэлтийг цацуулахыг хүсэхгүй байгаа аж. Иймээс 3 орны эрдэмтэд баримтат кино хийж цацаж байгаа нь энэ юм байна. Үүнийг уншигч эрхэм та хөдөө явж байхдаа хөх аргал тааралдвал түүгээд өөрийгөө нэг утаад үзээрэй. Танд аргалын ид шид үйлчлэнэ шүү.

бичиг үсэг дэлгэрэн улмаар нийт монгол улсын албан ёсны бичиг үсэг болон явдал мөн. Монгол энэ бичиг үсэг нь уг гарлаараа эртний Финикид /Ойрхи Дорнодын/ анх үүсэн финикийн бичгийн системд хамаарагдах бичиг үсгүүдийн нэг байжээ. Учир нь финикийн бичиг үсгээс арамей бичиг үсэг, түүнээс согд бичиг, түүнээс уйгур салбарлан гарч улмаар согд, уйгур бичиг үсгээс монголын уйгуржин хэмээх хуучин бичиг үсэг бий болсон түүхтэй.
Хубилай хааны шинэ үсэг авч хэрэглэсний учир бол ихэнх эрдэмтэний үзэж байгаагаар Юан төрийг үндэслэгч нь зөвхөн монгол хэл төдийгүй их гүрний бүрэлдэхүүнд багтсан бүх улс үндэстний хэлүүдийг нэгэн зэрэг үйлчилж чадах, хятад дахь монгол төрийн олон улс аймгийн нийт дундын тусгай бичиг зохион бий болгохыг эрмэлзсэнээс болжээ. Пагва лам дөрвөлжин үсгийг түвэд, энэтхэг үсгийн үндсэн дээр монгол хэлний аялгуунд түшиглэн зохиожээ.
Чойжи-Одсэр монгол хэлнээс гадна санскрит, түвэд, уйгур хэл бичгийг нэвтэрхий мэдэж байсан учир тэр цагийнхаа Дорно дахины соёл, ухааны өндөрлөгт байж чаджээ.
Уран зохиол
Эрт цагаас монгол аймгуудын дунд нэгэнт зүгшрэн тогтсон аман бичгийн буюу аман уран зохиолын хэл байжээ. Энэхүү эртний аман зохиолын хэл бол ард түмний аман зохиолын удаан хугацааны хөгжлийн үр дүн мөн байжээ. Эртний монголчуудын аман зохиол нь үлгэр, домог, дуу, шүлэг, зүйр үг, оньсого зэргийн олон хэлбэртэй байжээ. Ерөөс эртний монголчуудын дунд уран яруугаар толгой холбон шүлэглэх заншил өргөн дэлгэрсэн байжээ.
Эртний монгол хүмүүсийн дунд яруу найргийн авъяас билигтэй шүлэгчин, үлгэрчин, хуурчин хүн цөөнгүй байжээ. Монгол шүлэгчид Хабул хааны хүү Хотула ханд зориулан эр чадлг нь магтан дуулсан олон шүлэг зохиожээ гэж Рашид-ад-Дин бичсэн байдаг.4 Аргусан хуурч, Сөнөдийн Гилгүдэй баатар мэтийн сайн сайн шүлэгчид цөөнгүй байжээ.
4 Рашид-ад-Дин.т.1 кн.2.стр 39.
“Нууц товчоо” бол монголын язгууртан ноёдын талыг баримталсан зохиол боловч үзэл санааны хувьд дэвшилт зохиол гэж эрдэмтэд нэгэн дуугаар үзэж байна.2 Энэ зохиол монгол орон, эртний овог төрлийн нийгмээс феодалын нийгэмд дэвшин орж, тархай бутархай олон монгол аймаг нэгэн улс гэрт нэгдэн төвлөрч, монгол угсаатан бүрэлдэн торгтож байсан түүхэн үеийн уран зохиолын бүтээгдэхүүн болно.
2 Б.Я.Владимирцов “Общественный срой монголов” Л. 1934: С.А.Козин “Сокровенное сказание” Введение в изучение памятника. М-Л.1941, Ц.Дамдинсүрэн “Монголын уран зохиолын тойм” УБ. 1957. 57-61-р тал.
“Нууц товчоо”-ноос гадна монгол гүрний үеэс уламжлагдан ирсэн нэлээд зохиол бий. Жишээ нь: “Аргусан хуурчийн домог”, “Өнчин хөвүүний цэцэлсэн шастир”, “Хоёр загалын тууж”, “Алтан ордны үйсэн дээрх бичиг” зэрэг болно.
XIV зууны үеийн монголын уран зохиолын түүхэнд өмнө гарсан Чойжи-Одсэр чухал суурь эзэлнэ. Чойжи-Одсэр бол авъяас билигтэй яруу найрагч мөн бөгөөд эртний Энэтхэгийн олон зохиолыг монголчилсон их хэлмэрч мөн.
XIV зууны үеийн монголын эрдэмтэн орчуулагч Шаравсэнгийн уйгур, түвэд хэлнээс орчуулсан “Алтангэрэл”, 1330-аад онд орчуулж хэвлэсэн “Долоон өвгөний судар”, XIII зууны эцэс буюу XIV зууны бүр эхээр Соном-Гарагийн орчуулсан Түвэдийн Сажа бандид Гунгаажалцаны яруу найргийн алдарт зохиол “Субашид”, 1307 онд орчуулан барласан Күнзийн сургаалийн ном “Сао Цзинь” /Ачлалт ном/1 зэрэг болно.
Мөн энэ үеэр идэвхитэй оролцоотойгоор XIII зуун түвэд хэлээр орчуулагдсан Дандины “Кавъядарша”2 /”Зохист аялгууны толь”/, хэсэгчлэн орчуулагдсан “Сарасватикантха-бхарана”3 /”Сарасватийн хүзүүний чимэг”/ мэтийн эртний энэтхэгийн яруу найргийн онолын зохиолууд монголын боловсролтой хүмүүсийн дунд дэлгэрч, яваандаа монгол уран зохиол, ялангуяа яруу найрагт их нөлөөлөх болжээ.
2 “Кавъядарша” нь VII зуунд зохиогджээ.
3 Энэ зохиол нь XI зуунд зохиогдсон болно. “Кавъядарша”-ийн хамтаар Сажа бандид анх хэсэгчлэн орчуулжээ.
Урлаг, хот суурин газрын боловсрол
Монголын их гүрэн байгуулагдсаны дараагаар монголчууд соёлт орнуудтай харилцаа холбоотой болж ирэхийн хамтад монголын хаад ноёд тансаг хээнцэр амьдралыг эрхэмлэн дагах болж, хээр талын нутгийн нүүдэлчдийн бэрх амьдралаасаа суурин газрын тохилог боловсронгуй аж байдалд аажмаар шилжин орж, байлдан дагуулсан орнуудынхаа соёлын өмнө өөрсдөө сөгдөн бууж эрдэм соёлын нь ололт амжилтад амтархан шунаж, өөрсдийн амьтдралын жаргал цэнгэлд хэрэглэхийг аль болохоор эрмэлзэж байжээ.
Хааны ордонд Францын дархан Вильгельм Бушье мөнгөөр урлан босгосон хиймл мод хотын үзэсгэнэлт зүйлсийн нэг нь болж байжээ.1
Хархорумд буддын болон христос, лалын шашны 12 сүм байсны дотор буддын шашны нэгэн сүм бусдаас онцгой гоёмсог байжээ. Өмнө дурьдсан Эрдэнэ Зуугийн чулууны бичээсийн хятад, монгол эхээс үзэхэд Өгэдэй хаан өөрийн ордныг босгуулаад улмаар сүмийн гэр босгуулж барилгын бусад ажлыг бүрэн дуусгуулж амжаагүйг Мөнх хаан залгамжлуулж, 1256 онд “Их бурханы суварга” босгож түүнийг “Харин бүрхэхүй агуу өндөр гуу” /цамхаг/ босгуулжээ.
1 “Юан улсын судар” 8 дэвтэр. Мэнгу ю му-цзи. Записки о монгольских кочевьяа. Стр 380.
Хаад, язгууртны булшийг ихэд нууцлан “Хориг” хэмээх цээртэй газарт оршуулах ба тэдэнд зориулж тахилын тусгай онгон бүтээж, тайлгын ёслол гүйцэтгэдэг байжээ.

