Category: Монгол үндэсний түүх

Яг тийм үеэр Шар мөрний сав газарт шашны баг өмссөн бослогын удирдагч Хань Шаньтун гарч иржээ. Хань Шаньтун гарч ирэхээс өмнө “Цагаан лянхуа” хэмээх шашны нууц нийгэмлэгийн гишүүд бослого хөдөлгөөн гаргаж дарагдаж байжээ.
Тогоонтөмөр хааны Чжи-чжэн-гийн 11-р оны 5-р сарын цагаагчин гахай өдөр буюу 1351 оны 5 дугаар сарын 28-нд улаан алчууртны тариачдын бослого эхэлжээ.4 Босогчид таних тэмдэг болгон толгойгоо улаан алчуураар боосон учир түүхэнд улаан алчууртны бослого хэмээнэ нэрийджээ.5 4 “Юань ши” 42-р бүлэг. 4а “Сюй цзы-чжи тун-цзянь” Бээжин. 1957.6-р боть, 210-р бүлэг.5 Цюнь Хэн. “Гэнь шэнь вай ши” /”Гэн шэний тусгай түүх”/ Бээжин. 1959.52-р бүлэг.
1262 он гэхэд Хань Линь эр, Лю Футун нарын удирдсан улаан алчууртны бослого ямар ч нэгдсэн удирдлагагүй болж, олон газарт хэсүүчлэн явж улмаар дарагдахад хүрчээ. Тэрээр улаан алчууртны бослогын нөлөөгөөр 1353-1367 он хүртэл монголын ноёрхлын эсрэг бослого гарган нэлээд хүчтэй тэмцэл хийсэн байна. Улаан алчууртны бослогыг дарах гол хэрэгт Тогоонтөмөр хааны хамгийн итгэлт жанжны нэг Цагаантөмөр нэн их үүрэг гүйцэтгэж, хаан төрдөө үнэнч зүтгэж байжээ. Тэр 1352-1362 он хүртэл бүтэн 10 жил улаан алчууртны бослогын гол гол хүчийг бут цохиж, тэдний умардад давших замыг хааж байжээ. Тухайн үеийн сурвалж бичгийн мэдээнүүдийг олон талаас нь харьцуулж үзвэл Цагаантөмөр жанжин бол дан монгол цэрэг захирч байсан ба Мухуйлай жанжны цэрэг захиран байлдах аргыг эзэмшсэн хүн байжээ. Тэрээр босогчдын хоорондын зөрчлийг ашиглах, хятадын газрын эзний цэргийг өөрийн талд татаж ашиглах ажлыг сайтар хийдэг, монгол цэргийн байлдааны арга, уран чадварыг гүнзгий эзэмшсэн хүн байжэ. Улаан алчууртны бослогын цэрэг ч гагцхүү Цагаантөмөрөөс үнэнхүү айдаг, түүний цэргийг үзмэгц зүг зүгтээ таран зугатаадаг байжээ. Цагаантөмөрийг уйгар хүн гэж хятад сурвалжид бичсэн байдаг. Гэвч түүний бүхий л үйл явдлыг судалж үзвэл, гарцаагүй монгол хүн байжээ. 1362 онд Цагаантөмөр улаан алчууртны бослогын удирдагч нарт хууртагдан алагджээ.1 Цагаантөмөрийн хүү Хөхтөмөр хар багаас цэргийн эрдэмд авъяаслаг, чадалтай хүн байжээ. Тэрээр яван явсаар эцгээсээ илүү шахам цэргийн авъяаслаг жанжин болж алагдсан эцгийнхээ эрх ашгийн үүднээс хятадын ард түмнийг дарлан мөлжиж, тариачдын бослогыг цус урсган дарж, Юан гүрний төрд шударга үнэнч үйлчилж байсан хүн бол Цагаантөмөр мөнх боловч тэрээр Монголын нэрт жанжин, Монголын төр улсын гал голомтыг хэзээ ч мөхөөж болохгүй, үүрд асааж байх ёстой гэдэг сургаалийг үр хүүхэддээ хүртэл захидаг байжээ. Иймээс хожим нь түүний хүү Хөхтөмөр жанжин Монгол улсын төлөө амь бие, билэг авъяасаа зориулж, монголын төрийг мөхөөн устгах гэсэн хятадын Мин улсын түрэмгий довтолгооныг бут цохиж баатарлагаар хамгаалсан түүхтэй билээ. 1363 он гэхэд Чэнь Юйляний бослогын цэргийг эс оролцуулбал, Лю Футуны удирдсан улаан алчууртны бослого үндсэндээ дарагдав. Гэвч удсангүй Чжу Юанчжангаар удирдуулсан тариачдын бослого Хятадын өмнөд нутгийн ихэнхийг хамран гарав. 1 “Юан ши” 45-р бүлэг, 96. “Мин ши” 122-р бүлэг ба “Сюй цзычжи, тун-цзянь” 216-р бүлэг. 581-р тал.
Чжу Юанчжаны бослогын цэрэг олон сар хоёр цайзыг бүслэн байлдсаны эцэст Шимо Исунь ялагдаж, Баянбух олзогджээ.1 Үүнээс хойш Тогоонтөмөр хаан хятадын өмнөд нутгийг бүрмөсөн алдсанаа хүлээн зөвшөөрч умард хэсгийг барьж тогтоох ажил хийжээ. Чжу Юанчжаны цэрэг дээрх хоёр чухал цайзыг эзэлснээр сүр хүч нь улам их болж, хятадын өмнөд нутаг бүхэлдээ түүний захиргаанд орж эхэлжээ. Чжу Юанчжан ямар ч хүчинд эзлэгдэхгүй гэж үзэж байсан Чучжоугийн бат цайзыг эзэлсний дараа тэнд өөрийн дотны шадар жанжин, түшмэл нар болон Күнзийн сургаалтан эрдэмтэн Лю Цзи, Сун Лян, Е Чэнь, Чжан И нарыг оролцуулсан том зөвлөгөөн хийжээ. Энэ зөвлөгөөнөөр, хятад дахь монголын ноёрхлыг бүрмөсөн устгах, Хаочжуогийн өшөө хонзонг авах, монголчуудын Сычуань, Гуйчжоу, Юньнань дахь хүчийг умард эх нутгаас нь тусгаарлан барьж, улмаар бүрмөсөн бут цохих төлөвлөгөөг боловсруулжээ.
Юан гүрний хэд хэдэн чухал цайзыг Чжу Юанчжаны цэрэг эзлэн авснаар төвийн захиргаа хятадын өмнөд нутагт үндсэндээ төгсгөл болжээ. 1 “Мин ши” /”Мин улсын судар”/ 125-р бүлэг
Тогоонтөмөр хаан Хөхтөмөр жанжны цэргийг хятадын өмнөд нутагт илгээж Чжу Юанчжаны хүчийг бут цохихоо гадна өмнө зүгийн монголчуудыг буцаан татах замын хаалт саадыг сэтлэх үүргийг өгсөн байжээ. Хөхтөмөр жанжин цэргээ авч хөдлөх тэр мөчид Сослан түшмэл, хаан хөвүүн, Бортөмөр жанжин нар хуйвалдаан байгуулж, Тогоонтөмөр хааны амийг хороох гэсэн учир эзэн хаан Хөхтөмөрийг хятадын өмнөд нутагт явуулахыг түр зогсоон, хаан төрөө хамгаалж, хуйвалдааныг илрүүлэн дарахыг даалгажээ. Хөхтөмөр жанжин Сосланыг барьж, Бортөмөрийн цэргийг бут цохив. Тэр цагаас хойш Хөхтөмөр жанжин хаан төрийн бүх цэргийг ерөнхийлөн захирах жанжнаар тохоон томилогдож монгол цэрэг, тамчи цэрэг, уйгар цэргийн бүх хүчийг нэгтгэн мэдэлдээ авчээ. Ингээд хоёрдахь удаагаа Хятадын өмнөд нутагт очиж бослогыг дарахаар явах гэтэл хэргийн байдал ондоогоор эргэсэн байна. Хятад газрын эзний цэргийн гол хүч Ли Сыцзи урван тэрсэлж, Хөхтөмөрийн эсрэг довтлохоор бэлтгэжээ. Чжу Юанчжан өөрийнхөө цэргийг хүчийг хэд хувааж, Хөхтөмөрийн цэргийн өмнөөс тосон хэд хэдэн талаас бүслэн байлдахаар төлөвлөжээ. Хаан эцгээсээ төрийн эрх булаах гэсэн хаан хөвгүүн Хөхтөмөрт ялагдсандаа өш өвөртөлж, Бортөмөрийн үлдэгдэл цэргийг цуглуулан Хөхтөмөрийн араас нь хөөж цохих ажлыг бас хийжээ. Тийм нөхцөлд Хөхтөмөр хятадын өмнөд нутгийн гүнд нэвтрэн орж байлдах ямар ч нөхцөлгүй болсон бөгөөд уул хэргийн үнэн байдлыг эзэн хаандаа учирлан хэлж, цэргээ умардад ухрааж, хамгаалалтын байдалд оруулжээ. Юан гүрний ноёрхогчдын дотоодын тэрхүү хурц зөрчилийг Чжу Юанчжан айхтар овжин ашиглан, хүч суларсан дээр нь бөөн хүчээр дайралт хийхээд шийдэж, 1367 онд цэргээ хэдэн замд хувааж яаравчлан умардад давшихаар тогтжээ.
Чжу Юанчжан хааны шаардлагыг Тогоонтөмөр хаан, Хөхтөмөр жанжин нар эс хэрэгсэв. Иймээс Сюй Да жанжин довтолгооноо улам хүчтэй үргэлжлүүлж 1368 оны 5, 6-р сард Юан гүрний умард зүгийн хамгийн бат цайз Баньляныг ззлэн авав. Дараа нь Юан гүрний нийслэл Хаанбалгасан хотыг давшин байлдаж 1368 оны 9-р сарын 15-нд эзлэн авч, Тогоонтөмөр хэдэн түмэн торгон цэргийнхээ гол анги, зарим бараа бологч сайд, ноёдын хамт гүрний нийслэлийг орхин умар зүг Монгол нутгаа зорин оджээ.
Мөн түүнчлэн эх монгол орныхоо нийслэл Хархорумдаа очиж, цэрэг эрсээ цуглуулан сургуулилж, агт морио бэлтгэн амрааж, ард олноо тэнхэрүүлсэн, хятадын зүгээс нэн удахгүй нүүрлэн ирэх ихээхэн халгаатай бөгөөд харгис түрэмгийллийг бут цохиж, эх орныхоо тусгаар тогтнолыг батаар хамгаалж хятадын Мин улсаас дутуугүй хүчтэй туурга тусгаар монгол улс байгуулж явахыг хаан хүү Аюуширдар, жанжин Хөхтөмөр, бусад үр хүүхэд, аж жич, ноёд сайдууддаа гэрээслэн захисан ажээ. Иймээс Тогоонтөмөр хааныг монголын сурвалж бичигт ухаант хаан хэмээн алдаршуулан бичдэг билээ.
1368 он гэхэд Юан гүрэн үндсэндээ мөхөж, хятадад монголын байлдан дагуулагчдын ноёрхол эцэс болсон байна. Хэрэв 1260 онд Умард хятадыг эзэлснээс тоолбол 108 жил, 1271 онд Юан гүрнийг байгуулснаас эхлэн авч үзвэл 97 жил, 1279 онд Өмнөд Сүн улсыг байлдан эзэлж бүх хятад орныг захирснаас эхэлбэл 89 жил монголчууд хятадын төрийн эрхийг барьж байсан түүхтэй бөгөөд энэ нь 1368 онд ийнхүү эцэс болжээ.
Юан гүрний эдийн засаг, соёлын нэгдмэл бат үндэс суурьгүй, олон улс орон, угсаатан ястныг зэвсгийн хүчээр нэгтгэн захирч байсан учир эцэстээ мөхөх нь зайлшгүй байжээ.
Түүхийн жимээр хөтөлсөн Д.Жаргалсайхан

       Далаар мэргэлэх тухай товчхон өгүүлэхэд: Хонины баруун хааны далыг чанаж махнаас нь салгаж ясыг нь барьж мэргэлэх зүйлээ шившин галд шатаана. Далыг шатаахад дараах журмыг баримтална. Хоёр, гурваас илүү хүн байх ёсгүй, олон хүн байхад шатаах хэрэггүй юм. Далыг нэг их ширүүн биш хэтэрхий зөөлөн биш гал дээр шатаах бөгөөд шатааж байх үед чимээгүй байвал зохино. Мөн анхаарлаа төвлөрүүлж, мэргэлж байгаа зүйлээ бодон төв суух хэрэгтэй. Далыг галд шатааж байгаа үед  час час гэсэн авиа гарвал хэрүүл маргаан болох хүн муу санаж байж мэднэ. Харин далны яс тас тас хэмээн дуугарч байвал гэр орон, эд хогшил бохир байгааг илтгэнэ энэ бол шинж тэмдэг. Далны хамар хугарч унавал бие лагшин муудах төд удалгүй илаашрана. Далны яс гал дотор матийж махийвал гал голомтоос болсон хэрэг бөгөөд галд өргөл өргөх хэрэгтэй. Далны яс тууш шулуун цуурж шатсан бол хийх ажил саадгүй,  хэрэв хөндлөн цуурсан юмуу эсвэл өмөрч унасан байвал тэр зорьсон ажлаа бүү хий.
