Category: Монгол үндэсний түүх

Хубилай хааны элч нар чухамхүү зорилго бол лалын шашны ариун орон Иерусалимд шашны мөргөлийн нэрээр очиж тагнах турших ба христос шашны толгой Ромын паптай харилцаа холбоо тогтоох явдал байжээ.
Тэр үед Монголын эрхшээлд орсон солонгосын ван зарим үед Юан улс ба споны хаадын хооронд зуучийн үүрэг гүйцэтгэхэд хүрдэг байжээ.
Монгол хаадын улсууд гадаад бодлогоо хэрэгжүүлэн явуулахдаа тэр цагийн дэлхийн хоёр том шашин христос, лалын шашны нэр хүндийг идэвхитэй ашиглан хэрэглэж, тэдгээр шашныг бишрэн шүтэгчдийг аль болохоор биедээ татахыг чармайн оролдож байжээ.
Ил хаадын бичиг бол цөм уйгуржин бичгээр монгол хэлээр бичигдсэн эртний монголын дипломатын үнэт дурсгалт бичгүүд мөн бөгөөд тэд нь монголын дипломат харилцааны бичиг баримтын хэлбэр маяг, хэллэг, найруулгыг нарийвчлан судлахад үлэмж ач холбогдолтой болно.
Монгол орны хөгжлийн явцад эрт балрын бөө мөргөлийн байр суурь суларч шинэ нийгмийн хэрэгцээнд тохирсон өөр маягийн шашин шүтлэг шаардагдах болов. Үүний дүнд монголчуудын ухаан санаанд бөө мөргөлийн бүрэн ноёрхол байр сууриа алдахад хүрч энэнхүү эртний шүтлэгийн нэр хүнд, нлөөний нь хүрээ аажмаар хомсдож ирэв.
Монголын их гүрэн байгуулагдах үеэр монголчуудын үндсэн гол шүтлэг нь бөө мөргөл хэвээр байлаа. Гэвч энэ үеэр монгол гүрэн өрнө, дорнын олон улс оронтой өргөн их харилцаа холбоотой болохын хамтад бөө мөргөлийн зэрэгцээгээр христос, несториан, мани, лал болон буддын шашны нөлөө монголчууд ялангуяа язгууртан, ноёлогч хэсгийн дунд хүчтэй болж байв. Монгол гүрэн байгуулагдсаны дараагаар энэнхүү гүрний бүрэлдэхүүнд орсон найман, хэрэйд, уйгур зэрэг аймгуудын дунд эртнээс аваад хүчтэй дэлгэрч байсан христос, несториан, буддын шашин нь мөн монголчуудын дунд нөлөөтэй болох нөхцөлтэй болсон ажээ. Зөвхөн монгол оронд оршин тогтнож байсан аймгуудыг нэгтгэх төдийгүй харин соёлжсон харь орнуудыг байлдан дагуулах бодлоготой байсан Чингис болон бусад хаад нь энэ төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэн улс гүрнээ “төвхнүүлэх” хүртлээ эзлэн авсан улс үндэстний олон төрлийн шашин шүтлэгийн “тэгш эрх”-ийг хангах бодлогыг хатуу баримтлаж байжээ. Энэ бол янз бүрийн улс үндэстний шашин шүтлэгий нь ашиглан өөрсдийн ноёрхол дор олон улс гүрний ард түмнийг хооронд нь хямралдуулахгүй дуулгавартай захирч байх гэсэн монгол хаадын бодлоготой нягт уялдсан байлаа. Монголын их засаг хуульд хүртэл шашныг ялгаварлахгүй байх тухай заасан байжээ. Монголын хаадын энэ бодлогын тухай тэр үеийн Персийн түүхч Жувейни бичсэн нь: “…тэр нь /Чингис/ ямар нэгэн шашныг бишрэгч аль нэгэн шүтлэгийг дагагч биш байсан учир аливаа үгширмэл бишрэл, нэг шашныг нөгөөгөөс нь илүү үзэх, нэгий нь нөгөөгий нь дээр тавихаас зайлсхийж байв. Харин тэр аливаа бүлгийн шашны сэцэн мэргэд, санваартан нарыг дахин хүндэтгэж байсан ба ийм бодлогоо бурх.ны оронд орох зам гэж үзэж байв. Лалын шашинтыг хүндэтгэн таалдгийнхаа адил христос, буддын шашинтнуудыг ч их хүндэтгэн болгооно. Түүний хүүхэд, ач нарын хувьд ярихад зарим хэсэг өөрийн дур санаагаар шашныг сонгон авчээ. Нэг хэсэг нь лалын шашныг даган, нөгөө нь христос шашинд оржээ. Бас нэг хэсэг нь буддын шашныг сонгон авчээ. Бас нөгөө хэсэг нь эцэг өвгөдийн эртний шүтлэг бишрэлийг хэвээр даган баримталж өөр зүйл рүү үл хэлтийх боловч хүмүүс нь одоо цөөнх болжээ. Тэд зарим талаар шашинтай болсон ч ихэнхдээ шхширмэл бишрэлийн бүх илрэлээс зайлсхийдэг хэвээрээ байгаа бөгөөд Чингис хааны засаг хуульд шашны бүх бүлгийг эрх тэгш үзэж, нэгий нь нөгөөгөөс ялгаварлахгүй байх тухай заасан зүйлийг гажуудуулдаггүй ажээ”.1 Монголын хаад шашны талаар иймэрхүү бодлого явуулж байсан учир их гүрний үед өрнө дорнын гол том шашинуудын нөлөө монголд мэдэгдэхүйц хүчтэй болж байв. Нийслл Хархорумд янз бүрийн орноос христос, несториан, лал, буддын шашны төлөөлөгчид олон тоотой оршин суж монголчуудын дунд тус тусын шашин шүтлэгийг дэлгэрүүлэхийн төлөө идэвхитэй ажиллаж байсан нь сурвалж бичгүүдээс тодорхой. Хархорумд янз бүрийн улс үндэстний 12 хийд, лалын шашны 2 сүм, хотын зах дахь христос шашны 1 сүм болон буддын сүм хийд ажиллаж байсан тухай Г.Рубрук бичсэн байна.2 Эдгээр шашныг номлогчид нь Монголын хаадыг тус тусын шашиндаа оруулж эрх мэдлээ ихэсгэхийн төлөө шаргуу чармайн ажилладаг байв. Г.Рубрукийн бичсэнээр, тэд Мөнх хааны хойноос баланд шавсан батгана шиг хөөцөлдөн хаадыг дор дорынхоо шашинд ятган оруулахыг элдвээр чармайж байсан гэнэ.3 Хархорумд байсан олон шашны төлөөлөгчид тус тусын шашны давуу талыг нотлох гэж бие биетэйгээ их өрсөлдөн тэмцэлдэж байв. Монголын хаад ч энэ талаар өөрсдийн ордонд чөлөөт маргаан зохион явуулж христос, лал, буддын шашны номлогчдын хооронд ном хаялцуулж байжээ. Үүний нэг жишээний тухай Мөнх хааны ордонд болсон маргаанд христос шашныг хамгаалан оролцож ном хаяцлсан Г.Рубрук өөрийн номд тодорхой бичсэн байна.4 Монголын язгууртан ангийн төлөөлөгчид нь байлдан дагуулсан орнуудынхаа соёл шашны нөлөөд гүнгий автагдан христос, лал болон буддын шашинд орох явдал үлэмжхэн болж байв. Тэдний дунд эртний бөө мөргөлийн нэр хүнд нөлөө нь эрс буурч ирэхийн хамтад их эрх мэдэлтэй болсон монголын язгууртнуудын ашиг сонирхолд энэхүү эрт балрын шүтлэг нийцэхээ больжээ.