Түүхийн жимээр хөтөлсөн Д.Жаргалсайхан

байр суурийг эзэлж, Хамаг Монголын хан болж чадсан юм.Энэ замдаа тэрбээр өөрийн өстөн болон дайсагнагч олон овог аймгуудыг тус тусад нь даран мохоожээ.Гэтэл Хамаг Монголын хан Тэмүжин болон хэрэйдийн Ван хан Тоорил нарын холбооны өмнө хүлээсэн удаа дараагийн ялагдал нь монголын зүүн зүгийн аймгуудад сэрэмжлүүлэг дохио болсон учир хамтын хувь тавилан нь түр ч гэсэн нэгдэх явцыг түргэтгэв.Тэд удаа дараа хүчирхэг холбооны өмнө дан дангаараа ялагдал амссан ч бусдын буулган дор орохыг хүсэхгүй, өөр өөрийн дураар засаглаж явахыг илүүд үзэж байв.

1201 онд зүүн зүгийн бүх аймгууд Эргүнэ гол, Хан гол, Тэлмэн голын цутгалан уулзвар газар Улаан эрэг гэдэг газарт чухал чуулган хийв.Хатагин, Салжиуд, Жадран, Татар, Найман зэрэг 12 аймгийн толгойлогчид чуулж, жадран аймгийн Жамухыг Гүр ханд өргөмжлөхөөр тогтжээ.Гүр хан хэмээх нь “хануудын хан, бүгдийн хан” гэсэн утгатай юм.Хамтран байлдаж, мөхлөөс аврагдан, оршин тогтнохын тулд, цагтаа цалгиж яваа Ван хан Тэмүжин нарын эсрэг дайлаар мордох шийдвэр гаргав. Тэд нар азрага, гүүг цавчин алаад, хөлөөр эрэг өшиглөн нурааж, сэлмээр мод тасар цавчин: “Бидэнтэй найрамдсан хэн бүхэн, хэрэв энэ хуйвалдааныг задруулвал, яг ийм нурсан шороо, хяргуулсан мод шиг болно” гэж тэнгэрт сөхрөн андгайлав. Энэ нь холбооноос урваж, хөрвөхийг зүрхлэх хүн байвал ингэнэ гэсэн анхааруулга, магад тийм хүн гарвал цаашдаа сайнаа үзэхгүй гэснийг болгоомжлуулах оролдлого байв.Түүнээс хойш удсангүй баруун зүг нэгдсэн цэрэг хөдөлгөж, Тэмүжин, Ван хан хоёрыг гэнэдүүлэн довтлохоор бэлтгэв.

Энэ нь Жамуха тэргүүтэй язгууртны улс төрийн холбоо байсан хэдий ч тийм бат бэх байсангүй.Учир нь аймгуудын язгууртан нар нэгэнт олсон улс төр, эдийн засгийн ашиг сонирхлоо алдахыг хүсэхгүй байсан учраас, улс төрийн хамтын зорилго нь хангалтгүй, дутуу дулимаг байв.Тэд бас тус тусын цэргийг өөр хүнээр удирдуулж хөдөлгөх дургүй байсан учраас нэгэн зааврын дагуу байлдах нэгдмэл цэргийн хүч бүрэлдүүлж чадаагүй байна.Хамтарсан цэргийн хүч гэдэг нь “гай газар дороос, гахай модон дотроос гарсан цагт” тулгарах аюулаас аврагдахын гулд Тэмүжин Ван ханы довтолгоонд сөрөг цохилт өгөх зорилготой, түр зуур эмхлэн байгуулагдсан байлаа.

Жамухын цэрэг хөдөлж эхэлмэгц Горлосын Хоридай амь насаа алдах аюулыг сөрж, шөнөжин давхиж хэл хүргэснээр сэжиг ажиггүй байсан Тэмүжинийг ялагдлаас зайлуулж чадав. Тэмүжин одоогийн Хэнтий амгийн Цэнхэрийн голын эхээр нутаглаж байхдаа дайсны талаас ирсэн мэдээг аваад тэр шөнөдөө Ван ханд дуулгав. Хоёр тал цэргээ яаралтай хуримтлуулж, Хэрлэнг даган уруудахдаа ашигтай газрыг эзлэн байрлаж, алжаал ядаргааг зам зуур тайлах зэргээр Жамухын удирдсан хамтарсан цэргийг тосон хүлээж байлаа. Холбоотнууд цэргийн нарийн төлөвлөгөө байршил хийж, зургаан манлай, гурван харуул тавьсан бөгөөд хиад овгийн нэр төртэй язгууртан Алтан, Хучир, Даридай, Ван ханы хөвгүүн Сэнгүм. Ван ханы дүү Жаха Хамбу болон Билгэ бэхи нараар манлай ангийг удирдуулав.Манлайд явагсадын түрүүнд 3 харуул тавьжээ. Ингээд нэгэн үдэш манлай болж явагсадын түрүүч Утхия гэдэг газар хүрэх үед Чихурхуд тавьсан харуулаас хүн давхин ирж “Дайсан айсуй гэж мэдээлжээ. Иймд холбоотнууд дайсныг угтан байлдахаар тэр даруй хүрээ бэхлэлтээ базаав.

Эхлээд Тэмүжин, Ван ханы цэрэгтэй Жамухын дөрвөн манлай цэрэг тулгарсан бөгөөд тайчуудын Агучу баатар, найманы Буйруг хан мэргэдийн Тогтоа бэхийн хөвгүүн Хуту, ойродын Худуга бэхи нар түүнийг удирдан явжээ. Тэмүжин, Ван хан нарын цэрэг бэлтгэл сайтай явсан учир Жамухын гэнэдүүлж дайрах арга тактик нуран унажээ. Тэр өдөр тэнгэр харанхуй болоход Тэмүжин Ван хан нар бүх манлай цэргээ их хуаранд цугларахыг зарлиг болгов. Бүх цэрэг нэг хуаранд нийлж хоносноор өөрийн цэргийн хүчийг дээд зэргээр бөөгнүүлээд, дайсантай маргааш байлдахаар тогтов.

Дорноос үүр гэгээрээгүй байхад Тэмүжин, Ван хан нар дайснаас өрсөн ашигтай байрлал эзлээд Жамухын хамтарсан цэрэгтэй Хүйтэн гэдэг газар тулгаран байлдав. Энэ нь одоогийн хятад монголын хил дээрх Хүйтэн уулын орчим газар байсан бөгөөд Тэмүжин Ван хан нар уул түшиж бэхлэлт барьсан тул хамгаалахад амар, довтолход хэцүүгийн дээр хүн хүчээ багцлаад ашигтай газрыг олоод авсан боловч, тэр өдөр хувьсан өөрчлөгдөж байсан “ааш нь олдохгүй тэнгэр”-ийн царайг харахад хүрчээ. Жамухын хамтарсан цэрэг ч гэсэн тэнгэр, цаг агаар яадаг бол гэж санаа зовж байв.Энэ үед найманы Буйруг хан, ойрадын Хутуга бэхи нар өөрсдийгөө задын аргийг мэдэх ид шидтэн гээд хур оруулж шуурга тавиулах буюу байгаль дэлхийтэй хамжин холбоотны цэргийг бутцохих арга сэдэв. Энэ зорилгоор тэд: “Царанд цэвэр ус авчир” гэж доод хүмүүст тушаагаад дотор нь үхэр, адууны гэдэснээс авсан гэх тахианы өндөгний чинээ хэдэн чулуу хийгээд тарнидах болжээ. Улмаар амандаа ном уншин, “Тэнгэрээс аадар бороо оруулж, дайсныг довтолход туслаач” гэж шүншиглэв.Хэлэхэд ч гайхам тохиолдол болж төдөлгүй тэнгэр харанхуйлан, шуурга тавьж, бороо орох нь тэр.