     Далаар мэргэлэх тухай ном судар арвин ихээ. Монголчууд суурин соёл иргэншилд шилжиж “Дал түлэх” бололцоо хомсдож далны мэргэ төлгө аажмаар мартагдах чигтээ хандсаныг хэлэх юун. Далны мэргийн тухай судар номыг судалж илүү ихийг мэдэж аваарай.

Худалдаачид бараа борлуулахын тулд алт, мөнгийг чанар чансаа сайтай газраас .нь худалдан авч чансаа султай газар аваачин гүйлгэх зэргээр дамын худалдаа хийж баяжихийг оролддог байв. Ер нь мөнгөн санхүүгийн эмх журамгүй байдлаас болж их бэрхшээл тохиолдож байсан ажээ. Тийм учир Кебек хаан зоос гаргаж тараасан байна. Ингэж нэгдмэл мөнгөн тэмдэгтэй болсон нь Цагаадайн улсын эдийн засаг, аж ахуйн хөгжилд зохих нөлөө үзүүлсэн юм.
Кебек ханы шинэтгэлийг Мавереннахрын суурьшмал иргэд талархан дэмжиж байжээ. Харин нүүдлийн ахуйг эрхэмлэгч монгол цэргийн сурвалжтан нар өөрөөр хандсан байна. Кебекийг үхмэгц тэд дараачийн хаадаа Хайду хааны бодлого, 1269 оны Таласын чуулганы шийдвэрийн зүг буцаан оруулахар махран оролджээ. Тэр зорилгоор Кебек хааны залгамжлагчийг алж, ханы өргөөг Долоон усанд шилжүүлжээ. Гагцхүү Газан хан өргөөгөө Мавереннахрт эргүүлж авчирсан байна.
Газан хан Кебекийн бодлогыг шургуу бөгөөд чадамгай үргэлжлүүлж байсан юм. Гэтэл Казаган тэргүүтэй Цагаадайн угсааны бусад ноёд дургүйцэн эсэргүүцэж, тэд удалгүй Газан ханыг алж засаг төрийн эрхийг булаан авчээ. Казаган Чингисийн угсааны хүн биш байсан учир биеэ хан гэлгүй эмир /их ноён/ гэж зарлажээ.Казаганыг үхсэний дараа Мавереннахрт улс төрийн самуун дахин өрнөж, биеэ даасан хэд хэдэн эзэмшихүүн болж хуваагдаад харилцан дайн дажин хийх болжээ.
Харин Самарканд хотын гар урчуудын дотроос Сербедар нар гэдэг зоригтой тэмцэгчид гарч, хотын иргэдийг удирдан дайсны эсрэг гавшгайлан байлдаж, өөрийн хот болон нийт Мавереннахрыг Могулистаны ноёдын гарт орохоос аварсан байна. Гэтэл 1366 оны хавар Хусейн, Төмөр нар цэрэг дагуулан ирж, сербедар нарыг цохиж, Самарканд хот болон нийт Мавереннахрыг эзлэн авчээ. Гэвч удалгүй тэр хоёрын хооронд зөрчил гарч 1370 онд зэвсэгт мөргөлдөөн болж, Төмөр нь Хусейнийг барьж алжээ.
Дундад Ази дахь Монголын хаант улс хэд хэдэн хэсгүүд болон задарсан төдийгүй, аажмаар хүчин мөхөсдөж, монгол оршин суугчид нь түрэгжиж тус нутгийн жирийн иргэд болон хувирчээ.
Тэдний дотроос Чингисийнхний хант улсуудын үлгэр загвараар Дундад Азид Төмөрийнхний эзэнт гүрнийг үндэслэн байгуулсан доголон Төмөр мэт алдарт эмир /хаан/ төрөн гарч байсан билээ.
Төмөр бол монголын барлас овгийн бек Тарагайн хүү бөгөөд Чингис хааны удмын бүсгүйтэй гэрлэжээ. Өөрийгөө монгол хүн, Чингисийн үр сад гэж үздэг байжээ. 1362 онд шархдаж доголон болсон тул Төмөр-ленг буюу доголон Төмөр гэж нэршжээ.
Монголын хан Туглутөмөрт алба хашиж байгаад хожим нь салан тусгаарлажээ. Европ дахинд Тамерлан гэж алдаршжээ. Төмөр болон түүний цэргүүд монгол заншлаар гэзэг тавьж байсан нь тэр үеийн зурагт гарч бичмэлүүдэд үлджээ. Энэ нь тэр үеийн лалын шашинтнуудаас тэдний ялгарах нэгэн онцлог юм. Төмөр Мавереннахрыг нэгтгэхдээ, чадамгай зохион байгуулагч болохоо харуулжээ. Төмөр ба түүний залгамжлагчид олон удаа аян дайн хийсэн байна.
1388 онд Хорезмыг эзлээд, дараа нь Могулистаныг байлдан дагуулав. 1380 оны үед Иран, Азербайджан, Армен, Гүрж, Ирак, Сири болон Бага Азид довтолжээ. Тэрээр Алтан ордоны улсыг өөрийнхөө аюулгүй байдалд заналхийлсэн томоохон хүч гэж үзэж хэд хэдэн удаа дайтжээ.
1391 онд тэрээр Алтан ордоны улсад дайтан Тогтамышийг ялжээ. Төмөр хоёр зуун мянган цэрэгтэй байсан бөгөөд Тогтамыш түүнээс цөөнгүй цэрэгтэй байсан байна. Уг тулалдаан Кубышевын ойролцоо Зундурч хэмээх газар болжээ. 1395 онд Төмөр, Тогтамыш хоёр Терекийн хөндийд дахин тулалдсан байна. Энд ба Төмөр ялжээ. Тэрээр Сарай Бэрх, Астрахань зэрэг хотуудыг эзэлжээ. Энэ тулалдаан Алтан ордоны улсын цаашдын хувь заяаг үндсэнд нь шийдвэрлэсэн юм.
Төмөр Дундад Ази, Турпкестан, Ираны ихэнхи хэсгийг нэгтгэж 15-20 жилийн дотор томоохон бүс нутгийн эзэн болжээ. Төмөр тухайн үед монголын ноёрхлыг устгаад байсан Хятадын Мин улсад довтлох бэлтгэл хийж байгаад 1405 оны 2-р сард насан эцэс болсон байна.
Төмөр бас цэргийн шинэтгэл хийжээ. Хуучин цэргийн бүрэлдэхүүнд нүүдэлчин аймгийн цэргээс гадна суурьшмал иргэдээс цэрэг дайчилж оруулах болжээ. Цэргийн зэвсэгт чөдөр оньст нум, хэрэм эвдэх оньс, чулуу ба шатахуун тос харвах чавх орж байсан бөгөөд Төмөрийн цэрэг галт зэвсэг /буу/ хэрэглэсэн үзэгдэнэ. Монголын ноёрхлын үед тухайлбал, Төмөр ба түүний ач Үлүгбекийн цагт Самарканд тэргүүтэй зарим хот сүрхий хөгжиж, Дундад Азийн соёлд ахиц гарсан байна.1

Эртний хүмүүсийн үйлдвэрлэл болон аливаа хэрэглээний өсөлтийг дагаад харилцааны хэм хэмжээ, ёс горим бүрэлдэн тогтсон ажээ. Ёс суртахуун нь маш их өргөн хүрээтэй ойлголт, ялангуяа сэтгэлийн үзэгдлүүдтэй салшгүй холбоотой. Бөө хүн ер нь зан араншингаараа зөв төлөвшихийг зөв ёс суртахуунтай гэж ямар ч нөхцөлд гэсэн ёс зүйн хуульдаа захирагдах нь зүйн хэрэг.
Зөв ёс суртахуунтай бөө хүн бол бөөгийнхөө ба бусдын ямарваа нэгэн зөв амьдралд хохирол учруулах тийм хүсэл, шуналаа дарж чаддаг, аль болохоор сайн зорилго бүхий үйлдэл рүү чиглүүлдэг дадалтай болох, гаргасан алдаанаасаа болж ичих, гэмших сэтгэлтэй, улмаар буруугаа зөв хүлээдэг чадвартай байх, олон нүүр гаргах нь гутамшиг гэж үздэг сайн зан араншингийн үйлдлүүд нь зөв ёс суртахуунтай гэж нийгмийнхээ дунд тодорхойлогдоно.
Сайн, муу, хүнлэг, шударга ёс, нүгэл хийх зэрэг нь ёс суртахуун ухамсар хийгээд сэтгэл санаа, төрөлх зан араншинг илэрхийлж байдаг. Гэхдээ ёс суртахууны хэм хэмжээ нь нийгмийн болон бусад салбарын шаардлагад ч нийцдэг байхыг шаарддаг байна. Яагаад гэвэл, ёс суртахуун нь хүмүүсийн зан араншинг зохицуулж, хориглодог шинжтэй. Ёс суртахууны хорио хязгаар нь:
1. Бөө хүн субьектийн дотоод хүсэл зоригийг хянадаг
2. Бөө хүний дотоод хяналтын хорионы болзол, нөхцлийг илэрхийлдэг
3. Бөө хүн ёс суртахууны хэм хэмжээнд захирагдах нь зайлшгүйг илтгэдэг онцлогтой байна.
Дэлхийн орон орны ба монголын нийгэм социологийн судлаачид ёс суртахууны тухай өөр өөрсдийнхөө үзэл бодлоор нэлээд хэрэглээний хэмжээнд тохируулсан ёс суртахууны сургаалуудын агуулгуудыг нийгмийн харилцааны нөхцөлтэй уялдуулан янз бүрээр тодорхойлсон байдаг. Тухайлбал, ёс суртахуун нь хүн ба нийгэм, байгаль, хамт олон, гэр бүл хоорондын харилцааг зохицуулах тогтсон хэм хэмжээ, ёс, дүрэм, хууль, ёс заншил, ёс горим зэргийг өөртөө багтаадаг ойлголт юм.
Нөгөө талаар ёс суртахуун нь хүний ухамсар, зан байдлын хэм хэмжээт үнэлэмж байна. Жишээлбэл, сайн, муу, шударга, шударга бус, буян, нүгэл зэрэг. Сайн, муу аль алинд нь хэм хэмжээ бий бөгөөд муу нь сайныг төрүүлэх нэг үндэслэл. Гурав дахь утгаар нигүүлсэхүй, даруу төлөв, хүн чанар зэрэг эерэг чанарыг нийгэмд бий болгодог.
Энэхүү байдлыг шинжин үзэхэд ёс суртахуунд зайлшгүй байх гурван шинж агуулагддаг байна. Үүнд:
Нэгдүгээрт:Ёс суртахуун нь харилцаа юм
Хоёрдугаарт:Ёс суртахуун заавал ямар нэг шаардлага, хэм хэмжээ, үнэлэмжийг илэрхийлнэ.
Гуравдугаарт:Хүний үзэл санаа, үйл ажиллагаа өөрөө дундаж, гол ёсонд захирагдахыг зайлшгүй шаарддаг. Ийнхүү сайн гэдгийг батлахад заавал зөв зохистой үйл хийсэн байхыг тэмдэглэгдэнэ. Монголын эрдэмтэн судлаачид ёс суртахуун (зан суртахуун)хэмээх ойлголтыг янз бүрээр тайлбарлаж байжээ. Жишээлбэл, нийгмийн ухааны доктор Д.Дашжамц “Ёс суртахуун бол хүний зан үйл, нийгмийн болон оюуны амьдралын бүхий л үзэгдэлд хандах үнэлэлтийн өвөрмөц байдлыг бүрдүүлдэг ёс суртахууны хэм хэмжээ, зарчим, категори, чин эрмэлзлийн цогц мөн. Ёс суртахуун өөрийн хэм хэмжээ, үнэлэлт, чин эрмэлзлэлээр дамжуулж хүмүүсийн олон талт харилцааг зохицуулж байдаг нийгмийн ухамсар, хүнээс ертөнцийг эзэмдэх өвөрмөц хэлбэр” гэж тодорхойлсон ажээ. (Д.Дашжамц. Монголын ард түмний ёс суртахууны дэвшилт өв уламжлалаас. УБ. 1982 он. 92 дахь тал.) Мөн доктор Д.Тунгалаг “Бие хүний сайн үйл, хэм хэмжээ, хууль дүрэм гэх мэтийн шаардлагууд нь ёс суртахууны ухамсраар дамжин илэрч, ёс суртахууны харилцааны өвөрмөц хэлбэрүүдийг өөртөө агуулж байгаагаараа үнэн хэрэгтээ бодит байдлын шууд илэрхийлэл нь болж байдаг” гэж тодорхойлсон байна. (Д.Тунгалаг. Ёс зүй. УБ. 2002 он.9 дахь тал.)