Монголын хаадын шашны чөлөөт бодлого удтал үргэлжилж чадаагүй юм. Хубилай сэцэн хаан монголын эзэнт гүрний нийслэлийг Бээжинд /Хаанбалгас/ нүүлгэж хятадад монголын хаадын Юан төрийг байгуулсны дараагаар буддын шашин нь их эзэнт улсын гол шашин болж хувирав.
Монгол орны хувьд авч үзэхэд энд буддын шашин нэвтрэн дэлгэрч эхэлсэн нь нэлээд эртний үед хамаарна. Монгол нутагт оршин сууж байсан Түрэг, Уйгур, Хятан зэрэг эртний аймгуудад буддын шашин багагүй дэлгэрч байжээ.
1 Ala ad-Din.Ata-Malik Juvvaini.The History of the World Congueror. 2 vol.Manchester.1958.Vol.1. p.26.
2 Г.Рубрук.Путешествие в восточные страны. СПб, 1911. Стр.165.3 Г.Рубрук.Мөн тэнд.146-р тал.
4 Г.Рубрук. Мөн тэнд. 168, 173-р тал
Монголын их гүрний анхны хаад Хархорумд төвлөрч байхдаа бурхны шашныг зарим талаар тэтгэж байсан тухай мэдээ бий.
Монголчууд, өөрийн нутагт буддын шашинтай түрэг, уйгар, хятан нараар дамжуулан ойртож танилцсанаас гадна энэхүү шашны түвэд дэх хэлбэрий нь эхлээд тангудаар дамжуулан мэдэж улмаар түүнийг шууд түвэдээс зээлдэн авчээ.
Ийнхүү Гунгаажалцан Годан хоёрын уулзалтын дүнд түвэд нь монголын их эзэнт гүрний албат муж болж, монголчууд нь түвэдийн буддын шашныг хүндэтгэн тахих болж энэ шашны толгойлогчоор Саж хийдийн хамба ламыг өргөмжилжээ. Түвэд дэх буддын шашны нөлөө монголын язгууртан ангийн дунд цаашид улам бүр хүчтэй болох нөхцөл бүрдэв.
Түвэд дэх буддын шашин Хубилай н үндэслэн байгуулан Юан төрийн үед монголын их эзэнт улсын гол шашин болж хувирав. Хубилай 1260 онд хаан болохоосоо аль өмнө, Хойд хятадыг захиран суухдаа урьд Годан ноёны бодлогыг үргэлжлүүлэн түвэдийн Саж хийдтэй холбоо тогтоов. 1253 оны орчим Хубилай нь Годан ноёны ордон руу элч зарж Сажийн хамба Гунгаажалцаныг залж байв. Гэтэл Гунгаажалцан, 1251 онд Лань-чжоу хотод байхдаа нас барсан учир Годан ноён үүнийг Хубилайд мэдэгдэж харин Гунгаажалцаны ач, пагва Лодойжалцан /1235-1280/ Годаны дэргэд сууж Пагва Лодойжалцан 9 настай байхад нь түүний дүү Чагнаадоржийн хамтаар дагуулан авчирсан юм. Годван ноён Гунгаажалцангийн хоёр ачыг ихээхэн анаарах үзэж ирэдүйдтүвэдийг захирах өөрсдийн нөлөөний хүмүүсийг бэлтгэх ажлыг зохион явуулав. Годан ноёны зарлигт Пагвыг бурханы номд сургах ба Чагнаадоржид монгол хэл бичиг заах болжээ.
Ийнхүү Саж хийдийн энэ хоёр хүүхэд монголыних ноёны ордны дэргэд хүмүүжих болов. Хубилай 1253 онд Пагвыг 18 настай байхад нь Дээд нийслэл /Шанду/ дэх ордондоо залж өөрийн тахилын лам болгов. Хубилай, Пагва лам нарын анхны уулзалтын дүнгийн тухай 1254 онд Пагва ламаас Түвэдийн банди нарт илгээсэн бичигт тодорхой өгүүлсэн байна.1 Энэ бичгийн агуулгаас үзэхэд Хубилай Пагва ламыг өөрийн тахилын ламд өргөмжилж, буддын шашны нэр хүндийг ашиглан Түвэдийг өөрийн эрх мэдэлд оруулжээ. Уул бичгийн дотор ямар ч үг яриа эсэргүүцэл гаргахгүйгээр монголын хаанд захирагдах гагцхүү бурхны шашны үйл хэргээ эрхэмлэн ном бясалгаж сауухыг түвэдийн бүх лам нарт уриалжээ. 1 Энэ зарлигийн тухай… Саж-дун-раб гэдэг номд бий. 95-96-р тал.
Хубилай эзэнт гүрний хэмжээгээр нэг шашин бий болгох бодлогынхоо зэрэгцээгээр нйт гүрний хэрэглэх нэг бичиг үсэг зохиох талаар арга эмжэ авав. Хубилай хааны зарлигаар Пагва лам, түвэд үсгийн загвараар монголын дөрвөлжин үсэг гэдгийг зохиож 1269 онд энэхүү бичгйн нийт гүрний албан ёсны бичиг болгосон тухай хааны тусгай зарлиг гарчээ.
Монголын Юан төрийн үед бурхны шашин эзэнт улсын гол шашин боловч энэхүү шашин нь ихэвчлэн хятад нутагт оршин сууж байсан монголын язгууртан нарын дунд тархаж байжээ. Харин бурхны шашин жинхэнэ монгол оронд хүчтэй дэлгэрч нийт монголчуудын шашин болж чадаагүй юм. Монгол нутагт нийт монголчуудын гол шүтдэг нь бөө мөргөл хэвээр байлаа. Буддын шашин нь нийт гүрний хэмжээгээр ч төдий л тарж түгээгүй ажээ. Монголын их эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд байсан олон улс үндэстний дунд оршин сууж байсан цөөн тооны монголчууд нь тухайн орныхоо гол шашны нөлөөнд автагдаж байлаа. Жишээ нь: Алтан ордны улст монголчууд, христос, католик шашин, Цагаадайн улсын монголчууд буддын ба лалын шашинд тус тус орсон байв.
Хятадад Юан төр мөхөж монголын байлдан дагуулагчид эх нутагтаа буцаж ирсний дараагаар буддийн шашны нөлөө нь мөн бусад шашнуудын нэгэн адил багасаж бөө мөргөл урьдын адил монголчуудын дунд ноёрхох байр сууриа дахин эзлэв.