Тэгтэл гол хэрэг нь тэдний санаснаар болсонгүй буруугаар эргэж, догшин салхи, ширүүн бороог хуйлруулан Жамухын хамтарсан цэрэг дээр буулгав.Тэмүжин, Ван хан нарын цэрэг салхины уруу харвахад бүр хялбар дөхөм болж, тэнгэрийн цаг Тэмүжинд ашигтайгаар өөрчлөгдөв. Салхи, бороо сөрж, уул өөд авирах Жамухын хамтарсан цэргүүд балчигт гулган, жалганд унахад тэдний дундаас: “хөх тэнгэр биднийг таалсангүй. Бидэнд тэнгэрийн хилэн болов” гэж орь дуу тавих дуулдав.Тэнгэр бурхнаас тусламж горилсон хүмүүс шүтлэг бишрэлийнхээ гай барцадыг амсаж, удаж төдөлгүй цэргүүд нь цөм тал тал тийш бутран дутаажээ.Түр зуурын эвсэл холбоо нь нэгдсэн удирдлагаар дутагдаж, хүчээ хадгалж үлдэхийн тулд “хувиа борлуулж, довоо шарлуулах” гэгч болов.Энэ бол анхнаасаа Жамухын хамтарсан цэргийн аминд хүрэх сул тал байв.

Дөнгөж өчүүхэн саадтай тулгармагц Жамухын 4 манлай цэрэг ийнхүү дайрч довтлох чадвараа алдсан байна. Найманы Буйруг хан Тэмүжиний манлай Алтаны удирдсан хамгаалалтын шугамыг сэтэлж чадалгүй, мориныхоо амыг эргүүлж, аймгийнхаа цэргийг дагуулан холдохцоо бүгдийг ерөнхийлөн захирах ёстой Гүр хан Жамухад ч хэлсэнгүй, мөр зэрэгцэн тулалдаж яваа 3 манлай дайчдаа ч хайхарсангүй, баруун тийш гэрийн зүг тэр чигтээ дутааж одов. Зориг мохсон цэрэг ялагдах тавилангаас мултарсангүй.

Түрүү манлай ниргэгдсэний уршиг тэр дороо бусдад нөлөөлж, нөгөө 3 манлай нь дайтахаас халшрав.Мэргэдийн Хуту байдал бишдсэнийг хараад өөрийн аймгийнхнаа дуудан цуглуулж, ард нь явснаа урд нь гарч, Сэлэнгэ рүү ухрав. Ойрадын Худуга бэхи бурханд -,птэл адцарч, мориныхөө дөрвөн хөл мэдтүгэй гэсэн шиг ташуурдсаар лайны талбараас зайлж, умар зүгийн ой модыг бараадахаар ум хумгүй з>ттаж, Шишгэдийг зорив. Баатар цолтой тайчуудын Агучу нэр хугарах ч яамай гэсэн шиг бусдыгаа дагуулан Онон мөрөн дэх хүрээ гэр рүүгээ =аран сандран хөдөлжээ.

Ингээд 12 аймгийн холбоо бут үсэрчээ.Хамтарсан цэргийн улирдагч Жамуха бусдаас дээрдэх юмгүй болж, түүний бүгдийн хан гэдэг Гүр ханы нэр сүрнээс шавхруу ч үлдсэнгүй.Манлай цэргийнхээ сарнилыг харсаар байж, бүх цэргийнхээ сэтгэлийг тайтгаруулан, эмх цэгцэнд оруулах ёстой байтал өөрийг нь өргөмжилсэн иргэдийг замдаа дээрэмдэн, тэдний гэр майхныг онгичин хоослоод, Эргүнэ голыг уруудан дорно зүг буцах замаа хөөжээ.

Энд харин нөхцөл байдлыг ажиглаж тулалдаанд ороогүй байсан Хонгирод аймгийнхан Жамухын тэргүүлсэн эвслийн хүчийг ялагдмагц Тэмүжинтэй даруй очиж нийлэн, улсад нь нэгдсэн байна.Хүйтэний байлдаан ийнхүү дөнгөж хагас өдөр үргэлжилсэн ба зэгсэн хүчирхэг 5аймаар Жамухын холбоо эрч нь задарсан дээс мэт нэгмөсөн задран унав.Энэ цаг мөчөөс эхлэн монголын тал нутагт анхны их эргэлт гарсан билээ.Энэ бол монголын тал нутагт эв нэгдэл дийлэх үү, эсвэл бүгдээрээ тархай бутархай хэвээр байх уу гэдгийг шийдэх гол тулалдаан байв.Хэрвээ холбоотны тал ялагдсан бол бусдыг өөртөө нэгтгэн татах төвлөрсөн хүч алга болж төв азийн нүүдэлчид урьдын бахь байдлаараа үлдэх байв.

Харин Жамухын эвслийнхэнтэй хийсэн тулалдаан нь Тэмүжин, Ван хан хоёрын ээлжит ялалтаар ийнхүү өндөрлөсөн боловч нөгөө талаар тэднийг хагацан салах явдлыг түргэтгэжээ.Учир нь Жамуха ялагдсаныхаа дараа Ван хантай сүлбэлдэх болсон бөгөөд тэр тусмаа Тэмүжинийг тууштай үзэн ядагч Сэнгүмтэй дотно харилцаатай болсон байна.