Ийнхүү дээрхи үндэслэлийг авч үзсэний нөхцөлд одоо цагийн бөө хүмүүсийн зөв, сайн үйлийг хэрхэн дүгнэх вэ? Бөө хүнд ёс суртахуун яагаад хэрэгтэй вэ? гэх мэт асуудлууд тулгарч байгаа учраас ер нь бөө хүнд бол бүх талын харилцааг зохицуулах хэм хэмжээ, зарчим, үнэлэмжийн тухай ойлголттой байх нь чухал. Мөн бөө хүнд байх ёстой хэм хэмжээний ёс суртахуун нь бөө хүний мөн чанар, бөө хүн өөрийгөө ухамсарлах, байвал зохих хэм хэмжээнд ухаарах үйлдэл болж байгаа юм. Тийм учраас бөө хүнд байх ёс суртахуун нь буян, сайн үйлийн төлөө, эрмэлзэх, хүн чанар, бухимдал цухалдлаа захирах ухаан, одоогийн нийгмийнхээ нөхцөлд уялдуулан амьдралын хэм хэмжээнд тохирсон ухамсрын хэлбэр болно.
Бөө хүнд ёс суртахуун, зан суртахуун хэмээх хоёр ойлголттойгэдгийг тайлбарлах ёстой. Тийнхүү бөө хүний үйлдлийн субьектив талыг ёс суртахуун, обьектив талыг нь зан суртахуун байх магадлалтай. Ер нь бөө хүний оюун санааны хөгжил нь үе удам дамжсан ба удамшаагүй онгодтой байх хийсвэр эрх, ёс суртахуун, зан суртахуун гэсэн гурван үе шат байх нь зүй. Ийм учраас л бөө хүний хийсвэр эрх нь субьектив байхад зан суртахуун нь обьектив талдаа оршино.
Бөө хүний энэ хоёр нэгдэл нь буюу төгс чанар нь эрх чөлөөний дээд шат болох ёс суртахуунд илрэлээ олдог ажээ. Бөө хүнд байх чөлөөт байдал нь тухайн хүний эрхэд илэрч байдаг хийсвэр ойлголт юм. Ийм учраа бөө хүнд байж болох эрх бол чөлөөтэй нөхцлийг бүрдүүлж буй ахуй мөн. Бөө хүн чөлөөтэй байна гэдэг нь бөө хүн бөөгийнхөө ба жирийн нөхцөл дэх үйл ажиллагааг хийж байх зүйлийнхээ хязгаарыг хянахаас гадна зайлшгүй байх чанарыг ухамсарлах нь чухал. Яагаад гэвэл, бөө хүн бөөгийнхөө үйл ажиллагааныхаа ухаалаг нөхцлийг хангахыг хүсвэл тусгаарлагдсан хүн шиг биш, харин бөө хүн зан суртахууныхаа байдалд анхааралттай өөрийгөө хянах чадвартаа зохицуулах ба түүнээс гадна ёс суртахууныхаа үйлдэлдээ бөө хүн өөрийгөө биш, өөрийн гэсэн мөн чанараа л гол болгох хэрэгтэй юм. Гэхдээ бөө хүн болгон чөлөөтэй утгаараа байна гэсэн хэт буруу ташаа ойлголтыг хүн бүхэнд төрүүлэх юм бол бүр ёс суртахууныхаа хууль эрх нь алдагдах болно.
Энэхүү ёс суртахууны хэм хэмжээг хэт алдагдуулснаас шинээр бөө төрүүлж байна гэж хаа хамаагүй тааралдсан хүн бүхнийг бөө болох уг барих замд юуны тухгүй оруулж байгаагаагаас шалтгаалан ёс зүйг алдаж байгаа юм. Шинээр бөө төрүүлэх учир нь тухайн хүмүүсээ сайн судлаж, өөрийнхөө боломжит арга барилаар дүн шинжилгээ хийснийхээ үндсэн дээр л бөөгийн үйл ажиллагааны уг барих замд оруулж сургах нь илүү үр дүнгээ өгнө. Ялангуяа 13-25 насны үеийн хүүхэд, залуучуудын оюуны чадамж, удам угсааны талаархи, мэдрэхүйн шинж чанар, мэдлэг боловсролыг харгалзан шинжилсны үндсэн дээр бөөгийн үйл ажиллагааны сургалтын явц гэхэд 3-5 жилийн хугацаанд нь багтаах журмаар бөө мөргөлийн ерөнхий уг барихыг зөв гольдригоор нь оруулах хэрэгтэй шүү дээ.
Ер нь ямар ч нөхцөлд бөөгийнхөө болон жирийн нөхцөлд ч гэсэн үйл ажиллагаагаа явуулж байх үедээ зөв ёс суртахуунтай бөө хүн өөрийнхөө хийж буй үйлдэлдээ ухамсартайгаар ханддаж чаддаг байх ёстой. Бөө хүний ёс суртахуун хүсэл зоригийн хэм хэмжээнд нөхцөлдөж байдаг. Тийнхүү бөө хүний хүсэл зоригийн илэрхийлэл нь ёс суртахууны ба субьектив үйлдэлдээ байхаас гадна өөрийнхөө бөөгийн үйл ажиллагаанд явагдаж буй зорилгоо биелүүлж байгаа явдал бол субьектив талын чанараа хадгалагдаж байгаа шүү дээ. Иймээс бөө хүн нь ёс суртахууныхаа салбарт хүчирхийллийн нөхцлийг бүрдүүлж болохгүй. Яагаад гэвэл, бөөгийн болон жирийн нөхцөлд явагдаж буй үйл ажиллагаандаа зөв ухамсрын хэлбэр оршиж байх бөгөөд сүсэгтэн олон түмний харилцаа нь нааштай зөв хандлага тавих болно.
Бөө хүний зан суртахууны хүрээнд бол субьектийн юу хийхээр төлөвлөж байгаагаа ухамсарлах мэдлэг, хүсэл зориг байх нь нэн чухал. Бөө хүний зан суртахуунт чанар оюун ухааны хэм хэмжээнд нь үндэслэн тодорхой үзэл санааны нөхцөл бүрдэх бөгөөд одоо амьдран буй иргэнийхээ нийгэмд тэгш бус байдал, бөө мөргөлийнхөө үйл ажиллагаанд ч гэсэн олон хуваагдмал үүсч бий болох зарчмыг ч үгүйсгээгүй.
Үүнтэйгээ адил бөө хүний хэл соёлын уламжлалд ч гэсэн зан суртахуун гэсэн нэр томъёоллын утгаар уламжилж ирсэн учраас хамгийн эрхэм зарчмууд, харин бөө хүний ёс суртахуун нь зан байдлынхаа хувьд бол өвөг дээдсийнх нь түүхэн хувьсамтгай хэм хэмжээ юмаа гэж ойлгогдоно. Гэвч энэхүү үзэл нь одоогийн нөхцөлт байдлаар ёс суртахуун, зан суртахуун гэсэн ойлголтууд бол нэгэн адил утга агуулагдаж байгаа юм. Ер нь бөө хүн зан байдлынхаа хувьд ёс суртахууны хуульд захирагдах ёстой. Захирдагдаж байхын нөхцөлдөө ч гэсэн хуулиа эрхэмлэх нь чухал.
Ийнхүү бөө хүн өөрийгөө хэт их дөвийлгөсөн талдаа орох юм бол бас л өрөөсгөл талтай болно. Тийм ч учраас бөөгийн байгууллагууд ба бөө болон иргэн бүхэн монголын улсынхаа үндсэн хуулийнхаа эрх, хэм хэмжээний дагуу хуулиа мөрдөж явах ёстой шүү дээ. Хуулиас гадуур ёс бусын зан араншин үүсгэх юм бол бөө хүн та олон түмнийхээ итгэл хайрыг хүлээж чадахгүйд хүрнэ гэдгийг ойлгох хэрэгтэй.
Бөө хүн өөрөө өөртөө дүгнэлт хийж, зан суртахууныхаа тодорхойлолт хийж байх ёстой. Түүнээс гадна одоогийн бидний амьдарч байгаа нийгмийн тогтолцоон дахь янз бүрийн ёс суртахууны ертөнцөд бөө хүн өөрийгөө жишиж үзэх нь чухал. Яагаад гэвэл, бөө хүн өөрийгөө төлөвшүүлэх ёс суртахууны шинэ хэм хэмжээ, хууль дүрмийг сайн судлан өөрийнхөө нөхцөлт байдлаа боловсруулахад хүргэх байна. Ийм учраас одоогийн монголын нийгмийн тогтолцоон дахь байдалд шашны үйл явц ихээхэн газар авч байгаа юм. Үүний нэг нь бөө мөргөлийн үйл ажиллагаа хот болон хөдөө орон нутгийн хэмжээнд түгэн дэлгэрч байгаа учраас бөө хүн тухайн нөхцөл байдалдаа тохирсон жинхэнэ дүрэм боловсруулж үйлдэх чадвартай байх ба өөрийнхөө аливаа бөөгийнхөө үйл ажиллагаандаа ч гэсэн төлөвшсөн байх нь чухал ажээ. Өөрөөр хэлбэл, бөө хүний бөөгийн үйл ажиллагаан дахь цогц чадамжуудын нэг чухал зүйл бол ёс суртахууны хэм хэмжээндээ нийцсэн дүрмүүдийг боловсруулсныхаа үндсэн дээр түүнийгээ өдөр тутам дагаж мөрдөх чадвар л хэрэгтэй.
Бөө хүний ёс суртахууны үүрэг:
Бөө хүний ёс суртахуун нь бөөгийн үйл ажиллагааг хийж байх үедээ буюу жирийн нөхцөлд мөрдөж байх хоорондын холбоо уялдаа бүхий дараах үүргүүдийг өөрөө өөртөө дүгнэлт шинжилгээ хийснийхээ үндсэн дээр гүйцэтгэх нь:
1. Бөө хүн дэлхийн орон орны ба монгол улсынхаа нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд ч гэсэн тухайн орны болон монгол улсын үндсэн хууль ба өөрийнхөө ёс суртахууны хуулийг зөв чиглэлээр ухамсарч байж л түүнийг дагаж мөрдөн, байгаль эх болон хүн төрөлхтнийг энэрэл хайрын дээдээр хүндэтгэж, өөрийнхөө нэр хүндийг өндөрт авч явах нь чухал.
2. Бөө хүн бөөгийнхөө ба жирийн үйл ажиллагаанд зохицуулах үүрэг агуулагдана. Бөө хүн өөрийнхөө ёс суртахуунаар зохицуулах харилцаа маш өргөн бөгөөд тухайн нийгмийнхээ болон хувийн сонирхол, бөөгийнхөө үйлдлийг сайн үйлд чиглүүлэх ёстой. Яагаад гэвэл, ёс суртахууны зохицуулах зүйл нь бөө хүн ба сүсэгтэн олон түмний хоорондын харилцаа, нийгмийнхээ дотор бөө хүний зан араншин, биеэ авч явах байдал юм. Үүний зэрэгцээ, бөө хүн улс төр, шашныхаа нөхцөлд дам зохицуулагдана.
3. Бөө хүн өөрсдийнхөө сурсан эрдмээ аль болохоор онол, практикийг зөв хослуулан боловсорсны үндсэн дээр бөөгийнхөө үйл ажиллагаандаа зөв чиглүүлэх ба бөөгийн сургалтыг ч гэсэн онол, арга зүйн аргачлалаар шавь нараа маш их чадварлаг арга барилаар сургаж байх ёстой. Тэгэхдээ шавь нараа өөрийнхөө онгод тэнгэртэйгээ ижилсүүлэх байдлаар хувцаслуулах, багаж хэрэгслийг нь ижилсүүлэх гэх мэт явцуу үзлийг бий болгохыг хориглох нь чухал. Яагаад гэвэл тухайн шинээр шавь болж байгаа бөө нарын өөрсдийнх нь асуудал учраас хүндэтгэлийн эрх хэм хэмжээг дээдлэх нь чухал шүү дээ.
4. Бөө хүн бөөгийнхөө ба жирийн үйл ажиллагаанд бол хүмүүжлийн үүрэг гэж хүлээх байна. Бөө хүнийг нийгмийн тогтолцоон дахь хууль эрхийн хэм хэмжээг хүндэтгэн, өөрийгөө болон шавь, сүсэгтэн олон түмнээ зөв чиглэлээр төлөвшүүлэн хүмүүжүүлэх үүргийг хүлээнэ. Иймээс бөө хүний хувийн ухамсар төлөвшихөд идэвхтэй өөрөө өөртөө хэр зэрэг мэдлэг боловсрол, улс төр, нийгмийнхээ дотор хэр зэрэг биеэ зөв авч явж байна гэдгээр одоогийн нийгмийнхээ тогтолцоонд амьдран буй түмэн олон чинь таныг үнэлэх болно. Бөө хүний ёс суртахууны мэдлэг боловсрол, хүмүүжлийн чиг хандлага нь бөөгийн ба жирийн үйл явцад ёс бус үйлдэл хийхээс сэргийлэх, ёс суртахууны төлөвшлийг хангах нь чухал.