 

Монгол аймгуудын харилцааны түүхэнд элч нар их чухал үүрэг гүйцэтгэж байсныг мөн тэмдэглэвэл зохино.
Нэгдсэн улс байгуулагдсаны дүнд монгол орон дэлхийн олон улс оронтой харилцах болж, улмаар монголын их гүрэн бий болсны дараагаар гадаад харилцаа нь урьдаас илүү өргөжин хөгжжээ.
Монгол улсын дипломатын үйл ажиллагаа нь харь орнуудад тусгай тамга тэмдэг бүхий гэрэгэтэй /мөн пайз ч гэдэг/ элч нарыг довтолгох буюу гадны элч нарыг хүлээн авах, гадаад орнуудтай бичиг захидлаар харилцах буюу элдэв төрлийн гэрээ хэлэлцээр эвсэл холбоо байгуулах, бусад улс орныг улс төр, цэргийн талаар туршин тагнах зэргээр гадаад бодлогыг гүйцэтгэн хөтлөх элдэв арга ажиллагаа тогтворжин төрөлжиж байсан байна.
Үүгээр үл барам, их гүрний үеэр монголын гадаад хэргийн зохион байгуулалт, арга ажиллагаа, дипломатын өвөрмөц арга барил, ёс дэглэм, хэв заншил ч үүсэн бий болж байжээ. Гадаадтай харилцах дээд эрхийг хаан өөрөө барьж байсан учир бүх дипломат харилцааны хэргийг гагцхүү хааны нэрийн өмнөөс гүйцэтгэн явуулдаг байжээ. Хааны дэргэд гадаад харилцааны албан хэргийг хөтөлдөг тусгай битэгч /бичээч/ нар ажиллаж, харь орнуудад явуулах бичиг захидлыг уул орных нь хэл бичгээр зохион үйлдэж, төгсгөлд нь уйгаржин бичгийн сайд “үзэг ину” гэж уйгаржин үсгээр гарын үсэг зурж3 хааны их тамгыг дарж гүйцэтгэдэг заншилтай байжээ. Гадаад харилцааны гол чухал асуудал дайн найрамдлын асуудлыг хаан өөрийн төрөл садан ба том язгууртан ноёдын хуралдайгаар хэлэлцүүлэн шийдвэрлэдэг байсан нь монголын эртний овог аймгуудын цэргийн ардчиллын үлдэц улбаа мөн байжээ. 3 Пэн Дая, Сюй Тин.”Краткая сведения о чёрных татарах”. Проблемы востоковедения, 1960 № 5 стр.142. W.Cieaves. “Chanceiiery Practice the Mongols in the Thirteenth and Fourteenth Centuries” HJAS.Vol.14 1 3-4
Их гүрний үед алс холын харь орнуудад зарагдан явдаг тусгай мэргэжсэн элч нарын эрх үүрэг үлэмж болжээ. Элчин харилцааг хөгжүүлэх хэрэгт нийт их гүрний хэмжээгээр байгуулсан өртөө их ач тустай болсон байна. “Ямар ч элчийг хэд хэчнээнээр хааш нь ч явууллаа гэсэн тэнд улаа унаа, унд хүнсийг саадгүй гарган өгч хэрэглүүлэх ёстой ажээ. Мөн түүнчлэн түүнд /хаанд/ ямарч орноос элч зарлага ирлээ гэсэн тэдэнд унаа хөсөг, хоол ундыг гарган өгөх ёстой” гэж тэр цагт Монголд элчээр ирж байсан Плано Карпини бичсэн байна.1
Элч нарыг харьд зарахдаа онцгой эрх үүргий нь баталсан алт, мөнгө, хүрэл болон модон гэрэгээг тэдний хэргэм тушаалыг харгалзан олгодог байжээ. Алтан гэрэгэ нь “өргөөшөө алга, уртаашаа хагас тохойн чинээ”2 гэрэгэтэй элч бол “юу дуртайгаа тушааж болох ба тушаасан бүхний нь ямар ч саадгүй даруйхан биелүүлнэ.3 Алтан гэрэгэтэй монгол элч нарыг “Сэр-иг па” /алтан гэрэгэтэн/ гэж нэрлэн монголын хааны онгон эрх ямба бүхий бие төлөөлөгч болохыг тодорхойлон зааж тэдэнд аль болохоор их бэлэг сэлтийг барьж хүндэтгэн тал засаж байхын чухлыг онцлон заасан мэдээ баримт түвэд сурвалж бичгүүдэд мөн байдаг.4 Монголын элч нарын гэрэгэ бол эртний Грекийн элч нарын замд авч явдаг “дипломат” гэдэг хоёр давхарласан модон самбартай утгаараа төсөөтэй зүйл байжээ. Монгол элч нар харьд зарагдан дотоод улс төр, цэргийн байдлыг тагнан турших даалгавартай байжээ. Жишээ нь: Мөнх хаан Франкийн ванд алтан гэрэгэтэй элч томилон явуулахдаа очих “орон зам, боом болон зэр зэвгий нь сайтар тагнатугай” гэж зарлиг буулгаж байжээ.6 1 Плано Карпини. 15-р тал. 2 Гильом Рубрук. 145-р тал. 3 Гильом Рубрук.145-р тал. 4 Сажа дун раб. 72а-74б-р тал. 6 Гильом Рубрук.145-р тал.