Ц.Хан-Хөхий

Гэр тэрэг1 бол ердийн гэрийн адил барьж буулгадаггүй, харин тусгай тэргэн дээр байнгад барьж бэхэлсэн, ялангуяа аян замд хэрэглэхэд ихэд тохиромжтой сууж байжээ. Энгийн гэр-тэрэгнээс гадна хаад, ноёдын хэрэглэж байсан “Орд-гэр-тэрэг” гэдэг гэр тэргэн орд байжээ.2 Зарим Орд-гэр-тэрэг нь өргөөшөө 30 фут3 байсан ба тэрэгний дугуйн хоорондох зай нь 20 фут хүрдэг бөгөөд дээр нь байгаа гэр нь хоёр хажуугаараа 5 фут үхэр тэрэгнээсээ илүү гарч байсан ажээ. Ийм гэр-тэргэнд 22 үхэр хөллөж байсан ба тэрэгний гол нь хөлөг онгоцны далбааны шураг баганы чинээ том байсан гэнэ.4
Монголчууд гэрээ заавал зүүн өмнө зүг харуулан барьж, гэрийн зүүн хойно гэрийн эзний ор дэрийг засдаг байжээ.Гэрийн зүүн талд бүсгүйчүүд, баруунталд эрчүүл суудаг заншилтай байсан байна. Эр хүн гэрт ороод хуягаа бүсгүйчүүдийн талд өлгөх, тавих ёсгүй байжээ. Гэрийн эзний орны толгойн хананд эсгийгээр хийсэн онгод дүүжилж байснаас гадна бүсгүйүүдийн судаг зүүн талын хатавчинд үнээний дэлэнгийн дүрс болон эрчүүдийн баруун хатавчинд гүүний хөхний дүрс тус тус өлгөдөг байжээ. Эдгээр дүрс бол үнээ саадаг бүсгүйчүүд, гүү саадаг эрчүүлийн сахиус шүтээн нь байжээ.
Гэрийн эзэд цай хоолныхоо дээжийг онгод шүтээндээ өргөж байснаас гадна гадаа гарч дөрвөн зүгт мөн тахил өргөдөг заншилтай байв. 1 “МНТ” 187, 2 “МНТ” 234-278.3 Нэг фут-30,5 см.4 П.Карпини. Г.Рубрук. 91-ртал.
Цэрэг дагаж яваа бүсгүйчүүд бол эрчүүдээ дайн тулалдаанд явахад тэдэнд элбэлцэж ажил үүргий нь гүйцэтгэх ёстой гэж Чингисийн Засаг хуульд заасан байжээ. Жуулчин Плано Карпини бичсэн нь: “Залуу бүсгүйчүүд, эхнэр хатагтай нар нь эрчүүд шиг морь унаж, чадамгай давхиж явна. Тэдний хуяг өмсөж, нум сум агсаж явахыг бид мөн үзлээ. Эр, эмгүй мориор удаан тэсвэртэй явж чадна. Тэдний эхнэрүүд бүх юмыг хийнэ. Дээл цамц, гутлыг бүгдийг нь арьс ширээр оёно. Тэд мөн тэрэг жолоодно, тэрэг засна, тэмээ ачна. Энэ бүхэнд тэд тун хурдан шаламгай ажээ. Бүсгүйчүүд цөм өмд өмсөх бөгөөд зарим ньт эрчүүд шиг харваж намнаж чадна”3.
Найр наадам бол тэр цагийнхаа ард түмний аж амьдрал, эртний овгийн уламжлал, бөө мөргөлийн тахил ёслолтой нягт холбоотой байсан ажээ. 3 П.Карпини, Г.Рубрук. 36-37-ртал.
Монголчууд нь овог төрлөөрөө нийлж тахил мөргөл үйлдэж, найр хурим хийдэг байснаас гадна хүүхэн богтолж, хүү гэрлэсний хурим, төрсөн өдрийн баяр, цагаан сар зэрэг баяр наадмыг өргөн тэмдэглэдэг заншилтай байжээ. Цагаан сар бол билгийн улирлын шинэ жилийн их баяр байжээ.
Монгол нутагт төрөл бүрийн төмөрлөгийн хүдрээр баян нь минерал бодисын тухай ойлголтыг хөгжүүлхэд дөхөм болсон төдийгүй мөн төмөрлөгийн үйлдвэрлэл үүсэн хөгжихөд ч таатай нөхцлийг хангаж байжээ.
Цагаан ширэм, болдын дээжийг мэргэжилтэн нар судалж үзэхэд цагаан ширмийг 1350 градусын температурт хайлуулдаг байсан нь батлагдав. Тийм хэмжээний температурт гар ажиллагааны хөөргийн хүчээр хүрч болохгүй бөгөөд харин Орхон голоос Хархорум хотод татан оруулсан усны хүчээр ажилладаг хөдөлгүүрийг хэрэглэж байсан байх гэж мэргэжилтнүүд үзэж байна.1 Тэр үеийн монголын минериал бодисын мэдлэг, төмрийн ур дарханы ажиллагаанд харь орнуудын мэдлэг ухаан, ур чадвар багагүй нөлөөлж байсныг мөн тэмдэглэх хэрэгтэй. 1 С.В.Киселев, Л.А.Евтюхова и др. Древнемонгольские города. М. 1965. Стр 178.
Монголд төрөл бүрийн мэдлэг хөгжиж байсны жишээ бол ардын эмнэлэг болно. Монголчууд эртнээс галыг шүтн тахиж байсны зэрэгцээгээр галын ариутгах чанарыг мэдэж түүний өвчин эмгэг, халдвараас ариутган цэвэрлэх зорилгод хэрэглэж байжээ. Тэр үеийн эмнэлэг бөө мөргөлийн зан үйлтэй их хутгалдсан байсан учир эмчилгээнд гүрэм дом зонхилж байсан нь мэдээж хэрэг. Бөө удган нь эмч домчийн үүргийг мөн нэгэн адил гүйцэтгэж байжээ.
XIII зууны эхэн үеэр Монголын нэгдсэн төр байгуулагдахын хамтад төр ба хууль зүйн мэдлэг ухаан нэлээд хөгжжээ. Тархай бутархай олон монгол аймаг дор дорынхоо хэв ёсыг сахин дагаж ирсэн бол харин XIII зууны эхээр эдгээр аймаг хоорондоо нэгдэн, төр улс байгуулагдахын хамтад олон аймгийн хэв ёсыг нэгтгэн эмхтгэж, улмаар нийт Монгол дундын эмхлэн цэгцэлсэн бичигдмэл хууль үүсэн гарах нь зайлшгүй болж иржээ.
Үүний дүнд монголд анх удаа бичигдмэл хууль гарчээ. Энэ нь “Их засаг хууль” /Их жаса/ гэж алдаршжээ.
Засаг хуулийг Египетэд сайн мэддэг байжээ. Египетийн Артош гэгч “Их засаг”-ийг нэвтэрхий сайн мэдэж байсан гэж Ибн-Тагриби /1411-1466/ гэдэг зохиогч мөн бичжээ.4 4 В.Г.Тизенгаузен. Мөн тэнд.11-р тал.
Шихихутагт 82 хүртлээ гүрний дээд заргачаар ажиллаж, нийт гүрэн даяар их алдаршжээ. “Айж сандарснаас болж хэрэг хүлээх юм бол хэрэггүй, битгий ай, үнэнийг хэл” гэдэг зарчмыг Шихихутаг хууль цаазны талаар баримталж байсан тухай Рашид-ад-Дин бичжээ.6 Шихихутаг бол Чингисийн гүрний “үзэх нүд, сонсох чих” нь болж Засаг хуулийннарийн чанд даган гүйцэтгэгч, монголын хууль зүйн томоохон зүтгэлтэн хүн байжээ. 6 Рашид-ад-Дин. Мөн тэнд.107-р тал.