5. Бөө хүнд ёс суртахууны танин мэдэхүйн үүрэг гэж байна. Энэхүү нь бөө хүний нийгмийн тогтолцоон дахь харилцаанд ба хувийн ёс суртахууны ухамсрыг тусгах хэм хэмжээ, үзэл ойлголтуудыг илэрхийлэгдэнэ. Бөө хүний ёс суртахууны танин мэдэхүй нь ердийн болон онолын түвшнээр ялгаатай байна. Яагаад гэвэл, бөө хүний ёс суртахууны хувьсал түүний нийгмийнхээ тогтолцоондоо гүйцэтгэх үүрэг, зүй тогтлыг танин мэдэхэд ёс зүй онцгой үүрэгтэй салбар юм гэж ойлгох ёстой шүү дээ.
6. Бөө хүний үнэлэмжийн үүрэг. Бөө хүн нийгмийнхээ тогтолцоонд амьдран буй үед өөрийгөө болон сүсэгтэн олон түмний зан байдал, ёс суртахууны хүмүүжилд үнэлгээ өгч байх нь чухал.
Энэхүү утгаараа ч гэсэн бөө хүний чадварынхаа хэм хэмжээнд үнэлэмжийнхээ үүргийг гүйцэтгэх болно. Тийм учраас бөө хүн хаа хамаагүй иргэдтэй, шавь нартаа ёс бусын дарамтын зан үйлдлээр доромжлох, дарамтлах, өөрийгөө хэт дөвийлгөх, бөөгийн арга заслыг хийж байгаа үедээ ёсон бусын үйлдэл хийхийг аль болохоор хориглох нь чухал байна. Ийм учраас бүх бөөгийн байгууллагууд ч гэсэн анхааралдаа авч байх ёстой. Тухайлбал, ямарч ухамсаргүй зарим бөө нар би чаддаг, хараал хийж чадна, хүмүүн төрөлхтөнд ёсон бусын арга заслыг хийдэг асуудал мэр сэр бий. Энэхүү бөөгийнхөө арга заслуудыг тухайн иргэд, байгууллагуудад хийх нөхцөл бүрдэх үедээ хэт их мөнгөний хойноос явцуурхах нь нэр хүндийн асуудал учраас маш хүнд байдалд тулгарах болно.
Бөөгийн байгууллагууд ба бөө хүний ёс суртахууны талаархи тодорхой хэм хэмжээний мэдээллийг улс орны болон төрийн ба төрийн бус байгууллагуудад, жирийн иргэдийн дунд ч гэсэн үзэл суртлын сурталчилгааг маш их зөв чиглэлтэй, зөв үндэслэлтэйгээр явуулж байх нь өнөө цагийн нийгмийн тогтолцоонд шаардагдаж байна.

Бөө хүний ёс суртахууны үнэлэмж:
Бөөгийн байгууллагууд ба бөө хүний үнэлэмжийн тогтолцоо нь тухайн нийгмийнхээ тогтолцоон дахь оюун санааны амьдралын бүхий л хэлбэрийг багтааасан байх бөгөөд тухайн бөөгийн байгууллагууд болон бөө хүний өөрийнх нь ёс суртахуун, гоо сайхан, үзэл санаа, сонирхлыг нэгтгэн илэрхийлдэг байна. Ёс зүйн тайлбар тольд “үнэлэмж нь субьектив ахуйн дотоод ертөнцийг зохион байгуулдаг эрхэмлэл, хүсэл эрмэлзэл, буян ба зорилго болно. Үнэлэмжийн эх сурвалж нь хэм хэмжээ юм” гэж тодорхойлжээ. Иймээс үндсэн агуулгаар бөө мөргөлийн хувьд бол бөөгийн ёс заншлийн гэж ангилагдана.
Бөө хүний ёс суртахууны үнэлэмж нь тухайн нийгмийн байр суурь, мэргэжил боловсрол, хувийн зохион байгуулалт, соёл, шашин шүтлэг зэргээс гадна угсаатны сэтгэл зүйгээс ихээхэн хамаарагдана. Яагаад гэвэл, бөө хүний үнэлэмж бол зөвхөн өөрт тохирсон үнэлгээ бус, бас үнэлэгч субьект, үнэлэгдэгч объектыг бөө хүн өөртөө багтаадагт байна. Энэхүү бөө хүний ёс суртахууны үнэлэмж нь хэм хэмжээ, эрхэмлэл, итгэл үнэмшил, хорио цээр зэрэг олон элементүүдийг багтаадаг учраас субьектийн үйлдлийн итгэл үнэмшил, чиглэл болж байдагт оршино. Бөө хүний үнэлэмжийн объект нь бөөгийн ба жирийн үйл ажиллагааны үйлдэл мөн. Тийнхүү үйлдлээр дамжин хүсэл эрмэлзэл, зорилго, сонирхол, мэдрэмж зэрэг бөө хүний ёс суртахууны чанар илэрч гарч байх ёстой.
Бөө хүний үнэлэмж нь угсаа гарвал, соёл боловсролын түвшин, нийгэмдээ хэрхэн харилцаж байгаа хандлага, бөө мөргөлийнхөө шүтлэг гэх мэт олон хүчин нөхцлөөс шалтгааалдаг. Яагаад гэвэл, бөө хүний үнэлэмж нь бусад үнэлэмжтэй харьцуулахад үүсэл, гарлын хувьд хамгийн эртний үнэлэмж байсан учраас удамшсан, удамшаагүй гэсэн нэр томъёоллоор маш их өргөн агуулгатай.
Бөө хүний ёс суртахууны үнэлэмжийг агуулгаар нь зол жаргал, нигүүсэл, ашиг, үнэн, сайн гэх бөгөөд тодорхой нөхцөл дэх шинж тэмдгээрээ эерэг, сөрөг байх нь олонтой. Жишээлбэл, нигүүсэл-зовлон, ашиг тус- хор уршиг, аюултай-аюулгүй, үнэн-худал, сайн-муу гэх мэт. Түүнээс гадна бөө хүний үнэлэмж нь тухайн бөөгийн хэрэгцээ, сонирхлоор ихээхэн тодорхойлогдоно. Бөө хүний ёс суртахууны үнэлэмжийн нийгмийн ач холбогдолтой тал нь гэвэл тухайн бөө хүний эрхэмлэх зүйлс болно.
Энэхүү шалгуур нь бөөгийн үйлдэл ба жирийн үед хийгдэх үйлдэл бол:
v Үр дагавар
v Сэтгэл ханамж
v Зөв байгаа эсэх
Бөө хүний ёс суртахууны эрхэмлэх зүйлүүд нь хэм хэмжээтэй бүхий агуулгатай бөгөөд сүсэгтэн хүмүүсийнхээ сайн сайхан, амьдралд нь болох ашигтай үр дагаврын төсөөллийг багтаасан суурь ойлголтууд юм л даа. Яагаад гэвэл, нөгөө талаар бөө хүний ёс суртахууны үнэлэмж нь бөө хүний нийгмийн болон хувийн сонирхлыг тодорхойлох арга хэрэгсэл шүү дээ. Ийм учраас субьектын уг чанараас шалтгаалах бөгөөд бөө хүн бүхний ёс суртахууны үнэлэмж нь харьцангуй байдагт байна. Бөө хүний үнэлэмж нь тухайн бөө хүний ёс суртахуунтай салшгүй холбоотой. Бөө хүний ёс суртахууны үнэлэмж нь байгаль ертөнцийг танин мэдүүлэх, зохицуулах, хүмүүжүүлэх, удирдан чиглүүлэх, өөрийн гэсэн ёс журмын хэм хэмжээт үүрэгтэй байна.
Бөө хүний ёс суртахууны хэм хэмжээ, үндсэн зарчмууд:
Тухайн нийгмийн тогтолцоон дахь байдлыг харгалзан засаг төрөөс хуульчлан гаргасанг хүлээн зөвшөөрсөн, өдөр тутам дагаж мөрдөх шаардлагуудын цогцыг мөрдөхийн тулд бөө хүний ёс суртахууны хэм хэмжээ гэнэ. Бөө хүн болон сүсэгтэн олон түмний нийгмийн харилцаанд ёс суртахууны үүднээс тавигдах шаардлага нь уроамшуулан дэмжсэн, зөвшөөрсөн, хориглосон, үгүйсгэсэн, сануулсан, анхааруулсан, хувь хүний ухамсарт түшиглэсэн итгэл зэргээс илэрч болно. Тийм учраас бөөгийн үйл ажиллагаан дахь ёс суртахууны хэм хэмжээг Монгол Улсын үндсэн хуулийн хүрээнд түшиглэн хуульчлан гаргаж батлавал бөөгийн үйл ажиллагаан дахь эрх зүйн зохицуулалт бий болгох нь чухал болдог.

Бөө хүний үндсэн зарчмууд:
Бөөгийнхөө болон жирийн үйл ажиллагаагаа ёс горим, хэм хэмжээнд чиглүүлэх шаардлагыг бөө хүний ёс суртахууны зарчим гэнэ. Бөө хүний ёс суртахууны зарчмыг дараах нөхцөл байдлаар нь ангилна. Үүнд:
v Бөө хүн өөрийн орчин ба дээд байгууллага, салбар, төвүүдийн эрх, үүрэг болон хэм хэмжээн дэх хууль дүрмийг хүндэтгэж байх
v Бөө хүн бөөгийнхөө ба жирийн нөхцөлд ч тодорхой үйлдэлдээ төрт ёсоо, хуулиа дээдлэх
v Бөө хүн бөөгийн үйл ажиллагааг хийж байгаа үедээ эх орон, байгаль дэлхийгээ хайрлах үзэл санаа
v Бөө хүн бөөгийн үйлдэл ба жирийн нөхцөлд байгаа үедээ хаа ч тохиолдол бүрт эв эеийг хүндэтгэн хичээх
v Бөө хүн өөрийнхөө нинжин сэтгэл ба өглөгч сэтгэлтэй байх
v Бөө хүн тухайн нийгмийнхээ тогтолцоон дахь нийт хүмүүн төрөлхтнийхээ нэр төр алдар хүндийг хайрлан хамгаалах
v Бөөгийнхөө үйл ажиллагааг явуулж байх үедээ лус хангайгаа болон сүсэгтэн түмэн олондоо хичээнгүй, үнэнч шударга байх
v Түмэн олонтойгоо хүнлэг энэрэнгүй хандаж байх
v Бөөгийнхөө үйл ажиллагаандаа бөөгийн ба ардын уламжлалын ёс заншлийн дэг журмыг хатуу баримтлах зэрэг олон талт үйл ажиллагаандаа өдөр тутмын амьдралдаа хатуу мөрдлөг болгож байх хэрэгтэй.

Бөө хүний өдөр тутмын бөөгийн ба жирийн үйлдэлдээ эрхэмлэж байх журмаас дурьдая:
Ø Бөө хүн өөрийнхөө авъяас билгийг нээн илрүүлж, нийгмийнхээ тогтолцоондоо зөв байр суурьтай байх
Ø Бөө хүн өөрийн бие бялдрыг хөгжүүлэхийн зэрэгцээ ялангуяа бөөгийн үйл ажиллагаанд холбоотой бясалгалыг өдөр тутам алгасалгүй хийж байх ба эрүүл ахуйн талаар анхаарч байх
Ø Бөөс хүн мэдлэг боловсролоо дээшлүүлэн хөгжүүлэх, мэдээллийн төрөл бүрийн асуудалтай бүхнийг чадварлаг ашиглаж чаддаг байх
Ø Бөө хүн өөрийн иргэний эрх, эрх чөлөөг хамгаалан зогсож, ардчилал, хууль ёсны төлөө тэмцэн, амьдарч буй нийгмийнхээ орчиндоо тав тухтай, жаргалтай, шударга байлгахын тулд бөө мөргөлийнхөө үйл ажиллагаандаа чадварлаг харьцаж байх
Ø Бөө хүн өөрөө өөргийгөө болон хүн ардынхаа төлөө явахаас гадна сүсэгтэн олон түмнийхээ айл гэрийн тэнгэрийг мандан бадруулж явахын төлөө эрхэмлэх
Ø Бөө хүн үе удмынхаа ариун нандин онгод тэнгэрээ хүндлэж явах ба ахмадынхаа өмнө хүндэтгэлийн эрхтэй, хойч үедийнхээ өмнө тодорхой үүрэгтэй байх
Ø Бөө хүн соёл иргэншилт хүн төрөлхтнийгөө хүндэтгэж, бусдаар хүндлүүлж баймааж нь хүнлэг бүрийг өөрийн гэж үүргээ хүлээх нь чухал.