Гадны элч нарыг хаан хүлээж авах ёс дэглэм их сүр дүрэмтэй байсан нь “Далай хаан” хаан хэмээн өргөмжлөгдөж байсан монгол хаадын сүр хүчийг илэрхийлэх зорилготой байжээ. Хаанд бараалхахын өмнө хааны өргөөний бараа бологч нараас урьдчилан элч нартай уулзаж ямар зорилготой яваагий нь сайн асууж мэдэж явдаг байсан. Мөн өргөөнд орохын өмнө элч нарыг нэгжин үзэж, хоёр галын хоорондуур оруулан “ариутгаж” өргөөний эсгий үүдний зүүн талаар босгонд хөл хүргэхгүй орохыг урьдаас сануулан хэлж хаанд бараалхуулдаг заншилтай байжээ. Элч нар хаанд бараалхахдаа зүүн хөлөөрөө сөгдөж мэндлэх ёстой байжээ. Монгол хаад “гадаадын ямар ч элстэй шууд өөрөө ярилцдаггүй, гурав дахь этгээдээр дамжуулан ярилцдаг” ёстой байжээ. Гэхдээ элч нар нь хаантай бусад хэнээс ч илүү юу дуртайгаа чөлөөтэй ярилцах давуу эрхтэй байсан гэнэ.1
Монгол улс шинээр гарч ирсэн нь монгол ба хөрш орнуудын харилцааны шинж төрхийг өөрчлөн хувиргасан төдийгүй, мөн нийт Төв Азийн улс хоорондын харилцаанд томхон өөрчлөлт оруулжээ. 1 Гильом Рубрук. 145-р тал.
Монгол их гүрний гадаад бодлого үндсэндээ Чингис хаан тэргүүтэй монгол хаад, ноёдын байлдан дагуулах ашиг сонирхолд бүрэн захирагдсан байжээ. Плано Карпиний бичсэнээр монголчууд нь “бүх газар орныг дагуулан захирах ёстой ба урьдаас захирагдаагүй нэг ч улс оронтой найрамдал тогтох ёсгүй”1 гэж засаг хуульд тусгайлан заажээ. 1 Плано Карпини. 43-44-р тал.
Чингис хаан дайны өмнөх дипломатын элдэв төрлийн бэлтгэл ажлыг их хийж, дайсан улсаа олон улсын талаар бүрэн ганцаардуулах бодлого явуулдаг байжээ.
Чингисийн тэр цагт явуулж байсан дипломатын бодлогод гарсан нэг бүтэлгүй хэрэг бол Хорезмын эсрэг Тангуд улстай цэргийн эвсэл байгуулах гэсэн оролдлого нь үр дүнгүй болсон явдал байжээ.
Ойрхи Дорнодын талаар явуулах Монголын дипломат бодлого ихээхэн идэвхижиж иржээ. Тэр бодлого нь Ойрхи Дорнодын орнуудыг Монголын эрхшээл нөлөөнд татан оруулахад үндсэндээ чиглэгдэж байжээ. Монгол хаад Ойрхи Дорнодын орнуудын талаар бодлого явуулахдаа эдгээр орны зөрчил, ялангуяа мамлюк, түрэг сельджукүүдээс Ойрхи Дорнод ба Кавказын орнуудыг харийн дайсны түрэмгийллээс авран хамгаалахыг амлаж эдгээр орны эрх баригчидтай эвлэлдэн, хүч чадлы нь Египет, Түрэг зэрэг өрсөлдөгч улсуудынхаа эсрэг ашиглах бодлогыг идэвхитэй явуулж байсан ажээ.Мөнх, Гетум хоёрын байгуулсан гэрээ долоон зүйлтэй болно.
Армений ван нь Мөнх хааныг христос шашинд орох, христос шашинтан ба монголчуудын хооронд мөнхийн нөхөрлөл тогтоох, монголчуудын эзэлсэн ба ирээдүйд эзлэх газар оронд христос шашины сүм хийд, лам нарыг алба гувчуураас чөлөөлж, христосын шарил байдаг Иерусалимыг саррицин нараас чөлөөлж, христос шашинтанд эргүүлэн өгөх, лалын шашины толгойлогч Багдадын халифын эсрэг дайтах, Армен ба түүний хөрш улсуудад Монгол цэргийн тусламжийг хэрэгтэй цагт нь олгож байх, саррицин нарын эзлэн авсан ба монголын эрхшээлд орсон газар нутгийг Арменд эргүүлэн өгөх ийм долоон зүйлийн үндсэн гэрээ байгуулах санал тавьжээ. Мөнх хаан тэр саналыг бүрэн зөвшөрсөн байна. Уул гэрээний агуулгаас үзэхэд Армений ван өөртөө нэлээд ашигтай гэрээ байгуулж чадсан нь илт байна. Гэвч тэр цагт Ойрхи Дорнодод Монголын явуулж байсан бодлогын үүднээс үзэхэд Мөнх хаан дипломатын хувьд төдий л алдаагүй ажээ. Учир нь Армен бол тэр үед газар, улс төр, эдийн засгийн хувь эзэлж байсан байр сууриараа Монгол ба Ойрхи Дорнод хоёрын хоорондох харилцааны зам дээр чухал дамжлага газар болж байсан тул монгол хаад нь арга мэхээр Арменийг эрхшээл нөлөөндөө багтааж хүч чадал, газар нутгий нь Ойрхи Дорнод дахь өөрийн гол өрсөлдөгч улсуудын эсрэг ашиглах зорилготой байжээ.
Монгол их гүрний эхний дөрвөн хааны үед явуулж байсан монголын гадаад харилцааны бүх үйл ажиллагаа жинхэнэ монгол нутгийг хамарч, монгол дахь нэгэн төвөөс чиглэгдэн гүйцэтгэгдэж байсан байна.