– Монголд анх удаа бөөгийн нэгдсзн эвлэл байгуулагдсан гэж сонслоо. Энэ талаар товч танилцуулиа уу?
-Мөнх тэнгэрийн хүчин дор Монгол түмний сайн сайхны төлөөэвлэлдэн нэгдэж, хүний эрхийг дээдлэх, өвөг дээдсийнхээ язгуур өв соёлыг танин мэдэх, хойч үедээ өвлүүлэх, монгол эх орныхоо төлөөбөөгийн хүчийг ашиглая, хүчээ нэгггэе гэж бөө, удгад нэг дор чуулж, зоригтой шийдэлд хүрч нэгдсэн зохион байгуулалгад орсон нь томоохон дэвшил юм. Өнгөрсөн дөрөвдүгээр сарын 20-нд Монгол Улсад бөөгийн төв, байгууллагууд, бөөнарыг нэгтгэсэн МБНЭ байгуулагдлаа. Эв¬лэл өөрийн бүтэц, зохион байгуулалт, дүрэм журмаа хэлэлцэн баталлаа.
Дор бүрнээ шавьнартаа хүндлэгдсэн тэднийхээтөлөөлөл болсон 100 гаруй багш бөөнар, төр түмэнд нэр алдартай зайран, удгад Монголын Бөөгийн нэгдсэн эвлэл гэдэг нэгэн дээвэртбагтсан түүхэн үйл явдал боллоо. Цаг нь ирэхээр цасан доороос яргуй цухуйна гэдэг энэ. Олны танил, тэнгэрийн үйлд итгэмжлэгдсэн бөөсудлаачид ч оролцсон. Тэнгэрт ивээгдсэнэнэ дээвэр багтаамж ихтэй. Ач тустай олон сайхан зайран, удгад, олон түмэнд үүд хаалгаа нээлээ.
Бөө,бөөгийн явдал өөр, бүжин туулайн харайлт өөр гэдэг болохоор Мон¬голын бүх бөөг багтаана гэж байхгүй. Харин их зонхи нь нэгэн дээвэрт орохыг илүүд үзсэн хэрэг. Монголын Бөөгийн нэгд¬сэн эвлэлийн Epөнхийлөгчөөр Монгол Улсын УАБЗ-ийн ажлын албаны даргаар 10-аад жил ажилласантомоохонмэргэжилтэн, хурандаа Д.Жаргалсайхан сонгогдлоо. Монгол бөөгийн “Дүнгэр” төвийн тэргүүн, олон түмэнд төрийн зайрангэж алдаршсан Д.Бямбадорж зайран, Монгол бөөгийн”Голомт” төвийн тэргүүн Ш.Сүхбат нарыг хүндэт ерөнхийлөгчөөр сонгосон.
Дэд Ерөнхийлөгчид хэд хэдэн хүнийг сонгосны нэг нь миний бие юм. Эдгээрдэд ЕрөнхийлөгчидМонгол туургатан бөө, Дархад бөөгийн төвийн тэргүүн Ч.Чинбат, Азийн бөөгийн холбооны Энхжаргал удган, Д.Одгэрэл, Энхзаяа зайран, Батчулуун удган, болон бөөг судлах, сурталчилахад дорвитой хувь нэмэр оруулж буй Д.Бадарч ах нарт бөө, уд¬гад итгэл найдвар хүлээлгэлээ.

– Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэл байгуулсан талаар хүмүүсийн сэтгэгдэл ямар байв?

Бүтэн өдрийн турш чуулахад санал, шуумжлэл, маргаан, мэтгэлцээн өрнөж, бөө, зайран удгад, тэнгэр шүтлэгтнүүд хоорондоо танилцаж, нүүр хагарч, магнай тэнийж байв. Чуулган өндөрлөхөд тэд сэтгэл нь хорогдож, нэг хэсэгтээ л тарж явахгүй байсан. Би нөхдөө оллоо. Уpar төрөл өө оллоо. Миний онгод, тэнгэр тэсгэлгүй их баярлаж байна гэж сэтгэлийнхээ үгийг хэлцгээж байсан.
Биднийг чуулахад онгод, тэнгэрүүд баярлаж, хооронд нь тийнхүү дотносох сэтгэл төрүүлсэн хэрэг. Тэнд оролцсон хүн бүрийн амнаас Монголынхоо төлөө бид нэгэн хамт олон боллоо. Унэхээр энд тэнд ганцаардаж бай¬сан бол одоо хамт олонтой боллоо гэж олзуурхан баярлацгааж байснаас үзвэл үнэхээр жинхэнэ бөө нарын олон жилийн хүлээлт байсан нь харагдаж байгаа биз. Тэнгэр шүтлэгтэн монголчуудад ихээхэн итгэл найдвар төрүүлж байна.

– Бөө нар олноор төрж байгаагийн учир юувэ?

Хөх толботныг хөдөлгөж
Хөсрий заяаг нь өртөөлөн
Эзэн тэнгэрийн сүрийг
Эхлэн таниулахын учир
Хөх тэнгэрээс эрхшээн
Хөх цэргээ илгээв
Эзэн тэнгэрээс эрхшээн
Эцэг өвгөдийг нь илгээв
Улаач болох үрсэд нь
Уг удмыг нь залгуулав гэсэн өндөр тэнгэрийн айлдвараас тодорхой мэдэж болно.

Мөн цааш нь:
Хаан эзэн нь залрах цагт
Хасбуу тамга нь харагдах цагт
Хаа байгаа газраасаа Хамжиж дэмжих л үүрэгтэйгэж уран яруу айлдсан өндөр тэнгэрийн айлдвараар хариулья.
Жинхэнэ том онгод, тэн¬гэрүүд ойр зуурын мэргэ төлгө, авгай хүүхний хэрүүлээр цаг нөхцөөдөггүй, төр, түмний тусын тулд юмхийх учиртайг энд давхар хэлсэн байгаа.

– Чингис хаан ер нь бөөтэй ямар холбоотой юмбэ?

Нэн эрт цагаас монгол нутагт бөө мөргөл хөгжсөөр XIII зуунтай золгосон. Чингис хаан Их Монгол улсыг байгуулж, монголчуудын оюуны аугаа их нэгдлийг эмхлэн бий болгохын тулд бөөгийн ёсыг төгөлдөржүүлж мөнх тэнгэрийн шашныг үндэслэж, тэнгэризмийг төгс төгөлдөр томьёолж өгсөн бас нэг гавьяатан юм. Чингис хаан өөрөө мөнх тэнгэртэй харьцдаг аугуу их зайран байсан юм, Үүнийг хүмүүс төдийлөн анзаардаггүй. Чингис хаан, түүний үр, ач нарын хаанчлалын үед мөнх тэнгэрийн шашин Монголын эзэнт их гүрний мандал бадрал хоёр нэгэн үед хөгжлийнхөө ноён оргилд хүреэн юм. Бөө мөргөл, мөнх тэнгэрийн шашныг хоёр сая гаруй монгол хүн шүтдэг байж. Чингис хаан мөнх тэнгэрийн шашны эцэг болохын хувьд түүнийг хэв хууль, зан заншил болгон хэвшүүлэн бэхжүүлэх олон заалтыг Их засаг хуулиндаа хуульчилж өгсөн. Ийм учир бөө мөргөл, мөнх тэнгэрийн шашин нь биднийязгуурын шашин юм.

– Хэдхэи жилийн дотор бөө нар олноор бий болж, ард олныг айлгаж ичээх нь хэтэрлээ. Үүнийг цагдах ёстой юм биш үү гэдэг үзэл бодолтой хүн олон байгаа?