Ø Байгаль эхийн үр сад-Бид байгаль орчинтойгоо бөөгийн ба жирийн амьдралынхаа нөхцөлд зохицож, бөөгийнхөө үйл ажиллагаагаа хийнгээ байгалийнхаа хуульдаа захирагдаж байх ёстой гэсэн журмыг бүх амьдрах насаараа баримтлах.
Тийнхүү дээрх бөө хүний нийтлэг бүхий ёс суртахууны зарчмуудаас гадна бөө хүн болон бөөгийн салбар, төвүүд нь өөрсдийнхөө эрх зүйн дагуу тодорхой үйлдлүүдийг гүйцэтгэхдээ тухайн орчин нөхцөлдөө тохирсон зарчмуудыг мөрдөж ч болох талтай.
Бөө хүний ёс суртахууны хүмүүжил:
Бөө хүний ёс суртахуунтай холбоотой дээрх хэм хэмжээ, зарчмын шалгуурт тэнцэх сайн бөө хүн ба иргэд бүхнийг төлөвшүүлэхийн тулд нийгмийн тогтолцоондоо тохирсон хүмүүжлийн янз бүрийн аргууд байх боловч тухайн бөө хүн болон салбар, төвүүд нь өөрсдийнхөө нөхцөлд тохируулан хэрэглэх нь зүйтэй. Энэхүү асуудал нь зөвхөн бөө хүн болон бөөгийн байгууллагуудтай холбоотой гүйцэтгэх ажил биш учраас нийгмийн бүх хүмүүс бүрийн хариуцлагатай холбоотой юм.
Бөө хүний ёс суртахууны хүмүүжлийг бөөгийн ба жирийн үйлдэл бүрт өөрийн биеэр үлгэрлэх, бөөгийн арга заслын үеэр ч, хөдөлмөрөөр, соёл, аман зохиол, ном эрдмээр, бөөгийн болон ардын уламжлалт сургаалаар дамжуулан эзэмшүүлэх нь чухал.
Түүнээс гадна ардын ёс заншил, билиг сургаал нь бөө хүний үйлдэл, сэтгэл, оюуныг зөв замд нь чиглүүлэх, ёс бусын буруу үйлдэл хийхээс сэргийлэхэд тусалдаг учраас хүн ёст бөө хүний төлөвших үндэс суурь юм л даа.
Бөө хүн өөртэйгээ, бусадтай, байгальтай, нийгэмтэй харьцах ёс суртахууны эрхэм чанарыг эзэмшүүлэх, ухамсарлуулах үйл ажиллагаа, тийнхүү үр дүнг ёс суртахууны хүмүүжил гэж тодорхойлно. Яагаад гэвэл, бөө хүний ёс суртахууны хүмүүжил нь байгаль болон хүн төрөлхтөнтэйгээ харьцах хоорондын харилцааг зохицуулаад ч төдийгүй бөө хүнийг төлөвшүүлэх, түүний хувийн ухамсар төлөвшихөд идэвхтэй нөхцлийг бүрэлдүүлж өгдөг байна. Ийнхүү ёс суртахууны хүмүүжлийн үр дүн бол:
Ø Бөө хүний ухамсарт ёс суртахууны хэм хэмжээ төлөвших. Ийнхүү нь хүмүүжлийн бусад хэлбэрийн суурь, бөө хүн өөрийгөө нээж хөгжүүлэхэд чухал нөлөө үзүүлнэ.
Ø Бөө хүнд ёс суртахууны мэдрэмжээ зөв удирдах итгэл зүтгэлийн үнэмшилтэй болох ёстой.
Ø Бөө хүн бөөгийнхөө үйл ажиллагааг хийж байх үед буюу жирийн нөхцөлд нийгмийн доторхи байгаль эх, хүн төрөлхтөнтэйгээ харьцаж буй харилцааны соёл, сайн сайхан бүхнийг амьдруулах арга засал, бусдыг манлайлах чадвар, биеэ зөв авч явах ёсонд суралцах зэрэг ихээхэн ач холбогдол өгнө гэдэгт итгэж байна.

Иргэн бүхний бүхний баримталбал зохих төрийн хуулиудын хэм хэмжээ, түүнээс гадна сүсэгтэн олон түмний, ялангуяа бөө мөргөлийн нөхцөл дэх бөө хүний баримталбал зохих тухайн тодорхой бөө мөргөлийн хэм хэмжээний зэрэг байваас албадлагын үйлчилгээтэй байх нь тодорхой шүү дээ. Харин зарим нөхцөлд бөө хүнд тохиолдох ёс суртахууны хэм хэмжээнүүд албадлагын шинжгүй байх үе бий. Энэхүү нөхцлийг тухайн бөө хүний ёс суртахууны ухамсар л тодорхойлогдох бөгөөд ёс суртахуун бол хүмүүс хоорондын харилцааныхаа хэм хэмжээг тасралтгүй шинэчлэн бүтээхүй байх нь түүний мөн чанар л оршино.
Бөө хүн болбоос өөрийгөө үнэлэх, бусдаар үнэлүүлэх, улмаар энэ хоёрт хоёуланд нь өртөх зэрэг ёс суртахууны үнэлгээний янз бүрийн хэв маягийн объект болж байх нь олонтаа. Жишээлбэл, бөө хүний нэр хүнд бол нэг юм уу, бүлэг хүмүүс, олон нийтийн байгууллагын зүгээс хүмүүс ба сүсэгтэн олон түмний итгэл үнэмшил, бишрэл, шүтлэгт болон зан араншингийн үйлдэлд нөлөөлөх замаар бөөгийнхөө ба жирийн нөхцөл дэх үйл ажиллагааг нь бөө хүн өөртөө чиглүүлдэг арга, бөөгийнхөө ёс дэглэмдээ ч гэсэн тодорхой нэгэн хэлбэр мөн.
Бөө хүний нэр хүнд бол итгэл, бишрэл, шүтлэг, эсвэл аргагүйдэх, айх, түүний дотор янз бүрийн хэл ам гарахаас сэтгэл тавгүйдэх гэх мэт зэрэг сэтгэл зүйн янз бүрийн хүчин зүйлийг ашиглан тогтох нөхцлийг бүрэлдүүлэх үе бий. Тийнхүү бөө мөргөлд бол дээд нэр хүндэт эхлэл нь тухайн бөөгийн дээд шүтээн нь онгодонд түшиглэсэн Мөнх тэнгэрийн хүчин гэж байдаг. Ер нь бөө хүний нэр хүнд бол шударга ба шударга биш, тайван ба хүчирхийллийн гэх мэт янз бүрийн арга замаар тогтохоос гадна энэ нь нэр сүрээр дамжин хэрэгждэг байна.
Бөө хүн нэр сүр бол тухайн нөхцөл дэх нэг юм уу, хэсэг бүлэг хүмүүс, олон нийтийн байгууллагуудын өмнөх бөөгийнхөө үйл ажиллагаа, зан араншинд, мөн энэ талаархи цаашдынх нь хандлагад бусад холбогдох шинэ шавь бөө ба иргэд, сүсэгтэн олон түмний зүгээс л ёс суртахууны үнэлэлт, дүгнэлт өгдгийн үр дүн ба илэрхийллийн мөн чанартай холбоотойгоор оршино. Тухайн бөө хүн ба бөөгийн байгууллагууд ч гэсэн эерэг юм уу, сөрөг аль нэг нэр сүр бүхий байх нь бодитой юм уу, субъектив янз бүрийн шалтгаантай байж, улмаар энэ нь тэрхүү бөө хүн ба бөөгийн байгууллагын нэр хүндэд бас эерэгээр юм уу сөргөөр хүчтэй нөлөөлөх нөхцөл бүрэлддэг шүү дээ.
Яагаад гэвэл, бөө хүний нэр хүнд бол ганц нэр сүрээс шалтгаалдаг биш шүү. Тухайн нийгмийн тогтолцоонд болж буй удирдах, шийдвэр гаргах албан байр сууринд буй бөө хүн ба бөөгийн байгууллагууд байваас сайн нэр сүр олж авч чадахгүй юм уу, түүнээ алдсан үед ч гэсэн нийгэмд амьдарч буй хүмүүсийн тархийг угаах, эсвэл хүч хэрэглэх юм уу, хэрэглэхээр заналхийлэх зэрэг арга хэрэгслүүдийг ашиглах үндсэн дээр бөө хүн нэр хүндээ харьяа иргэд ба байгууллагуудад албадан тогтоох нь ч байдаг.
Бөө хүн ба бөөгийн байгууллага нь албадан нэр хүндийн зарим асуудал нь хүн амд эерэг ач холбогдолтой байдгийг үгүйсгэж болохгүй шүү дээ. Жишээлбэл байгалиа хамгаалах, газар лустайгаа зөв харьцах, бөөгийнхөө үйл ажиллагаагаа зөв гольдригоор нь үйлдлээ хийх, аливаа нөхцөл дэх гэмт хэрэгтэй тэмцэх зэрэгт бол албадлага, хүч хэрэглэх үйл ажиллагаа нь тийнхүү үйл ажиллагаануудын хууль-эрх зүйн үндсийг бүрдүүлсэн болон хэрэгжилтийг нь хангаж буй холбогдох бөө хүмүүс ба бөөгийн олон нийтийн байгууллагуудад сайн нэр сүр авчирах нь зүй ёсны хэрэг мөн.
Бөө хүн нэр хүндээ зөв ойлгож, эзэмшиж, илэрхийлэх нь нэг талаар өөрийнх нь идэвхи, санаачлага, үйл ажиллагааных нь зайлшгүй үр дагавар юм уу, азтай тохиолдол зэргээс, нөгөө талаар нийгэм, төр, сүсэгтэн олон түмнийхээ хүрээллийнх нь нөлөө, нөхцөл байдлаас, өөрөөр хэлбэл объектив ба субъектив, зайлшгүй ба тохиолдол шинжтэй, азтай ба эзтэй янз бүрийн хүчин зүйлүүдээс ихээхэн хамаарна шүү дээ.
Яагаад гэвэл, бөө хүний нэр хүнд аливаа амьдарч байгаа нийгэмдээ хамаарах ёстой байдаг бол нэр төр нь тухайн холбогдох бөө хүнд бөөгийнхөө ба жирийн нөхцөл дэх үедээ олж авсан сайн нэр сүрийнх нь хэм хэмжээ, далайцаар хэр зэрэг нөлөөлж байдгаар нь тодорхойлогддог юм.
Түүнээс гадна нэр төр нь бөө хүн ба бөөгийн байгууллагад харилцан адилгүй үйлчилнэ шүү дээ. Тийм учраас одоогийн амьдран буй нийгмийнхээ дотор бөө хүн ба бөөөгийн байгууллагууд харъяалагдаж буй нийгэм, давхраа, язгуурынхаа нийгмийн байр суурь, эрх ашигт нийцсэн нэр төрөө илүү хайрлан хамгаалах ёс суртахуунтай л холбоотой асуудал шүү дээ. Жишээлбэл, өнөөгийн эрин зуунд амьдран буй нийгмийнхээ нөхцөлд бөө хүн өөрийгөө хэдэн үе удам дамжсан, олон шавь төрүүлсэн, юм болгоныг хийж чаддаг гэгчээр нэр төрөөрөө бахархаж, жирийн ард түмнийг доод давхрааныхан гэж хэмээн басамжлах, улмаар тухайн ард түмэнтэйгээ ёс зүйгүй харьцах, их биеэ тоосон, мэдлэг боловсролоор бага тийм бөө хүн нь нэр төрөө булингартуулна гэхээс биш сайн нэр төртэй болно гэдэг нь тийм ч амаргүй.
Ер нь бөө хүн ба бөөгийн байгууллагууд нь аливаа нийгмийнхээ нөхцөл дэх бүх давхрааныхаа ард түмэнтэйгээ эв эе, найрамдалтай, элэгсэг дотно, бөөгийнхөө ба жирийн нөхцөл дэх үйл ажиллагаандаа нэр төртэй, нийтлэг ёс суртахууныхаа хэм хэмжээгээ хүндлэн сахидаг байх нь хамгийн гол эрхэм зорилго мөн.
Нэр хүндтэй бөө хүн ба бөөгийн байгууллага нь түмэн олноор хүрээлүүлснээр түмэнтаа хүндлүүлнэ, тэр боломжоороо түмэн олныхоо өмнө ихээхэн хариуцлага, итгэл найдварын хүлээх болно. Түмэн олноор хүндлүүлэхээс гадна бөө хүн ба бөөгийн байгууллага нь өөрсдийнхөө хүчинд итгэж, өөрсдөөрөө бахархаж явах ёстой юм. Түмэн олноос нэр хүнд, энэрэл хайраар хайрласан нөхцөлдөө өөрсдийнхөө алдар хүндийг буруугаар ашиглах, хариуцлагаа ухамсарлахгүй, бөөгийн ба жирийн нөхцөл дэх үйл ажиллагаандаа ажиллах эрч хүчээ сааруулах зэрэг нийтлэг бүхий дутагдлууд байдаг нь ёс суртахууны асуудалдаа хайнга ханддагийн илрэл мөн.