Жишээ 1. Нэг танил маань сандарчихсан утасдаж бөөн зовлон тоочив. Ажил төрөл нь жаахан уруудаад байхаар нь учрыг нь хэлээд өгчих, аргалж засчих сайн хүн байна уу гэж найзаасаа асуутал тэр дор нь нэг бөө хүүхэн дээр дагуулаад очжээ. Нөгөө бөө нь бөөлж үзээд “Чи угтай хүн байна. Гурван сарын дотор угаа барихгүй бол амины нэхэлтэй. Одоохон юмаа бэлдээд надтай хөдөө яв” гэжээ. Бэлтгэл, өргөл сэлт нь дор хаяж хоёр гурван сая төгрөг болох янзтай гэнэ. Цалингаас цалингийн хооронд амьдралтай бүсгүйд тийм мөнгө байсангүй. “Мөнгө олддоггүй, бөө утасдаад байдаг яах вэ, тэр бөөтэй муудалцчихвал бүр тусгүй юм болох байх даа” гэнэ. Нэгэнт тийм юм сонссон хүн сэтгэл амар байхгүй нь ойлгомжтой. “За, чи ямар ч байсан эхлээд мэргэн түргэн гэгддэг хэд хэдэн хүн дээр очоод асуу даа. Аль болох олон хүнээс асууж тодруул. Тэрний дараа яахаа өөрөө шийднэ биз. Ер нь бол мөнгөний төлөө юу ч хэлж, юу ч хийхээс буцахгүй хүмүүс байдаг юм шүү” гэлээ. Би гэдэг хүн далдыг хардаг далай лам биш болохоор үүнээс илүү юу ч хэлэх билээ дээ.
Гурав дөрвөн сарын дараа нөгөө бүсгүй маань дахиад ярилаа. “Ямар ч уг муг байхгүй гэнэ. Жаахан хэл амны юм байсныг нь ламаар засал хийлгээд зүгээр болсон. Одоо ажил төрөл сайн байгаа” гэж байна. Гурван сар өнгөрсөн ч тэр үхсэнгүй.
Хүний сэтгэлзүйн эмзэг байдлыг ашиглан энэ мэтээр айдас дарамтад оруулах явдал өнөөдөр хэрээс хэтэрч байгаа нь нууц биш. Үүний гол буруутан нь тэдгээр ухвар мөчид этгээдүүдийг давраагаад байгаа сүсэгтнүүд өөрсдөө билээ.
Жишээ 2. Ажлын газрын маань бүсгүй “Энэ хар сүлдийг чинь тэгж хаа хамаагүй босгоод байж болдог юм уу?” гэж сонирхож байна. Түүний нэг сайн найз нь уяач, бас шаггүй хэдэн морьдтой гэнэ. Гэтэл наадмын өмнө нэг бөө “Хар сүлд босгуулахгүй бол морьд чинь олигтой давхихгүй” гэж шахаад салахаа больсон гэнэ. Босгож өгөх үнэ нь бас чиг чамгүй мөнгө аж. “Хар сүлдийг чинь тэгж хэн дуртай бөө хаа дуртай газраа амилуулаад байдаг эд биш. Тоолгүй орхичих гэхгүй юу” гэлээ. Яахаараа хар сүлд амилуулахаар морь хурдан болох ёстой гэж? Үнэхээр л тийм юм бол тэр бөө маань өөрөө хэн нэгэн малчны хонины хээрийг хямдхан аваад л хар сүлднийхээ хүчээр төрийн наадмын түрүү аваад сууж байхгүй бусдыг юунд шаналгана вэ? Луйварчны сэтгэлзүйг багахан ч болов гадарлах хүн ийм ятгалганд итгэнэ гэж үү? Тэгээд ч хар сүлд амилуулах гэдэг баргийн бөөгийн хийх ажил биш, хар сүлд тахиж явна гэдэг баргийн хүний даах ачаа биш билээ.
Жишээ 3. Арвандолоотой охиныг бөө болгоно гэж бөөн хөл болжээ. Хамаг юмыг нь бэлдүүлж, ах дүүсийг нь аваад хөдөө хээр гарч баахан дүвчигнэж. Охинд онгод орсонгүй. Барцдыг нь арилгаж байгаа нь энэ хэмээн бардгаар баахан балбаж. Тэгснээ “Архи уудаг онгод байна. Архиа чамлаад байна” гэж хэлээд аягаар нь архи уулгаж. Хөөрхий охин ч, ахан дүүс нь ч бөөн сүсэлж биширсэн хүмүүс хэлсэн болгоныг нь хийж баахан явдал чирэгдэл болсны эцэст балбуулж зодуулсан согтуу охиноо өргөж тэвэрсээрр харанхуй шөнөөр харьж иржээ…
Энэ мэтээр бичээд байвал үй түмэн жишээ олдоно. Уншигч та ч иймэрхүү явдалтай учирсан байж мэднэ.
Олон зуун жил дарагдсан бөө мөргөл эргэж сэргэхдээ буруу замаар явсны гор нь энэ. Уг нь бөө хүн гэдэг дээд зэргийн ёс суртахуунтай байх ёстой. Эрт үед бөө болох хүнийг олонтоо шинжиж, онгод тэнгэрээс лавлаж, буруу явдалтай, ойворгон хөөрүү, өсч хонзогнуур, шунал ихтэй зэрэг муу чанар давамгайлсан нэгнийг бол “давуулдаг” ёстой байжээ. Давуулна гэдэг нь тэнгэрт нь мэдүүлж, тухайн хүний зан байдлыг тоочиж, онгодын унаа болох чадваргүйг нь ойлгуулсны үндсэн дээр буух хугацааг нь хойшлуулж, дараа үе рүү нь давуулах ёсон юм.
Хэдэн жилийн өмнө нэгэн бөөг холбох үед онгод нь “Тавьтар муутай унааг минь татаж сунгаж мордуулаарай” гэж захихад нь тэнд байгсад учрыг нь ухаж эс чадаад дахин тодруулбал “Манай онгодууд өш хонзон авахгүй, өөдгүй мууг хийхгүй гэсэн андгайтай учир шинээр унаа болж байгаа үрд минь үүнийг байнга сануулж бай. Онгод тэнгэртэйдээ эрдэж олиггүй мууг хийх вий” гэж учрыг тайлсан удаатай.
Энэ бүхнээс харахад “тэнгэрийн хэлийг мэдэх эрдэм”-ийг ихээхэн нарийн шүүлтүүрээр шүүж байж өгдөг байж.
Үүнээс гадна шинээр бөө болж байгаа хүн заавал андгай тавьдаг ёстой. Үүний тулд түүний бүх онгодыг багш нь (эсвэл тухайн бөөгөөр өөрөөр нь дуудуулдаг) залж буулгаад өс хонзон авдаггүй, ёс бусыг үйлддэггүй, худал буруу ярьдаггүй, олз ашигт шунадаггүй, онгодын шидээр аархдаггүй, зөв явдалтай, зөөлөн сэтгэлтэй бөө байна гэдэг ам өчгийг нь онгод тэнгэрүүдийнх нь өмнө хэлүүлж, үүнийгээ зөрчсөн тохиолдолд тэнгэрийн гэсгээл хүлээхэд бэлэн гэдгийг нь андгайлуулдаг. Үүнийгээ зөрчсөнөөс болж бөө хүн амь насаа алдах, өрөөл татанхай болох, үр хүүхдүүд нь өвчтэй төрөх, олигтой сайн явахгүй байх зэргээр хатуухан шийтгэлийг хэдэн үеэрээ хүлээдэг.
Гэтэл энэ цагийн өнгө мөнгөнд шунагсад хэдэн төгрөг л олж байвал хэнийг ч хамаагүй бөө болгоно хэмээн дүвчигнэж, бөө болсон зарим нь арга засал, хараал хорлол хийнэ хэмээн амандаа орсон тоогоороо мөнгө нэхэж, бусдад буян болох биш гай тарьж яваа нь нууц биш. Бөөтөхийг бизнесийн үйл болгож хувиргасан тэдгээр эрхмүүд янз бүрийн тайлга тахилга, сүлд шүтээн хүртэл бодож олж, үүнийг эс хийвээс, эсвэл үл шүтвээс тэгнэ ингэнэ хэмээн сүсэгтний сэтгэлзүйгээр тоглож байна.