Бөө, удгад төрөхийг цагдаж, хязгаарлаж болохгүй., Аяндаа шүүгдэнэ. Үлдэх нь үлдэнэ. Гэхдээ аяндаа шүүгдэх юм гэж хүлээж сууж боломгүй.
Мөнх тэнгэр бол аугаа их хүч. Бөөбол түүний ач ивгээлийг зон олонд хүргэх улаачид юм. Сайн муу зэрэгцэж байдаг юм хойно онгод тэнгэрийн үйл хийгч бөөнарынхаа нэрийг хөөдөгчид, олны зовлонгоор тоглогч, олз ашиг хайгч хуурамч бөө, ичгуур сонжуургуй этгээдүүд олширч байгааг ярьж байна.
Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр хараал ерөөл хийнэ гэсэн зар мэдээ хуртэл цацагдах болж.Зарим бөө удгад сүсэгтэн олноос архи дарс , мөнгө төгрөг нэхдэг гэр орноор нь орж дайлуулж, цайлуулж согтуурхан хөлчуурч, эмс охидыг нь чангааж, элдэвлэх,эхнэр нөхрийг салгах, гэр орныг үймүүлэх, ид, шидтэн болгож байгаа нь энэ гээд хүнийг түлж, шалзалж алах зэргээр ёсон бусын явдал ёртой юм шиг их болж байгааг дээр дооргүй ярьж, дэвэн дэлхийгээр хэлэлцэж байна.
Хэдэн арав байтугайзуу, мянгаар тоологдох бөө нэртнүүдийг “үйлдвэрлэж” байгаа бөөгийн тухай, 45 хоногийн курс зохиож, бөө, удганы зурганд мөргүүлээд таван сая төгрөг нэхсэн тухай бөө нар халаглан ярилцаж байна. Нэг ураг төрлийнхнөөс хэдэн арваар нь, нэг өрхийн гишүүдийг бүгдийг нь бөө, удган болгосон тохиолдлууд дуулдаж л байна. Энэ бүх алдаа, завхралуудыг цэгцлэх шаардлага амьдралд гулгараад байна шүү дээ.
Монголчууд юугаар ч солимгүй үндэсний соёл, хүмүүжил, зан заншил, үндэсний бахархал болгоноо өдрөөс өдөрт гээж байна.
– Мөнгөнд улайрч газар шорooroo хүртэл худалдаж байraar онгод, тэнгэрүүд хэрхэн өгүүлдэг вэ?
Өндөр дээдсийн минь цycaa юүлж, ясаа ивж үлдээсэн газар шороог харийн луйварчидтай амсан хөнтөрч, лус савдаг хилэгнүүлж, зон олны заяаг хэлтийлгэж байгааг журамлах цаг нь болсныг өгүүлдэг юм. Энэ цагийн ихэнх дээдсүүд шуналын тулам болжээ. Нэг л их нүд шүд нь гялалзсан, мөнгө зоосонд унасан, хөлд нь хий орсон улс байх болж. Зуу наслахгүй байж мянган жил идэх хөрөнгө хураах гэж улайрах нь даанч гаслантай. Гэтэл мөнгөтэй хамт нүгэл хурааж буйгаа ер ухаарахгүй юм. Нарны цаана нас, орчлонгийн цаана там байдаг гэж Найрамдлын Хадхүү зайрангийн онгод айлддаг, олон түмэнд түгээн хэлэхийг шаарддаг юм шүү дээ. Биений чинь цаана биесүүд байдаг юм шүү дээ үр минь! гэж сургадаг том онгод тэнгэрүүдтэй тааралдаж л явлаа. Товчхондоо цадигаа алдаж , цагаандаа гарсан байдлыг таслан зогсоох шаардлага тулгарчихаад байна шүү дээ.
Олон мянган жилийн турш эцэг өвгөдийн минь бүтээн туурвисан оюуны соёл, дархлааг мөхөөчихөлгүй хадгалан хойч үедээ уламжилах, Монголоо Монголоор нь мандуулахад тэнгэр шүтлэг онцгой ач холбогдолтой.
Харсаар, үзсээр атал Монгол Улс, үндэстэн харийнхны гудас, дэвсгэр болж гүйцлээ. Монгол хүний үндэсний бахархал, омогшил хаачив аа. Их Монгол үндэстэн гэдгээ санаж, сэтгэлийнхээ галыг асаагаач ээ, монгол ах дүү нараа. Улс мөхөлд ойртлоо. Улс үндэстнийхээ оюун санааны тусгаар тогтнолыг хамтдаа хамгаалцгаая.
– Монголдшашны олон урсгал орж ирсэн. Энэ талаар та ямар бодолтой явдаг вэ?
Ер нь хүн шашин шүтэх эрхгэй. Гэвч 2,7 сая хүнтэй, хоёр их гүрний завсарт орших, их гүрнүүдийн стратегийн со- нирхлын бүсэд хамаарах томоохон газар нутагтай, буурай хөгжилтэй, хүн амын олонхи нь ядууралд автсан улсад харийн 30 гаруй шашны урсгал ороод ирсэн байна гэдэг үндэсний аюулгүй байдалтай шууд холбоотой асуудал.
Хятадууд бурхны шашинг шүтэхийн зэрэгцээ 234 сая хүн нь өөрсдийнхөөбүтээсэн Кунзийн сургаал болон Даог шүтдэг. Япончууд бурхны шашинг шүтэхийн хамт шинто шашнаа шүтэж л байна. Монголчууд бид бөө, тэн¬гэр шүтлэгээ хослуулаад байж яагаадболохгүй гэж.
Тусгай бэлтгэгдсэн, зохион байгуулалттай, хөрөнгөмөнгөтэй удирдлагатай харийн шашны өмнөбид удирдлага, зо¬хион байгуулалтгүй байснаараа асар их алдаж байгааг ойлгох хэрэгтэй. Тиймээс МБНЭ-ийн бас нэг зорилт бол ард олныхоо оюун санааны тусгаар тогтнолыг хамгаалахад төр, түмэнд туслах явдал юм.
– Жинхэнэ бөөнарыгхэрхэн таньдаг вэ?
Онгод , тэнгэрүүд буух ёстой улаачдаа буудаг гэдгийг хэлье. Уг тэнгэртэй хүн танигданадаа. Зайран, удгад онго, сахиусаа буулгаж байхад тухайн газар цугларагсдын дундаас хамгийн түрүүнд тэнгэрийн улаач’ гэж мэдээд дуудаж өөртөө бараалхуулдаг. Хан тэнгэрийн улаач үр байна гээд л бусдаас илүү хундэлдэг учиртай. Ерөнхийдөө сайтар төлөвшсөн, нүдэнд дулаахан, хэний ч хүндлэлийг хүлээхээр бөө томоохон онго, сахиустай байдаг нь харагддаг.
– Нэг бөө энэ зулыг унтарахаас өмнө 500 мянган төгрөг авчирч даатга! Тэгэхгуй бол танайхаас хүний гарз гарах гээд байна! гэсэн гэж сонссон. Тийм юм байх уу?
Тийм яриаг би бас дуулсан. Бөөгийн тийм ёс байхгүй. Тэр бол хүний сэттэл зүйгээр тоглосон цэвэр луйвар. Ер нь бөөгийн ёс зүйн сэдвээр манай эвлэл тусгайлан хурал зохион байгуулахгэж байгаа.
Зовлонтны жолоог залья
Золгүйтний гайг зайлуулья
Олзонд ихээр шунахгүй
Олонд тусыг хүргэе
Барцад гайгаас айхгүй
Балбаж тонилгож өгьегэсэн бөөгийн андгай байдаг юм шүүдээ.
– Сүүлийн үед бөөгөөр хараал хийлгэнэ гэсэн яриа их дэлгэрч байх шиг.
Гавьсан ч юмгүйбайж хэн нэгэнд атаа санаж “юм хийлгэнэ” гэдэг тэр хүнд өөрт нь л муу. Хараал хар толгойд ньгэдэг.Тийм юм хийвэл улаачид өөрт нь муугаар тусах байдал ажиглагддаг. Түүнээс болж онго, тэнгэрууд нурдаг гэдэг. Тэнгэрийн хууль өөр байдаг юмаа. Тэгэхээр бөөнарыг гэгээрүүлэх ажил чухал болоод байна. Энэ талаар манай эвлэл төлөвлөсөн ажил бий. Лам нар 5-10 жил хамт суралцаж, шавилан сууцгааж, нэлээддэс дараатай сургалтаар боловсорч, хүмүүждэг. Гэтэл гэнэт гарч ирж буй шинэ залуу бөөнар тулгамдаж, цочирдож, зарим нь асар их хөөрөл, омогшил, сэттэлийн хөөрлөөбарьж чадахгүй байдал үзэгддэг. Гэхдээ хараалчдаар юм , хийлгээд байхад түүнээс айгаад зүгээр суу гэсэн үг биш. Хариуг нь хэрхэн өгөх вэ? Хараалыг нь эсрэг байтугай үнэг, чоно, буга, туулай зэрэг лусын хайртай ямар нэгэн амьтан хөнөөсөн хүн хүртэл нэг байтугай хэдэн үедээ “apга хэмжээ” авагддаг нь туйлын үнэн. Тэгэхээр онгод, тэнгэртэй хүний эсрэг хараалчдаар хараал хийлгэнэ гэдэг өөрөөболомжгүй хэрэг. Муу юм хийснээсээ болж улаач нь сэвтэх, цаашилбал онгод тэнгэр нь дургүйцэх. туних, зай авах нь ч бий гэдэг. Яг энэ сиймхийг анаж байсан ад тийрэнгүүд улаач руу довтлон орж, бөөг тийрэнтүүлдэг гэдгийг туршлагатай зайрангууд хэлж, ярьдаг юм шүү. Учир нь бөөбөөлж байхад элдэв завсрын юмнууд, хий биетан, хийсгэлэн явдалтан, ад тийрэн, албин чөтгөрууд өдөөгдөж, идэвхиждэг болохоор ямагт шурган орох зайг эрж байдаг гэж байгаа. Тийм этгээд өөрсдөөүйлийн үрээр хэмх ниргүүлдаг нь жам.
Монголчуудын эсрэг аян дайн хийж, муу заль хэрэглэсэн Манж нарыг үндэсгүй болгон арилгасан гэж өндөр тэнгэр айлдсан байдаг. өөрөөр хэлбэл Манж нар онгодын хараалхүрчустаж сүйрсэн гэсэн мэдээг өндөр тэнгэрийн айлдвар өгч байна. Манж чин гурэн XYII-XXзууны эх хуртэл Дорнод Азинйг хамарсан их гүрнийг захирч байсан. Асар богинохугацаанд уусч, устсаны учрыг өндөр тэнгэр ингэж л айлдаж байна Энэ тухайд:
Тэнгэрийн хүчтэй тэрссэн тул
Тэнэг мунхагаа үзүүлсэн тул
Минийүрсийгмуулсантул
Мэхний мууг гаргасантул
Ёжлон муугаар инээсэнтул
Ёрын мууг үзүүлсэн тул
Баруун гарыг минь байлган мөхөөж
Зуун гарыг минь зүдрээн мөхөөж
Зүйргүй хорслыг өдөөсөнтул
Хан тэнгэрийн хараалыг хүртэн
Харагдах бараагүй болгосон буюу
гэж байх жишээтэй.
Монголын оюун санааны амьдрал гадны их гүрнүүдийн явуулгад автах аюулд орчихоод байна. Монголоо алдахаас сэргийлцгээе.
Хар сүлдээ энэ луу жил тахих ёстой. Төр хямарч,түмэн олон үймрэх, магадлал их байна. Тиймээс хар сүлдийг амилуулан тахих зайлшгүй шаардлагатай байгаа юм.