Тийнхүү бусдыг манлайлахын тулд бөөгийнхөө ба жирийн нөхцөлдөө үнэнч шударга, урагш тэмүүлсэн эрч хүч, зөв шийдвэр гаргах чадвар, үр ашигтай удирдах, удирдуулах арга барилыг чадварлаг эзэмших нь чухал.
Товч цувралыг: “Монгол туургатны Номт цагаан тэнгэр бөөгийн төв”-ийн тэргүүн, бөө судлаач, зайран С.Лхагважав.

[Давыдова 1995: 8].Энэхүү томоохон оршуулгын газрыг судалсан байдлаас үзэхэд, талийгаачийг дагалдуулан тавьсан хойлгын эд зүйлийн доторбүсний төмөрлөг горхи, цагариг, дэгээ зэрэг зүйлс олдожбайсан байна. Хамгийн сонирхолтой нь эр хүний оршуулгатөдийгүй, мөн эмэгтэйчүүдийн булшнаас ч бүсний чимэглэлолдсоныг судлаачид төрөлжүүлэн ангилжээ [Батсайхан 2002:110-114]. Эрчүүд бүснээсээ хутга, сэлэм, саадаг, хоромсого зэрэгбайлдааны зэр зэвсгийн зүйлсийг зүүдэг бол эмэгтэйчүүд уут сав, сувс, сондор, явуу зэрэг гоёлын зүүлт тэргүүтнийгзүүдэг байсныг тогтоосон байна. Бүсний чимэглэл болон гоёлчимгийнх нь байдлаас үндэслэн эндээс олдсон эрчүүдийнбүсийг 5, эмэгтэйчүүдийн бүсийг 4 ангилан хуваасан ба энэ ньтухайн үеийн хүмүүсийн хөрөнгө чинээ болон нийгэмд эзлэхбайр суурийг илэрхийлж байна гэж үзжээ [Давыдова 1995: 27].Хүннүчүүд эртний нүүдэлчдийн бүс хэрэглэх уламжлалд чухалүүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд тэдний бүс анх удаа хүрэл зэвсгийнүеийн зөвхөн арал, товруу төдий төмөрлөг хийцээс илүү гарсаннарийн бүтэцтэй, олон төрөлтэй болж чадсан байна [

Түүний нутаг дэвсгэрт одоогийн Дорнод Туркестан /Синьцзян/, Казахын зүүн өмнөд хэсэг, Хорезм, Мавереннахр, Афйганистан, Балх зэрэг нутаг багтаж байв. Цагаадайн орд 1223 оны орчим Ил мөрний өмнө талд байрлаж байжээ.
Цагаадай том тулалдаанд цэрэг удирдаж сурсан туршлагатай жанжин байв. Тэрээр 1221-1222 онд өөрийн биеэр цэрэг удирдан Дундад Ази, Энэтхэгт очиж байжээ. 1228 онд Өгэдэйг Чингис хааны гэрээс ёсоор хаан ширээнд суулгахад гол зөвлөгч нь байв. “Сударын чуулган”-д өгүүлснээр “хаан үргэлж элч илгээж аливаа чухал учрыг Цагаадайтай зөвлөдөг байв. Цагаадайн санал зөвлөлгөөнгүйгээр бол чухал хэргийг таслахгүй байв”1 гэжээ. Үүнээс үзэхэд Цагаадай Монголын төрд ихээхэн нөлөө бүхий байсан нь тодорхой байна. 1 Рашид-ад-Дин, Сударын чуулган. II боть, 176-р тал.
Цагаадайн улсын Уйгарын хотуудыг өрнө дорныг холбосон худалдааны зам дайран гарч байлаа. Монголчууд Дундад Азийг эзлэн дагуулахаас өмнө тэндэхийн улсыг бараг бүхэлд нь Хорезмын хант улс буюу Сартул иргэн гэж нэрлэдэг байлаа.
1242 онд Цагаадай хан нас барж, түүний ач хүү Хар Хулугу Цагаадайн хант улсын эзэн болжээ. 1246 онд Гүюг хаан сауугаад Хар Хулугуг Цагаадайн ач хүү тул хан суухад зохисгүй хэмээн шалтаглаж, Цагаадайн тавдугаар хүү Есөнмөнхтэй харилцаа сайтай байсан тул хан суулгажээ. Мөнхийг хаан болох үед Есөнмөнх эсэргүүцсэн тул түүнийг хан ширээнээс нь буулгаж, Хар Хулугуг дахин Цагаадайн хант улсын эзэн болгожээ. Гэвч тэр өвчний учир зуурдаар нас барсан байна.
Ерөөс Мөнхийг хаан суухад Өгэдэй, Цагаадайн угсааны ноёд эсэргүүцэн тэмцсэн учир Мөнх хаан Батын тусламжтайгаар тэдний ихэнхийг барьж цаазаар аваачсан ажээ. Үүний үр дүнд Цагаадайн улсын үндсэн нутаг Мавереннахр Алтан ордоны улсын мэдэлд шилжжээ. Цагаадайн улс нэгэн үе ихэд суларч бараг мөхөх тийш хандаж байжээ.
1260 онд Хубилай хаан суугаад Дундад Азийг эрхшээлдээ авахын тулд түүнийг дагаж байсан Цагаадайн ач хүү Абишигийг Цагаадайн хант улсад явуулж, эзэн болгохыг оролджээ. Гэтэл Аригбух Цагаадайн ач хүү Алугаг Алмаликт явуулж, Цагаадайн хант улсыг захируулжээ. Алугу хаан болоод Мавереннахраас Алтан ордоны цэрэг, түшмэдийг хөөн гаргаж, өөрийн улсын эрх засгийг сэргээж явуулсан байна. Алуга 15000 цэрэгтэй байсан бөгөөд Самарканд, Бухар зэрэг Мавереннахрын томхон хот суурин газруудыг эргүүлж авмагц урьд Алтан ордоны хаан, ноёдтой холбоо барьж туслан байсан хүмүүсийн эзэмшил газрыг хураан аваад Мавереннахраас татсан алба татвараар засаг захиргааны зардал, цэргийн хэрэглэлийн ихэнхи хэсгийг хангаж байжээ. Цагаадайн улсын дотор Мавереннахрын ач холбогдол өдөр ирэх тусам улам их болж байв.
Цагаадайн хаант улс чухамдаа Цагаадай ханыг 1242 онд нас барснаас нэлээд хойно байгуулагдсан. Тэгэхдээ Цагаадайн улс хэмээн түүхэнд алдаршсан талаар эрдэмтэд бараг санал нэгтэй байна. Харин Цагаадайн хант улсыг чухам хэн хэдийд байгуулсан талаар санал зөрөөтэй байдаг юм.
Олонхи монгол ноёд лалын шашин, Араб, Перс зүгийн соёлыг үл тоомсорлон дайсагнаж үздэг байжээ. Харин Мубарек шах, Борак хан нарын зэрэг хан хөвгүүд лалын шашныг талархан шүтэх болсон ажээ. 1266 онд Мубарек шак Цагаадайн улсын хан ширээнд суухдаа бүх ёслол сэлтийг Мавереннахрын газар очиж үйлдсэн байна. Мубарек шахын хамт, жалайр, барлас мэтийн зарим монгол аймаг Мавереннахрт нүүн очиж идээшин суужээ. Цагаадайн үед Барлас, Жалайр, Арлуад зэрэг монгол аймгууд байв.
Долоон усанд нутаглан суусан бөгөөд Мавереннахрт шилжиж очих үедээ хэл ярианы хувьд нэлээд хэмжээгээр түрэгжсэн байжээ. Ингэж олон монгол аймаг харь оронд цацагдан гарч, бусад аймааг угсаатны дунд уусан шингэж байсан байна.
Долоон усны газар үлдсэн монголчууд болон Мавереннахрт ирсэн жалайр, барлас нарын хоорондын ялгаа улам их болж ноцтой зөрчил гарчээ. Энэ хоёр хэсгийн хоорондын тэмцэл явсаар XIV зууны үед Цагаадайн улсыг Мавереннахр, Могулистан гэдэг хоёр хэсэг болж хуваагдахад хүргэсэн юм. Цагаадайн улс ийнхүү хоёр хуваагдаж тэдгээрийн хил Балхаш нуураар зааглаж байжээ. Могулистан хэмээх Дорнод хэсэгтээ Цагаадайн удмынхан эрх мэдлээ хадгалан үлджээ. Энд нүүдэлчин монголчууд давамгайлж, нутгийн хүн амыг “Могол” гэж нэрлэх болсон байна. Моголистаны хаадаас Түглуктөмөр хан /1348-1369/ Түрэгийн хаадыг эрхэндээ оруулсан боловч түүнийг нас барсны дараахан Мавереннахра Кучи хүртэлх газар, Долоон ус, Иссык куль нуураас өмнөх хэсэг оржээ. Цагаадай улс XIII зууны хориод оноос XIV зууны дунд үеийг хүртэл 100 гаруй жил бие даан оршин тогтножээ. Могулистаны хаадын дотор Цагаадайн удмынхан голлож байсан ажээ. Могулистан гэдэг нэрийг урт удаан хугацааны туршид хэрэглэж байсан бөгөөд 1526 онд эхийн талаасаа Чингис хааны удмын Бабур хан Энэтхэгийг эзэлж авснаар Энэтхэгт “Моголын хант улс” байгуулагдан түүхэнд алдаршсан юм.

Уг өмдний хоёр гуянд нь гурван өнгө алагласан хөндлөн зурвас хадсан байв.Тэндээс гарсан нөгөө нэг өмд нь мөн үүнтэй ижил хэлбэртэйбөгөөд элсэн шаргал өнгийн нимгэн торгон эдээр хийсэн байжээ.Эдгээр өмд нь хэлбэр дүрсийн хувьд XX зууны сүүл үеийг хүртэлтүрэг (казах, киргиз), монголчуудын хэрэглэж байсан өмдтэй ижилбайна гэж судлаачид үздэг [Руденко 1962: 39].Хүннүгийн шалбуур өмдийг дүрсэлсэн өөр нэгэн чухал олдворбол Хятадын Сиань хотын дэргэд малтсан Хүннүгийн нэгэн булшнаасолдсон бүсний арал дээрхи дүрслэл болно [Rawson, Bunker 1990: 342,Catalogue No.221]. Уг эдлэл дээр ой шугуй дотор бөх барилдаж буйхоёр хүннү эрийг дүрсэлжээ. Хударга хөмөлдрөгөтэй эмээл, хазаартайморьдоо бүдүүн модноос уяж орхиод хав дөрвөлжин барьцаар золголдонбарилцаж авсан хоёр эр дал мөрөө давсан урт гэзгээ чихнийхээ арааргогцооруулан боож унжуулсан үзэгдэнэ. Хоёр бөх цээж нүцгэн,шуумгаар нь боосон өргөн шалбуур өмдтэй, богино түрийтэй гуталөмссөн мэт харагдана. Уг олдворын он цагийг Хятадын археологичидБайлдаант улсын сүүлч буюу НТӨ III зууны эхэн үеийн хүннү нартхамаарах эд хэмээн тодорхойлсон байна.Хүннү бөхийн энэхүү дүрслэлийг судлаачид саяхан болтол манайбаруун Монголын торгууд, захчин, өөлд, урианхай, баяд, дөрвөд ястныдунд уламжлагдан ирсэн “бух ноолдоон” хэмээх барилдаантай яг ижил,ялангуяа цээж нүцгэн, шалбуур өмд өмсөж бүс бүслэж барилддагтайадилхан байгааг цохон тэмдэглэсэн байдаг [Menes 1990: 19].Угсаатны зүйн хэрэглэгдэхүүнээс үзэхэд, бух ноолдооныбөхчүүд зөвхөн шалбууртай, цээж, хөл нүцгэн барилдана. Барилдахааргарахдаа гэзгээ сураар боогоод цув мэт нөмрөг нөмрөн засуул дээрээирдэг. Шалбуурыг буга, бухын ширийг урь идүүлсний дараа шүүдэж,талхих зэргээр элдэн, хонгор шаргал өнгөтэй болгон боловсруулаадхийдэг байсан, сүүлийн үед харлаг тэх, сэрхийн арьсаар бас шалбуурхийх болсон гэнэ. Шалбуурын хийц хэлбэр нь хожим одоогийн монголүндэсний бөхийн шуудагтай ойролцоо хийц хэлбэртэй болжээ.Шалбуурын зах, хоёр шуумгийг гадагш нь хуруу илүү нугалан оёод,түүгээр нь эр сур гүйлгэн, уяа бэлтгэнэ. Шалбуурыг өмсөөд, захыг эгцөмнө нь, шуудгийг хоёр ташаан дээр нь суран оосроор нь чангалан уядаг.Бүдүүн шөрмөсөн утсаар шалбуурыг ороолгосон чиглэлээр нэвтгэлзэн ширж, бөхөлсөн байна. Шалбуурын хоёр ташаанд нь хар булигаар, ширзэргээр эвэр угалз хайчлан хадаж бөхлөн, гоёодог байжээ. Хар буюу улаан өнгийн зүйлээр шалбуурын ар голд нь хангарьд, бүргэд гэх мэтхүчит жигүүртний дүрсийг үйлдсэн байдаг байсан гэнэ [Очир, Батнасан1987: 70-71].Үүнээс гадна Ноён уулын 6-р булшнаас олдсон торгон сөөхийнь хоёр тусдаа гуя хэсгээс бүрдэх бөгөөд асар өргөн, доошоо нарийсчүзүүртээ богино түрийтэй эсгий бойтогтой залгагдсан өвөрмөц хийцтэйбайжээ. Энэхүү гуя өмдийг бүсэлхийд гогцоогоор бэхлэн тогтоодогбайсан бололтой. Үүний урт нь дээд захаасаа бойтогийн үзүүр хүртэл109 см, өргөн нь 50 см. Уг эсгий бойтогийн дотуур торгоор бүрсэн улавч хийж өмсдөг байв. Түүнчлэн бойтогийн гадуур яг ижил хэлбэрхийц бүхий, тэгэхдээ арьс болон торгон утсаар оёж чимэглэсэн бас нэгбойтог маягийн гутлыг давхар өмсдөг байжээ. Эндээс олдсон гутлын улны гадаргууг хээ гарган оёж чимсэн байдаг нь тун сонирхолтой бөгөөдүүний зориулалт нь хүннү нар завилан суух үед ул нь ил харагдажбайхаар бодож тохируулсан бололтой байна.Ноён уулын 12-р булшинд мөн торгон гутлын их бие олджээ.Толгойг анх улаан байгаад гандаж шар болсон торгоор хийжээ. Түүндээр улаан шар, хүрэн, хөх утсаар эвэр хээ оёжээ. Өсгий тал нь мөнтолгойн нэг адил эдээр хийгдсэн боловч өнгө дотор хоёрын завсар ширбарьж хавчуулсан нь орчин үеийн савхин гутлын зуузайтай адил байна.Түрийг хүрэн торгоор хийсэн байх бөгөөд уул торго нь үүлэн хээтэйбайжээ. Үүлэн хээний завсраар бэлчиж байгаа үхрийг оромцоглондүрсэлсэн оёмол хээ байна. Гутлын хэт байдал нь орчин үеийн буриадястны хэрэглэдэг бойтог гуталтай тун төстэй. Энэ гутлын толгой, түрий,өсгийг хүрэн улаан торгоор доторложээ [Доржсүрэн 1961: 34].Хүннүгийн булшаас олдсон эдгээр гутал нь язгууртны ямбаёслолын хэрэгсэл бөгөөд харин өдөр тутмын хэрэглээний гутал болүүнтэй ижил хэлбэр хийцтэй боловч арьсаар хийсэн ширэн гуталбайжээ гэж судлаачид үздэг.