Үүнээс гарах гарц нь бөө бологсдод буян нүгэл, болох болохгүйн ялгаа заагийг сайтар ойлгуулах, мэдлэгжүүлэх явдал юм. Ялангуяа үйлийн үрийн талаар төгс сайн ойлголттой байхгүй бол бөөгийн буруу санаа, зөрүү явдлын төлөөс өөрийнх нь үр удамд бууж, гэмтний өмнөөс гэмгүй үрс зовоход хүрэх билээ. Ийнхүү үр хүүхдэдээ хараалгах үйл хийхгүй байхыг бөө нар хичээж, өөрийн үйлийг өөрөө үүрч дуусахыг чухалчилдаг байсан тухай эртний сайхан онгодууд хуучилдаг билээ.
“Онгод хэдий өндөрт суувч ёроолоосоо нурдаг. Овоо хэдий намхан ч оройноосоо эхэлж өндөрсдөг гэж үг бий, хүү минь” хэмээн халхын нэгэн сайхан удганы өндөр их онгод нь сургамжлаад түүнийгээ ийн тайлбарлаж билээ. “Бөөгийн онгод өндөр суудалтай байж болно. Гэхдээ нартад байгаа унаа нь болчимгүйтвэл яаж ч чадахгүй цугтаа унадаг юм. Тийм учраас бөө хүн буруу муу үйл хийнэ гэдэг чинь нэг талдаа өмнөх олон үеийнхээ хичээж хүрсэн өндөр дэвийг бууруулж, нөгөө талдаа дараа дараагийн удам судрынхаа заяа тавиланг муутгадаг юм. Тийм учраас онгод ёроолоосоо нурдаг гэдэг. Овоо болохоор өндөр ч бай, намхан ч бай оройд нь чулуу өргөдөг учраас өндөрсөж байдаг жамтай” хэмээн тэр онгод айлдаад “Дээд тэнгэрээс айхаа больж дэргэдэхээсээ ичихээ больсон энэ цагт амласандаа хүрдэггүй албин адил шуналтнууд, үргүй мэт санагсад үндэсгүй мэт бодогсод олширч дээ. Хэлсэн нь хэргээ үүрч, хийсэн нь ялаа үүрэх цаг ирнэ дээ, хүүхэс минь” хэмээж билээ.
Тэгэхээр үйлийн үрийн тухай сургаал монгол бөөгийн нэгэн гол мөрдөх зарчим байсан, түүнийг зөрчигсөд тэнгэрийн гэсгээлийг энэ биеэрээ төдийгүй өнгөрсөн, ирээдүйтэйгээ цуг хүртдэг гэж үздэг байсан нь тодорхой байна.
Бөө мөргөлийг уугуул шүтлэгийнх нь хувьд, мөн олон хүний итгэл үнэмшил болж хүрээгээ тэлж буйнх нь хувьд зөв замаар явуулахгүй бол хожмын сөрөг үр дагавар нь нэн их байх болно. Бөө нарын ёс суртахууны асуудлыг бөө судлаачид, бөө нар ярьж эхэлж буй нь сайшаалтай. Гэхдээ асуудлыг аль өнцгөөс хөндөх вэ гэдэг туйлын чухал байна.
Олон улсын бөө судлалын тэргүүн гэх нэгэн хүн зурагтаар төсөрхөн ярьж байхыг нь сонсвол Монголын бөө нарын тоо хэдий нь арван мянга хол илүү давсан, хэрээс хэтэрсэн тул журамлах бололтой юм хэлнэ лээ. Яаж журамлах гээд байгааг нь ойлгосонгүй.
Бас Монгол бөөгийн “Голомт” төвийн тэргүүн Ш.Сүхбат ойрмогхон сонинд ярилцлага өгсөн нь цахим хуудсанд тавигджээ. Тэрээр бөөгийн ертөнцөд илэрч буй гаж буруу үзэгдлийг хурцаар шүүмжлээд үүнийг засаж залруулахад төрийн оролцоо хэрэгтэй, зарим нөхдийг хорьж цагдах хэрэгтэй гэжээ. Гаж буруу үзэгдэлтэй тэмцэх хэрэгтэй гэдэгтэй санал нэг байна. Бөөгийн төвийн тэргүүн, Монголд бөө мөргөл дэлгэрэхэд үлэмж үүрэг гүйцэтгэсэн, бөө судлалаар олон ном бичсэн хүндтэй эрхэм ингэж мэдэгдсэнд талархаж байна. Гэхдээ нэг зүйл дээр мэтгэлцмээр байна. Энд тэнд бөө нараа барьсан, буудсан тухай жишээ татаж, төр оролцох хэрэгтэй гэсэн хандлага нь таалагдсангүй.
Шүтэх эрх бол хувь хүний амин чухал эрхийн нэг бөгөөд энд төрийн оролцоо байж болохгүй ээ. Шарын шашныг Монголд дэлгэрүүлэхийн төлөө Алтан хан зарлиг гарган бөө нарыг шатааж байсан түүх хуучраагүй байна. Тэр үед Авдай ноён халхын шилдэг 700 бөөг амьдаар нь булсан гэж Ш.Сүхбат гуайн өөрийнх нь судалгааны бүтээлд ч бичээстэй байна лээ.
Европ айсхи эмс, ягчистайгаа 500 жил тэмцэхэд хичнээн сая гэмгүй хүн хэлмэгдэж, хичнээн их завхрал гарч байсныг түүх мартаагүй. Дурын хүн хэн нэгнийг хорлол дом хийсэн хэмээн матах, гөрдөхөд л тэр хүн цаазын тавцанд очдог байлаа. Бүхэл бүтэн мужид хоёрхон эмэгтэй үлдэж хоцорсон гунигт түүх ч бий. Сүм хийд, төрийн оролцоо гэдэг ийм л юманд хүргэдэг. Энэ бол сайн арга зам биш ээ. Түүний оронд хүмүүсийг мэдлэгжүүлэх, мэдээлэлжүүлэхэд анхаармаар байна. Бөөгийн төвүүд тэр хуурамч этгээдүүд, ёс зүйгүй загнадаг нөхдүүдийг олон нийтэд ил тод зарлаж, анхааруулж сануулбал аяндаа л тэдэн рүү хүн очихоо болино шүү дээ. Бөөгийн нэр баригсад хэн нэгнийг эд материал, эрүүл мэндээр нь хохироосон, залилж мэхэлсэн бол түүнд нь тохирсон яд шийтгэл өгөх хуулийн заалтууд манай хуулиудад байж л байна. Энэ хүн бөө учраас хуулийн заалт үйлчлэхгүй гэсэн “онцгой хөнгөлөлт” байхгүй болохоор гэмт хэрэг үйлдсэн л бол түүнийхээ хариуцлагыг Монгол Улсын иргэнийхээ хувьд хүлээж л таараа.
Тэгээд ч “Бөөгөөр засуулдаг төр гэж байхаас бөөгөө засдаг төр гэж байхгүй” гэж нэгэн онгод айлдсаны цаана ихээхэн учир бий гэж бодогддог. Тэгэхээр буруу зөрүүг хийгч бөө нарыг төрд биш, харин тэнгэрт нь мэдүүлбэл шударга шийтгэл оногдох биз ээ. Энэ тухайд бол “Онгодтой, єєрєє тэнгэртэй бєє хvн бол… биднээс илvv айж явах юмтай улсууд шvv дээ. Тэнгэр бол шууд шийтгэнэ. Шийтгэж ч байсан. Олон ч бєє нар шийтгvvлсэн. Залуухан, залуухнаараа яваад єгсєн, энэ хорвоог орхисон дан тэнгэрийнхээ шийтгэлээр явсан олон хvн байна шvv. Єєрсдийнхєє хийсэн буруу юмандаа явсан. “Бєє хvн онгодоо хэрэв сэвтээх юм бол хєсрийн дээстэй адилхан болно” гэж бєєгийн номон дотор байгаа шvv. Хєсрийн дээсийг хэн ч тоож харахгvй шvv дээ. Тэгэхээр онгод нь тэр хvнийг яг тийм болгож хаяна. Ерєєсєє харах vзэх юмгvй, ямар ч авралгvй болгож хаяна. Тийм учраас тэрийгээ мэдэж байх ёстой шvv дээ” гэж Ш.Сүхбат гуай уг ярилцлагадаа голыг нь олоод тун тодорхой хэлчихсэн байна лээ.
Айх ичихээ мартсан ёс суртахуунгүй бөөг бол айх ёстой юманд нь шударгаар мэдүүлж зохих шийтгэлийг нь хүлээлгэвэл ямар вэ?
Б.Галаарид