Харин Монгол Улс зах зээлийн чөлөөт, ардчилсан нийгэмд шилжсэнээс хойш  нийт өрх айлын талаас илүү нь гэртээ бөө  удгантай болсон гэхэд хилсдэхгүй. Иймээс тэдгээрийн хэд нь жинхэнэ онгодтой, хэд нь хуурамч болохыг таахад бэрх болсон.

Жинхэнэ бөө нар хүмүүсийг өвчин зовлон, саад тотгороос нь ангижруулахын тулд эхлээд оюун санааны өвчнийг нь анагаадаг байжээ.  Ингэснээр тухайн хүний бие махбодид өвчин үүсгэгч вирус амьдрах нөхцөлгүй болдог байсан аж. Бөө нар дотроо харын, цагааны, дорлигийн гэсэн гурван төрөлтэй байдаг бөгөөд эдгээрээс хамгийн хүчтэй нь дорлигийн бөө юм.
1960-аад оны үед академич Б.Ринчен гуайн толгойлсон шинжилгээний баг Хөвсгөл аймагт бөөгийн зан үйлийн аман зохиолын цуглуулга хийж явахдаа Ж.Чагдар гэдэг зайрантай уулзжээ. Түүний бөөлж онгодоо дуудаж буй бичлэгийг хийж байтал зайран ухаан алдаж, эмнэлгийн тусламжтайгаар сэргэсэн тухай домог мэт яриа өнөөг хүртэл амнаас ам дамжин яригдсаар байдаг аж.  Ж.Чагдар зайрангийн ухаан алдсаныг Б.Ринчен гуай “Бид зайрангийн жинхэнэ нууцыг задлах дөхлөө. Монгол бөөгийн зан үйлийг зайлшгүй судалбал зохилтой” хэмээн шавь нартаа захиж байжээ.  Өнөө үед энэ мэт чадалтай бөө мэр сэр байдаг ч хүмүүсийн мухар сүсэг, бишрэлийг ашигласан хуурамч бөө олноор бий болоод байгаа нь нууц биш юм.
Ажил хийж,  биеэ зовоолгүй мөнгө олох боломж хайх явдал хүмүүсийн мухар сүсгээр дамжин газар авах болсон нь бидний нүдэн дээр илт харагдаж байгаа билээ. Үүний нэг тод жишээг хэд хоногийн өмнө Бөхийн Өргөөнд зохион байгуулагдсан нэгэн лекцээс харж болно. Олны дунд “Тооны машинтай зурхайч” хэмээн алдаршсан Монголын бясалгал, зурхай, сүнс, сэтгэл судлалын академи, “Монгол аура” төвийн тэргүүн Б.Сарандаваагийн ” Таван Хишгийн даллага” нэртэй лекцийн тасалбар бараг худалч хүнд ямар ч тоглолтоос илүүтэй амархан борлогдон дууссан нь манайхны мухар сүсэг бишрэл ямар агуу их болохыг бэлхнээ гэрчилж байна.

Уг лекцэнд даллагын уут, тавгийн идээ, 3 хүсэл, ногоон 10 төгрөг, мөнгөний хэтэвчтэйгээ очсон хүмүүсийн зураг хөргийг дараа нь сонирхож байхад, үнэхээр чин сэтгэлээсээ сүслэн байгаа нь нүднээ илт харагдана. Ингэж сүслэн залбирах нь хэдийгээр муу зүйл биш ч гэсэн, тэр хэрээрээ амьдрал ахуй, ажил үйлс нь дэвжин дээшлээд байдаг бол болж л байна. Хэрэв Б.Сарандаваагийн лекцэнд очиж суугаад л баяжчихдагсан бол хөөрхий тэдгээр төрийн түшээдээ янз бүрээр гоочлоод муулаад байх огтхон ч шаардлагагүй мэт.  Тэдэнтэй тэдэнгүй, Б.Сарандаваатай хамт байхад л болоо биш үү, элдэв асуудлаа дор дор нь бясалгалын хүчээр шийдээд л…
Уг нь, энэ хүн цаас өгөөд “Овог нэр,төрсөн он,сар,өдрөө бод! Хурай!” гэхээр биш, өөрөө  хөдөлмөрлөхөөр л мөнгөтэй болдог юм шүү дээ!
Д.Мигаа