“Монгол хүний оюуны ур чадвар
дутуу үнэлэгдэж болохгүй”
-Театрын нэрний тухайд чухам яагаад ийм нэр өгсөн юм бэ?
-Театрын нэрийн хувьд “Live Theatre”. Урьд нь бид олон нэр өгч үзсэн. “Live” гэдэг үг нь амьд, шууд харьцаа гэсэн утга бүхий учир бид энэ нэрийг сонгож тогтсон. Хүмүүсийн дунд гадаад нэр өглөө гэсэн зүйл яригдаж байна лээ. Англи хэл бол дэлхийн хэл шүү дээ. Технологи өндөр хөгжиж буй, сошиал ертөнцөд энэ үгийг мэдэхгүй хүн ховор.
-Танай театрын хувьд хамгийн анхны жүжиг шүү дээ. Сэтгэгдэл ямар байна вэ?
-Театрынхаа нээлтийг хийх гэж байгаадаа бид бүхэн их баярлаж, сэтгэл догдолж байна.
-Та уншигчдад маань театрынхаа уран бүтээлчдийг танилцуулаач?
Театрын уран бүтээлчдийн хувьд бүгд мэргэжлийн, их дээд сургууль төгссөн, уран бүтээлч, жүжигчид байна. Үзэгчдэд хараахан танил болж амжаагүй, авьяаслаг, чадварлаг залуучууд байгаа. Бидний уран бүтээлийг ирж үзээд үзэгчид маань жүжигчдийн уран чадварыг үнэлэх биз ээ.
Манай театр нь монголын бүх уран бүтээлчдийг хамрах боломжтой. Учир нь энэ бол хувийн театр. Нөгөөтэйгүүр бид өөр уран бүтээлчидтэй чөлөөтэй хамтарч ажиллах бодолтой байна. Тиймээс ч Монголын өнцөг булан бүрт байгаа авьяаслаг уран бүтээлчидтэй хамтарч ажиллахад нээлттэй.
Мөн бид энэ театрыг анхнаасаа маш зөв зохион байгуулалттай байгаасай гэж хүссэн. Манай театр дотроо залуу уран бүтээлч, зохиолчдын “Үүдэл” гэж багтай. Шүүмж судлалын хэдэн залуучуудтай. Бидний жүжиг гарсны дараа мэргэжлийн талаасаа бодол саналаа чөлөөтэй илэрхийлэх, үнэлэлт дүгнэлт өгөх боломжтой. Үзэгчдийн сэтгэгдлээс арай өөр гэсэн үг. Тайз, зураг, хувцасны баг, уран бүтээлийн баг, удирдлагын баг, гадаад харилцааны багтай гэх мэтээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлээд явж байна даа.
“Үзэгчид маань энэ театрыг гар дээрээ
өлгийдөөд аваасай л гэж хүсч байна”
-“Live Theatre Mongolia” хамт олны зорилго юу вэ?
-Өнөөгийн нийгмийн нөхцөл байдалд гарцаагүй хошин шог, инээдмийн төрөл жанраас гадна амьд, үнэн бүтээлийн шаардлага, нийгмийн эрэлт хэрэгцээ байна гэж манай залуучууд хоорондоо ярилцаад театраа байгуулья гэж зориглосон юм. Үзэгчид маань тодорхой хэмжээнд соёлтой болж. Урлагийн ямар төрөл жанрыг сонгох вэ гэдэг дээр сонголт хийх хэмжээний боловсролтой болсон байна. Тэр дундаа театрын жүжгийн, амьд харьцааны орон зай зайлшгүй үзэгчдэд үгүйлэгдэж байна. Ер нь бол монголд сэргэн мандалтын үе ирчихээд байна гэж хувьдаа бодоод байгаа. Тийм ч учраас уран бүтээлчид, үзэгчид маань бүгд зэрэг хөгжиж, өөрчлөлтийг монголд авчрах хэрэгтэй. Би учиргүй хувьсгалд уриалаад байгаа юм биш л дээ. Гэвч хувьсан өөрчлөлтөнд орохгүй бол дэлхий өнөөдөр хавтгай болчихсон, глобалчлагдаж байгаа ийм цаг үед хөгжлийг гүйцнэ гэдэг бэрх. Монгол хүний оюуны ур чадвар дутуу үнэлэгдэж болохгүй.
-Магадгүй кино продакшн байж болох байсан шүү дээ. Яагаад заавал театр гэж?
-Драм бол бүх урлагийн суурь. Бүх урлагийн төрөлд жүжигчний уран чадварын хичээл ордог. Тэгэхээр театр гэдэг бол хамгийн чухал суурь гэсэн үг юм. Гэхдээ театрт ч гэсэн хувьсал, өөрчлөлт хэрэгтэй байна. Театр шинэчлэгдэх, шинэ зүйлийг үзэгчдэд хүргэх зайлшгүй хэрэгцээтэй байна. Хувьсалаар л энэ цаг үетэй хөл нийлүүлэхгүй юм бол болохгүй. Үүгээр хуучнаа үгүйсгэж байгаа юм биш л дээ. Хуучнаас бид авах юмаа авна. Үлдэх нь тэртээ тэргүй үлдэнэ шүү дээ. Хуучингүй шинэ гэж үгүй. Тэгэхээр энэ ахмад үеэсээ залуу үедээ залгаа болж байгаа би өөрийнхөө хувьд хийх ёстой юмаа хийчихээд л энэ ертөнцөөс буцмаар байна. Үр, бүтээл хоёр л үлддэг хорвоо гэдэг дээ.
-Тэгвэл нээлтийн жүжгийн тухайд? Яагаад заавал тус жүжгийг сонгох болсон юм бэ?
-Би энэ театрын уран сайхны удирдаач гэж явдаг. Манай жүжгийн ерөнхий продюсер Б.Балжинням гэж залуу бий. Жүжгийн зохиолын хувьд авсртийн зохиолч П.Туриннигийн бүтээл “Хархны устгал” буюу орос хэлнээ “Үхэр оготны ав” гэж орчуулагдсан байдаг. Бид бүхэн “Устгал” нэрээр тайзнаа тавьж байна. П.Туринни зохиолчын бүтээлийг СУИС-ийн Театрын урлагийн сургуулийн багш, оюутнууд сайн мэдэх байх.
Хүн яах гэж төрдөг юм бэ? Хорвоод яах гэж ирдэг юм бэ? Амьдралд үнэн шударга зүйл гэж байна уу, үгүй юу? гэдгийг л хамтдаа хайж, тэмтэрч, эндээс тодорхой хэмжээний гаргалгааг олж авах нь л энэ жүжгийг тавих болсон шалтгаан, үндсэн санаа юм. Жүжгээр өнөөдрийн нийгэмд байгаа бузар булай, муу муухай бүхнийг устгах хэрэгтэй гэсэн санааг илэрхийлэхийг зорьсон.
Цохож дурьдахад одоогоос 23 жилийн өмнө 1995 онд Соёлын төв өргөөний тайзнаа Монголд анхны абсурд жүжиг гэж энэ жүжиг тоглогдож байсан түүхтэй. Тухайн үед жүжгийн найруулагчаар Ё.Алтангэрэл, гол дүрийн эрэгтэйд миний бие, гол дүрийн эмэгтэйд н.Долгор бид гурав хамтарч ажиллаж байсан. Тэр үедээ ганцхан удаа л тоглосон. Маркетинг, менежмент ч гэж байхгүй, сайн хөгжөөгүй байсан үе л дээ. Ёстой бид уран бүтээлийн эрч хүчээрээ, залуу халуун байсан учир зүтгээд л тоглож байсан санагддаг юм. Тухайн үед өрөнд ороод л тоглож байсан. Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зохиолч Г.Аюурзана манай жүжгийг үзээд шүүмж бичиж байсан олзуурхууштай үйл явдал болж байлаа. Түүний шүүмжинд монголын тайзан дээр тавигдаж байгаа анхны абсурд жүжиг гэж тодотгосон байсан. Учир нь энэ жүжиг тухайн үед европд маш алдартай байсан. Жүжгийн агуулгыг үзэгчид ирээд үзвэл ярьснаас илүү сонирхолтой болов уу. Үзэгчид маань энэ театрыг гар дээрээ өлгийдөөд аваасай л гэж хүсч байна.
-Театрын цаашдын төлөвлөгөө юу байна вэ?
-Цаашдаа бид олон төрлийн бүтээлүүд туурвих бодолтой байна. Эмгэнэлт, инээдэм, туульсын драмын жүжгүүд тавих болно. Олон улсын театрын уралдаант тэмцээнүүдэд уран бүтээлээ сойх зэрэг олон төлөвлөгөө манай театрынханд байна. Бидний эхлүүлж буй үйл хэрэгт сайн муугийн асуудал яригдах л байх. Сайнтай муутай байж л аливаа юм үнэн оршдог.
-Өнөөдөр драмын урлагийн чиг хандлага хаашаа чиглэж байна гэж та бодож байна?
-Улаанбаатарт өнөөдөр драмын жүжиг тавьж байгаа ганцхан театр байна. Театрын уран бүтээлч хүний хувьд би сэтгэл дундуур явдаг. Мэдээж хангалтгүй. Хангалтгүй учраас л өнөөдөр энэ театрыг үүсгэн байгуулсан.Бөөсөө арилгахгүйгээр бид хөгжлийн тухай ярьж болохгүй. Адгууслаг шинжээ хадгалаад, адгууслаг шинжнээсээ салахгүйгээр бид хотжихгүй. Тийм учраас л өнөөдрийн театрын урлагийн түвшин ямар байна вэ гэдгийг дүгнэж ярих биш хийж л харуулья гэж бодож, зорьсон юм. Хийснээс минь хүмүүс миний үгийг сонсоод, хийснээс минь хүмүүс намайг ойлгоосой гэж хүсэж байна. Миний бодол санаа, бүгд уран бүтээлд маань шингээстэй байгаа. Үзэгчдийн гоо зүй, театрын боловсролд дусал ч атугай нэмэр оруулж байвал бидний ажил бүтлээ л гэсэн үг. Цаашид би өөрөө ч гэсэн тайзан дээрээ дүр бүтээнэ.