 

Монгол айлын дөрвөн чухал ёс:
1. Эцэг эх асралтай
2. Эх энэрэлтэй
3. Дүү бишрэлтэй
4. Хүү тахимдуу

Эхнэр нөхрийн эрхэм үүрэг:
Гадаах ажлыг эр нь мэднэ
Гарах орохыг эм нь мэднэ
Саадаг нумыг эр нь мэднэ
Сааль савыг эм нь мэднэ
Аян жинг аав нь мэднэ
Ааль аашийг ээж нь мэднэ
Ардаг догшныг аав нь мэднэ
Авах гээхийг ээж нь мэднэ

Эцэг хүний таван эрдэм:
1. Уужим ухаан
2. Хатан зориг
3. Бат журам
4. Өрх гэрийн түшиг
5. Үр хүүхдийн сүр сүлд

Эцэг хүний цээрлэх найман зүйл:
1. Бор дарсанд үл шунах
2. Болчимгүй үгэнд үл автах
3. Болох болохгүй хэргийг сэдэх
4. Богд Чингисийн сургаалд үл тэрслэх
5. Үр хүүхдээ үл хараах
6. Үнэн ханийг үл гомдоох
7. Үйлийн хэцүүгээс үл шантрах
8. Өмсөхийн өнгөнд үл автах

Эх хүний есөн эрдэм:
1. Өнгөнд цэвэр
2. Үйлэнд уран
3. Үрд энэрэлтэй
4. Үргэлж цэмцгэр
5. Ханьдаа түшигтэй
6. Хадамдаа элэгтэй
7. Найранд дуутай
8. Настанд ерөөлтэй
9. Нартад буянтай

Эхнэр хүний цээрлэх таван гэм:
1. Эр бусдыг сэтгэх
2. Атаа жөтөө өвөрлөх
3. Муу санаа агуулах
4. Харамч байх
5. Зохилдохгүй үйл үйлдэх

Эрхэм сайн хөвгүүний ёсон:
Эцгийн сургаалаар явагч, эрдэм сурахад дуртай, энэрэх ухаантай хөвгүүн лүгээ нэг, ах дүүгийнхэнд ч аятай, алинд ч зарсан ялгуун сайн, ааль зан нь дөлгөөн, номхон, уургүй, шударга хөвгүүн лүгээ хоёр, алиа наадамгүйгээр үл явагч, арг асанаанд цэцэн сайн, аж төрөхөд маш зүтгэлтэй, ашид бүтэмжтэй хүү лүгээ гурав болно.

Асар муу хөвгүүний шинж:
Эцгийн сургаалыг үл сонсогч, тэнэг бөгөөд хэдэр, эд малаан уун худалдагч эгэл муу хүү лүгээ хоёр, алиа болоод эрх танхи, ахас ихэсийг хараагч, алинд ч зарваас ойшоон үл хөдлөх адгийн муу хүү лүгээ хоёр, аяган дахь идээгээ чамлан айлын идээнд гүйгч, алив хов үгсийг зөөгч асар муу хөвгүүн лүгээ гурав болно.

Эрхэм сайн охины шинж:
Сайхан гоо зүстэй, санаа сэтгэл номхон дөлгөөн, саруул ухаантай, эхийн сургаалаар явагч, эгч дүүтэйгээ эвтэй, эсгэх оёход уран, алиа наадгайд дургүй, ахуй биеэ хичээн хадгалаад, ахас ихэсийг зэргээр хүндлэгч, уур хилэнгүй.

Асар муу охины шинж:
Авир дүр нь чөтгөр мэт, ааш зан нь сармагчин мэт, асар их ууртай охин муу, ачит эцэг эхээ сургахад уурлан, ахдүүтэйгээ хэрэлдэн хараагч, алиа наадгайд маш баясан, айл хэсэгч охин муу, үйл хийхэд дургүй, үг хов хэлэх дуртай, үргэлжид гэрт гадаа яншигч дуулагч, үл бүтэх, айх ичихийг үл мэдэн, ажиггүй шалиг үг хэлэлцэн, аливаа садар самуун явдалтай, аальгүй.

Хүүхэд хүмүүжүүлэх ёсон:
Хэтэрхий амттанаар хангалуун байлгавал хэнэггүй шогломтгой болгоно
Хэтэрхий өнгө үзэмжид дасгаж сургавал ганган хээнцрээс өөр юмгүй болно
Хар багаас нь тансаг эд юманд умбуулбал эдийн шуналтай бэлэнчлэх болно
Хэрүүл зодоон улай үзүүлэхийг цээрлэ
Нойронд автуулахаас болгоомжилж эрт босохыг хичээдэ гболго
Уурлаж уцаарлахыг цээрлэж уужуу тайванд сурга
Залхуу хойргыг цээрлэж ажилсаг зүтгэлийг сурга
Заваан бохирыг цээрлэж цэвэр цэмцгэрийг сурга
Хов зөөх, илүүүг ярихыг цээрлэж үнэнч ариуныг эрхэмлэ
Хувиа хичээхийг цээрлэж тусархаг нөхөрлөлийг сурга
Их идэхийг цээрлэж цагтай хэмжээтэй идэхийг сурга
Ашигч шунахайг цээрлэн амарлингуй өглөгчид сурга
Аймхай хулчгарыг цээрлэн эрмэ гзоригтс урга
Хатуу хэрцгийг цээрлэн хайрлан энэрэхийг сурга