Энэ үед амилж буй өмсгөл хэрэгсэл онгодын хөргийн дор болон багшийн дор цагаан эсгий юмуу ам даавуу дэвссэн байна. Багш бөө ийнхүү бөөлж байхдаа урьд бэлтгэсэн шортой махаараа шинэхэн хэнгэрэг хуяг хувцас, орбо, онгод тэргүүтнийг арчиж мялаах үйл үйлдэнэ. Энэ нь өмсгөл хэрэгслүүдийг тухай тухайд нь эзэн онгодтой болгож буй хэрэг болно.   Хуяг хувцас хэрэгслийн эзэн онгод-Монгол бөөгийн ёсонд бөөгийн хуяг, хувцас, хэнгэрэг хэрэгслүүдийг дор бүрд нь эзэгнэсэн онгод байдаг ёстой. Эдгээр онгодыг багш бөө хуяг хэрэгслийг амлах үедээ оноож өгдөг. Ийнхүү оноож өгөхдөө багш бөө дуртай онгодоороо оноохгүй, шавийн гал голомтонд байдаг сүлд сахиус онгодоос асууж, зөвлөсний эцэст өөрсдийн нь саналаар оноодог байжээ.   Хуяглах-Бөөгийн өмсгөл хувцасыг хуяг гэж нэрлэдэг. Бөөгийн хуяг нь онгод дуудаж засал хийж байх үед уул ус газар дэлхийн эзэн савдагууд болон тийрэн чөтгөр бусад бөө нарын онгод сахиусын дайрлагыг хамгаалах зорилгоор өмсдөг. Хуягт олон зүйлийн хамгаалах хэрэгслүүд хадагдсан байдаг.   Хэл хуур-Монголын харын бөөгийн ёсонд хуяг хувцасгүйгээр бөөлөхдөө хэрэглэдэг аман хуур хөгжмөө хэл, уруул, шүдийг дайрсан амьсгалын таталт, түлхэлтээр авиа гаргаж хуурддаг болохоор хэл хуур хэмээн нэрлэдэг. Тэгэхдээ бөө хүн гал голомтноосоо онгод тэнгэрийн оронд хүрч очих замдаа өөрөө унаж явдаг шуудан  хөх /цэнхэр/ морь гэж үзээд, түүнийг морины дүрс бүхий хайрцагт хийж хадгалдаг. Хэл хуурыг хуурын эзэн бөөтэй ивээл жилтэй дархан хүн ган төмрөөр хатааж хийдэг байсан ба арал буюу их бие, хэл гэсэн үндсэн хоёр хэсгээс бүтнэ. Хуурын их бие арлын хоёр талын нарийдагч төмрийг шуудан хөх морины хоёр хаа /урьд хоёр хаа/ хэмээн нэрлэж, түүний хоёр үзүүр дээрх жижиг хэрчээсүүдийг уг морины хоёр туурай юм гэж үздэг. Түүнээс гадна хэл хуурын хэлийг арлын нугалсан хэсэгт бэхэлсэн байх бөгөөд хуурын хэл төмрийн үзүүрт цэвэр мөнгө үмхүүлдэг нь шуудан хөх морины явдлыг сайжруулж, хуурын хэлийг нь улам хурц, тод /шунаг биш/ болгож буй хэрэг гэж буй хэрэг юм. Энэ утгаараа бас онгодын хэлмэрч ч гэж үздэг явдал буй.   Хэл хуурын цохилт-Хэл хуурыг гурван янзын цохилттой гэдэг. Үүнд: нэгд, амьсгалын цохилт. Энэ нь шууд байна. Хоёрт, хэлний цохилт гэдэг нь хүний хэлний хөдөлгөөнөөр хууранд янз янзын дуу авиа оруулдаг. Гуравт, Онгодын аялгууны цохилт нь эхлээд эзгүй хээр тал, морь-малын төвөргөө-давхилтыг дүрслэн аялгуулдаг.   Орбо-Монгол бөөгийн ёсонд онгодын унаа гэж тайлбарладаг тал хэнгэрийн цохиурыг Орбо гэдэг. Орбыг тэх гөрөөсний годоор зөөлөвчлөн бүрдэг бөгөөд энэ нь Чингис хааны арван алсан халтар тэхийн годыг төлөөлүүлж байгаа хэрэг гэж бөө нар тайлбарладаг. Чингис хаан 6 өрлөгтэйгээ бараа харж явтал яг урд доороос нь халтар тэх босож зугтаахад хаан өөрөө толбот бор мориороо гүйцээд алав гэж “Монголын нууц товчоо”-нд байдаг. Үүнээс үзвэл энэхүү халтар тэх нь тайчуудын сүлд /тотем/ байсныг их хаан өөрөө устган шарж идчихээд дараа нь 300 тайчуудыг ялсан гэж хэлж байгаа бололттой. Энэ бүхнээс улбаалан монголчууд дээр үеэс  өшөөтөн дайсныхаа сүр сүлдийг ялсан ч ялагдсан ч өөрийнхөө сүлд тахилгын ёслолд доромжлол болгон хэрэглэдэг уламжлал тогтжээ. Энэ л утгаар эртний тайчуудын сүлд-тотем болсон амьтдны год эдүгээ хүртэл монголын онгодын унаа хэнгэрэгийн ташуур болон уламжлан иржээ.   Оргой-Олон салаа эвэр бүхий бөө удган нарын өмсдөг дуулга малгай. Монгол Улсын ихэнх нутгийн шарын бөө нар бөөгийн өмсгөлийн нэгэн чухал хэсэг болох малгайг /оргой/ хэмээн нэрлэдэг. Шарын бөөгийн оргой нь битүү оройтой байдаг бол харын бөөгийн малгай нь оройгүй, задгай тэнгэртэй, чөлөөтэй харьцаж байхад зориулагдсан байдаг.   Хас-Хас нь бөөгийн хувцас хэрэглэл дээр элбэг тааралддаг. Ертөнцийн эрч хүчний бэлэгдэл юм. Монголчуудын гүн ухааны онолын үүднээс үзвэл хосломол чанартай. Эр эмийн бэлэгдлийг агуулдаг.Нар зөв эргүүлэгтэй эр хас, нар буруу эргүүлэгтэй эм хас байдаг. Ертөнцийн эцэс төгсгөлгүй мөнхөд орших хүчийг хасаар төлөөлүүлж кодолсон ажэ. Хас нь зөвхөн мнай гариг дээрх бус хязгааргүй орчлонт ертөнцийн түгээмэл зүй тогтолын код ажээ. Бөөгийн толины тэг дугуй доторх хас нь үүний илэрхийлэл нь ажээ. Эртний нүүдэлч удмын монголчууд оршин тогтнож ирсэн мянга мянган жилийнхээ туршид үнэхээр агуу их эрдэм соёлыг бүтэн цогцлоосон боловч өнөө бид тэр бүхний утга учрын нууц увидас хүч хийгээд сэтгэлгээний хийсвэр санааг нь ухаарч мэдэхгүйн харгайгаар мөн ч ихийг алдсаар байна даа.               Өвөг дээдсийнхээ эрдэм ухааны уламжлалт өв эрдэнэсийг судлах арвин нандин үйлсийг бүхий л насныхаа үйл хэрэг болгосон эрдэмтэн мэргэд бидний монголчуудаас хэд хичнээнийг гагцхүү тэнгэр бурхан мэдэх буй. Тэрхүү эрдэм ухааны нэгээхэн нууцыг хадгалсан дурсгалуудын нэг нь хас буюу түмэн насан хээ бөгөөд дорно өрнийн улс түмэнд ч түүнийгээ түгээн дэлгэрүүлсэн гавъяатай. Тиймээс хасыг манайхаас зээлдэн авсан зарим улс орон үндэсний бахархал, төрийн бэлгэдэл болгож байсан нь сонирхолтой юм. Төв Азийн өндөрлөг, говь, хээр талаас дөрвөн зүг, найман зовхист удаа дараалан нүүдэллэж одсон хүй нэгдлийн үеийнхэн хасны дүрс санааг чулуун дээр тэмдэглэн орхисноос хойш явсан хүрсэн, суурьшсан газар бүрдээ мөнөөх тамга дүрсийг гэрч болгон үлдээсэн баримт ихээр олддог.