-Та театрын үнэнч үзэгчиддээ хандаж юу гэж хэлмээр байна?
-Театр бол хүний сэтгэлийг ариусгагч. Энэ их бухимдалтай, зүг чигээ алдчихаад байгаа нийгэм цэгцтэй байгаасай гэж би хүсдэг. Тийм байхын тулд хүн өөрөөсөө эхлэх ёстой. Бүгд өөрсдийнхөө үзэл бодлыг нэг нэгэндээ тулгахгүйгээр амьдрарч чадвал амьдрал энгийн. Гэхдээ тэгэхгүй байгаа учир л амьдралд зөрчил, мөргөлдөөн, тэмцэл гараад эхэлдэг. Тиймээс л хүмүүс театрт ирж сэтгэлээ ариусгадаг байгаасай, театраас сэтгэлийн гоо сайхныг мэдэрч, сэтгэлийн дутуу, дундуур байгаа бүхнээ дүүргэж аваасай л гэж хүсч байна. Театр амьд учраас хүчтэй. Тийм хүчтэй байдаг болохоор л бид бүхэн театрт дурладаг шүү дээ.
Н.Даваасүрэн

1225 онд Чингис хаан дөрвөн хүүдээ нутаг хуваан өгчээ. Ууган хүү Зүчидээ Эрчис мөрнөөс баруун тийш, Хорезмээс хойш монгол цэргийн морины туурай хүрсэн газрыг өгчээ. Зүчи Урал мөрнөөс зүүн тийш Кипчакийн тал нутгийн зүүн хэсэг, Амур, Сыр-Даръяа мөрний доод урсгалын Хорезмын нутгийг эзэмшиж байлаа. Зүчийн хоёрдугаар хүү Бат 1236-1240 оны хооронд Урал мөрнөөс баруун тийш Волга мөрний дагуу, Кипчак, Болгарыг эзэлж Оросыг эрхшээлдээ оруулсан байна. Эхлээд Рязаны Пронск, Белгород, Ижеславск хотуудыг эзэлжээ. Ока мөрнийг өгсөн Коломна хотыг эзэлж улмаар Москва, Кремлийг авсан байна. Москва гэснийг монголоор Мушгуу гэсэн голын нэр, Кремл гэдгийг хэрэм гэсэн үг, Арбат гэдгийг аравт монгол үг гэж зарим судлаач тайлбарладаг байна. 1238 онд Владимир, Ростов, Угмич, Ярославль, Юрьев-Польский, Переярславль, Жнятин, Кошүн, Тверь, Торжак, Дмитров, Волоколамск, Городец, Костром, Галич-Мерский зэрэг бусад хотыг эзлэн авчээ.3
Алтан ордоны улс зүүн тал нь Эрчис мөрнөөс баруун тал нь Днепр мөрөн хүрч, зүүн хойш Болгарт хүрч, умарт тал нь Крым ба Кавказад хүрсэн өргөн уудам нутгийг эзэлж байв. Үүнд Дундад Азийн Хорезм, Сырдаръяа, Крым, Умард Кавказ зэрэг газар нутаг багтаж байжээ. Монголын байлдан дагуулагчид бүх Оросыг эзэлж чадсангүй, түүний зөвхөн өмнөд ба баруун урд хэсгийг эрхшээлдээ оруулжээ. 2 Тинзингаунзен. Сборник материалов относящихся к истории Золотой Орды с Египетом, СПб, 1884, стр.193 3 Каргалов В.В. “Внешнеполитические факторы” стр.98
Оросын бусад хэсэг нь Алтан ордоны бүрэлдэхүүнд оролгүй, алба барьдаг, хараат улсын байдалтай үлджээ. Алтан ордоны хаадын дотроос нэрд гарсан нь Чингис хааны ууган хүү Зүчи /1223-1237/, Бат /1237-10256/, Бэрх /1257-1266/, Мөнхтөмөр /1266-1280/, Туяамөнх /1280-1287/, Тулабуга /1287-1291/, Тохта /1291-1312/, Үзбек /1312-1342/, Жанибек /1342-1357/, Тогтамыш нар болно.
Зүчи, Бат нарын үед Алтан ордоны хаан өөрийн улсыг Монгол гүрний нэгэн хэсэг гэж үзэн, Монголын хаанд захирагдаж байсан боловч Бэрх ханы үеэс, өөрөөр хэлбэл, Юан улс байгуулагдсан цагаас эхлэн биеэ даасан байдалтай болж, удалгүй Монгол гүрнээс бүрмөсөн тусгаарлан салжээ. Алтан ордоны олон угсаатны нийгэм эдийн засаг, соёлын хөгжлийн хэр хэмжээ жигд биш байжээ.
Батын ах Орду одоогийн баруун Сибир Казахстаныг эзлэн Цагаан ордот улсыг байгуулжээ. Батын суурийг түүний дүү Бэрхэ /1257-1266/ эзэлсэн байна. Бэрхийн лүед Алтан ордны улс үндсэндээ биеэ даасан улс болон хувирчээ.
1262 он болон 1265-1266 онд Бэрхэ хан Кавказын нурууг эзлэхийн тулд Египет улстай холбоо байгуулжээ. 1266 онд Бэрхэ 46 насандаа Кавказын нуруунд аян дайн хийж яваад нас баржээ. Түүнийг Сарай Бэрхэд аваачин оршуулсан байна. Бэрхийн дараа Мөнхтөмөр Алтан ордны хан болж 14 жил суужээ. Мөнхтөмөр Египетийн султантай хамтран, Ираны Абага ханы эсрэг байлдаж байжээ. Мөн 1271 онд Константинополь руу дайн хийжээ. Мөнхтөмөрийн ханчлалын үед цэргийн туршлагатай жанжин Ногай их эрх мэдэлтэй байсан ажээ. Ногай өмнөд Орос, Византыг эзэлжээ. Алтан ордоны дотор үймээн самуун гарч, хан ширээ монгол ноёдын нэгэн бүлгээс нөгөөд шилжих явдал тохиолдож байлаа. Зарим үед төрийн эрх алтан ургийн угсааны бус ноёдын гарт ордог байжээ. Ийм явдал нэг бус удаа гарч байв. Тухайлбал бидний өмнө өгүүлсэн Ногай ноён засгийн эрхийг гартаа авч, өөрийн дураар авирлаж байсныг Тогта ноён 1287 онд эцэс болгосон байна. Тогтаг Оросын түүхийн бичигт, энхийг сахигч хан гэж нэрлэжээ.
Үзбек ханы үед Исламын шашин ихэд хөгжиж, тэнд оршин сууж байсан Монголчууд ч Исламын шашинд автах болсон байна. Үзбекийн дараа түүний хүү Жанибек /1342-1347/ хан ширээнд суужээ.
1357-1380 он хүртэл Алтан ордны улсад улс төрийн хямрал болж, хорь гаруй жилийн дотор хорин хэдэн хан солигдож зарим нь хан ширээнд сууж чадалгүй амь эрсдэж байсан ажээ. 1282 онд Москваг эзлэж, дахин алба гувчуур авах болжээ. Тогтамыш Төмөрийн дэмжлэгийг авч байсан боловч удалгүй хоорондоо эвдрэлцэж, 1389-1395 оныг хүртэл 3 удаа ширүүн дайн хийж Алтан ордоны улсын хүчин мөхөсдсөн ажээ. 1420-иод онд Сибирийн хант улс Алтан ордоны улсаас салж тусгаарласан байна. Мөн XV зууны дунд үеэс Казаны хант улс хагацан салж тусгаарлажээ. Мөн Астраханы хант улс салан тусгаарлажээ. Энэ үеэс Алтан ордоны улсын хүчин доройтсоор 1502 онд бүрмөсөн мөхжээ.
Хуучин Оросын вант улсуудын засаг захиргааны тогтолцоо бүхэлдээ хэвээр үлдсэн юм. Орос гагцхүү алба гувчуур төлж байжээ5 гэсэн байна. Алтан Ордоны улсад монгол хэл бичгийг албан баримтанд ашиглаж байжээ. XIV зууны дунд үеэс монголоор бичсэн зарим нэгэн зарлиг, ханы тунхаг бидний үед уламжлагдан иржээ. Мөн үед хамрагдах ханы нэрийг монгол үсгээр дээр нь бичсэн нь Тогтамын ханы сүүлчийн зооснуудад байдаг. 5 Sh.Bira.The Mongol Empire: Cultural Exchangec. The Khanats-Монголын түүх, соёл, түүх бичлэгийн судалгаа. Токио. 1994.438-р тал.
Монголын эзэнт гүрэн янз бүрийн улс түмнийг нэгэн хүчтэй засаг төрд нэгтгэсэн нь тэдний соёл, уламжлал хоорондоо нэгдэн нягтарч харилцан нөлөөлөхөд түлхэц өгсөн нь тодорхой юм.
Аливаа дайн дажин хүн төрөлхтний амгалан байдлыг эвдэж, түүх соёлын үнэт зүйлийг устгадгийг хэн ч цагаатгах аргагүй юм. Гэвч тухайн цагийн түүхэн өвөрмөц нөхцөлд төрөл бүрийн улс түмний янз бүрийн иргэншлийн өргөн харилцаа холбоо дэлхий даяар дэлгэрч эд, оюуны үнэт зүйлс улс түмний дунд түгэн тархаж, ард түмнүүд ойртон нягтарч байсан үйл явц нь хүн төрөлхтний дэвшил хөгжилд нааштай нөлөө үзүүлсэн болохыг онцлон тэмдэглэх хэрэгтэй.

хоолой амьсгалын цохилт хийж, хүнгэнэн “шигших” зэргээр нэн өргөн цараатай, сонсож ханашгүй эгшиглэнтэйяа хадаадаг нь чухам Монгол сайхан эх орны тэнэгэр уудам тал нутаг хийгээд, дэлгэр баян хангайн сүрлэг өндөр уул нуруу, даваа гүвээ, өргөн тунгалаг гол мөрөн, өтгөн хөвч ой шугуй, үзэсгэлэн төгс байгалийн тансгийг санагдуулж, агт морьдын хурдан жороо ажнай сайныг бодогдуулж, унасан газар, угаасан ус, эцэг эх элгэн садан, үр хөвгүүд, үнэнч журмын амраг хань, анд нөхөд сэлтээн хайрлан энхрийлэх эх оронч сэтгэлийг маань ундруулам сайхан билээ.
Уртын дууны тэр бүхий гайхамшиг “ид шидийг” утга зохиол, хэлний шинжлэл, яруу найргийн зүй, хөгжмийн судал, дуулаачны авиан зүй, түүх, угсаатны зүй гэх зэрэг дав дээр холбогдох шинжлэх ухааны үүднээс нягтлан нуталбаас зохистой билээ.
Учир иймийн тулд уртын дууны зөвхөн хэдэн онцлогийг энд дурдахыг хүснэм. Юуны өмнө монгол ардынуртын дуу маш баялаг хэмнэл /ритм/-тэйг хэлэх хэрэгтэй. Уртын дууны олон янзын нарийн хэмнэлийг ойлгоогүй хүн уртын дууг нотлон тэмдэглэхэд айзам /такт/ хуваан тэмдэглэж боломгүй мэт санахад хүрдэг ч удаа бий. Хуучин манай уртын дуучид уртын дууг “айзангийн гучин хоёр, хангайн найм” гэж ялган хувааж ярилцдаг байсан. “Айзангийн гэдэг нь “Аяа, зээ хө” гэж эхэлдэг дууны нэр юм гэж тайлбарладаг ч ёс бий. Уртын дууны хоёрдахь онцлог гэвэл маш өргөн цараатай байдгийг хэлж болно. Ардын богино дуу голцуу нэг октаваас терци буюу кварт илүү цараатай байдаг бол уртын дуу хоёр октаваас кварт илүү гарах цараатай байдаг.
Уртын дууны гуравдахь онцлог гэвэл дээш цойлсон нарийн өнгөнөөс гэнэт бүдүүн өнгөнд, бүдүүн өнгөнөөс гэнэт нарийн өнгөнд маш хол үсрэн шилждэг үсрэлт ихтэйг хэлж болно. Уртын дууны дөрөвдөх онцлог гэвэл манай монгол ардын урт дуунд, хөгжмийн хэлээр
займрал их байдаг.
Өөрөөр хэлбэл үндсэн дэвсгэр хөгөөсөө займарч өөр /оруулбар/ дэвсгэр хөгд шилжээд, буцаж үндсэн дэвсгэр хөгдөө
орох төгс бус хөг солигдол уртын дуунд элбэг байдаг гэсэн үг юм. Уртын дуугдуулахад дуучин хүнээс дотоод их уран сэтгэмж, хувийн уран чадварын их далайц шаарддаг байна.