Хубилай хааны шинэ үсэг авч хэрэглэсний учир бол ихэнх эрдэмтэний үзэж байгаагаар Юан төрийг үндэслэгч нь зөвхөн монгол хэл төдийгүй их гүрний бүрэлдэхүүнд багтсан бүх улс үндэстний хэлүүдийг нэгэн зэрэг үйлчилж чадах, хятад дахь монгол төрийн олон улс аймгийн нийт дундын тусгай бичиг зохион бий болгохыг эрмэлзсэнээс болжээ. Пагва лам дөрвөлжин үсгийг түвэд, энэтхэг үсгийн үндсэн дээр монгол хэлний аялгуунд түшиглэн зохиожээ.
Чойжи-Одсэр монгол хэлнээс гадна санскрит, түвэд, уйгур хэл бичгийг нэвтэрхий мэдэж байсан учир тэр цагийнхаа Дорно дахины соёл, ухааны өндөрлөгт байж чаджээ.
Эрт цагаас монгол аймгуудын дунд нэгэнт зүгшрэн тогтсон аман бичгийн буюу аман уран зохиолын хэл байжээ. Энэхүү эртний аман зохиолын хэл бол ард түмний аман зохиолын удаан хугацааны хөгжлийн үр дүн мөн байжээ. Эртний монголчуудын аман зохиол нь үлгэр, домог, дуу, шүлэг, зүйр үг, оньсого зэргийн олон хэлбэртэй байжээ. Ерөөс эртний монголчуудын дунд уран яруугаар толгой холбон шүлэглэх заншил өргөн дэлгэрсэн байжээ.
Эртний монгол хүмүүсийн дунд яруу найргийн авъяас билигтэй шүлэгчин, үлгэрчин, хуурчин хүн цөөнгүй байжээ. Монгол шүлэгчид Хабул хааны хүү Хотула ханд зориулан эр чадлг нь магтан дуулсан олон шүлэг зохиожээ гэж Рашид-ад-Дин бичсэн байдаг.4 Аргусан хуурч, Сөнөдийн Гилгүдэй баатар мэтийн сайн сайн шүлэгчид цөөнгүй байжээ. 4 Рашид-ад-Дин.т.1 кн.2.стр 39.
“Нууц товчоо” бол монголын язгууртан ноёдын талыг баримталсан зохиол боловч үзэл санааны хувьд дэвшилт зохиол гэж эрдэмтэд нэгэн дуугаар үзэж байна.2 Энэ зохиол монгол орон, эртний овог төрлийн нийгмээс феодалын нийгэмд дэвшин орж, тархай бутархай олон монгол аймаг нэгэн улс гэрт нэгдэн төвлөрч, монгол угсаатан бүрэлдэн торгтож байсан түүхэн үеийн уран зохиолын бүтээгдэхүүн болно.
2 Б.Я.Владимирцов “Общественный срой монголов” Л. 1934: С.А.Козин “Сокровенное сказание” Введение в изучение памятника. М-Л.1941, Ц.Дамдинсүрэн “Монголын уран зохиолын тойм” УБ. 1957. 57-61-р тал.
“Нууц товчоо”-ноос гадна монгол гүрний үеэс уламжлагдан ирсэн нэлээд зохиол бий. Жишээ нь: “Аргусан хуурчийн домог”, “Өнчин хөвүүний цэцэлсэн шастир”, “Хоёр загалын тууж”, “Алтан ордны үйсэн дээрх бичиг” зэрэг болно.
XIV зууны үеийн монголын уран зохиолын түүхэнд өмнө гарсан Чойжи-Одсэр чухал суурь эзэлнэ. Чойжи-Одсэр бол авъяас билигтэй яруу найрагч мөн бөгөөд эртний Энэтхэгийн олон зохиолыг монголчилсон их хэлмэрч мөн.
XIV зууны үеийн монголын эрдэмтэн орчуулагч Шаравсэнгийн уйгур, түвэд хэлнээс орчуулсан “Алтангэрэл”, 1330-аад онд орчуулж хэвлэсэн “Долоон өвгөний судар”, XIII зууны эцэс буюу XIV зууны бүр эхээр Соном-Гарагийн орчуулсан Түвэдийн Сажа бандид Гунгаажалцаны яруу найргийн алдарт зохиол “Субашид”, 1307 онд орчуулан барласан Күнзийн сургаалийн ном “Сао Цзинь” /Ачлалт ном/1 зэрэг болно.
Мөн энэ үеэр идэвхитэй оролцоотойгоор XIII зуун түвэд хэлээр орчуулагдсан Дандины “Кавъядарша”2 /”Зохист аялгууны толь”/, хэсэгчлэн орчуулагдсан “Сарасватикантха-бхарана”3 /”Сарасватийн хүзүүний чимэг”/ мэтийн эртний энэтхэгийн яруу найргийн онолын зохиолууд монголын боловсролтой хүмүүсийн дунд дэлгэрч, яваандаа монгол уран зохиол, ялангуяа яруу найрагт их нөлөөлөх болжээ. 2 “Кавъядарша” нь VII зуунд зохиогджээ. 3 Энэ зохиол нь XI зуунд зохиогдсон болно. “Кавъядарша”-ийн хамтаар Сажа бандид анх хэсэгчлэн орчуулжээ.
Монголын их гүрэн байгуулагдсаны дараагаар монголчууд соёлт орнуудтай харилцаа холбоотой болж ирэхийн хамтад монголын хаад ноёд тансаг хээнцэр амьдралыг эрхэмлэн дагах болж, хээр талын нутгийн нүүдэлчдийн бэрх амьдралаасаа суурин газрын тохилог боловсронгуй аж байдалд аажмаар шилжин орж, байлдан дагуулсан орнуудынхаа соёлын өмнө өөрсдөө сөгдөн бууж эрдэм соёлын нь ололт амжилтад амтархан шунаж, өөрсдийн амьтдралын жаргал цэнгэлд хэрэглэхийг аль болохоор эрмэлзэж байжээ.
Хааны ордонд Францын дархан Вильгельм Бушье мөнгөөр урлан босгосон хиймл мод хотын үзэсгэнэлт зүйлсийн нэг нь болж байжээ.1
Хархорумд буддын болон христос, лалын шашны 12 сүм байсны дотор буддын шашны нэгэн сүм бусдаас онцгой гоёмсог байжээ. Өмнө дурьдсан Эрдэнэ Зуугийн чулууны бичээсийн хятад, монгол эхээс үзэхэд Өгэдэй хаан өөрийн ордныг босгуулаад улмаар сүмийн гэр босгуулж барилгын бусад ажлыг бүрэн дуусгуулж амжаагүйг Мөнх хаан залгамжлуулж, 1256 онд “Их бурханы суварга” босгож түүнийг “Харин бүрхэхүй агуу өндөр гуу” /цамхаг/ босгуулжээ.
1 “Юан улсын судар” 8 дэвтэр. Мэнгу ю му-цзи. Записки о монгольских кочевьяа. Стр 380.
Хаад, язгууртны булшийг ихэд нууцлан “Хориг” хэмээх цээртэй газарт оршуулах ба тэдэнд зориулж тахилын тусгай онгон бүтээж, тайлгын ёслол гүйцэтгэдэг байжээ.

 
Д.Арвин : Яагаад намайг МАН-аас хөөгөөд байгаа юм
Та бизнесээ хийж байгаа юу?
–          Үгүй үгүй. Олон нийтийн байгууллагаа ажилуулж байна. Хэнтий аймгийн Баян-Адарга суманд Монголын их хатдын хүндэтгэлийн ордныг байгуулсан. Тэнд Дондогдулам хатны музей байгуулж байгаа. Удахгүй ашиглалтанд оруулна. Бид бөө удгануудтай холбогдож, намрын дунд сарын сайн өдөр Дондогдулам хатныг буулгасан. Дондогдулам хатан нэлээд хэдэн зүйл захиж байна лээ.
Юу захисан гэж…
–          Музейд тулга хийж , гал тахихыг захисан.  Үүнийг гүйцэлдүүлж байгаа. “Сэтэртэй цагаан морийг нутагт минь тавиач” гэсэн. Тэр морийг сая ижил сүргээс нь оллоо. Дондогдулам хатан өөрийнхөө унаж байсан сүйх тэргийг шинээр хийхийг хүссэн. Богдын музейд байгаа сүйх тэрэг нь түүнийх биш гэдгийг тэр хэлсэн. Мөн Богдын бага хатан Гэнэнпил хатны хөргийг музейд залахыг хүссэн байгаа. Энэ бүхнийг гүйцэлдүүлэхээр ажиллаж байна даа. Намрын адаг сард энэ бүх ажлыг дуусгаж , гал тахихаар хичээж байна. Мөн Дондогдулам хатан Оросын хааны хатны гоёмсог булган нөмрөгийн талаар ярьж байсан шүү.
Хатдын өргөөнд хүн их очиж байна уу?
–          Их очилгүй яахав. Хоёр жил дараалан хүмүүс тасрахгүй байна. Тэр бол их энерги сайтай сайхан газар болсон. Монголын их хатдын өргөөний нээлтийн үеэр хатдын дүр бууж, тэмдэг үлдээгээд явсан зэрэг дурсгалтай зүйл тэнд их бий. Түүхч хүнийхээ хувьд Монголынхоо түүх соёлыг хадгалж явах үүднээс хатдын өргөөг байгуулсан нь энэ юмаа.
Эх сурвалж :    Я.Мөнгөнцэцэг
Өдрийн сонин 2012 оны 10 дугаар сар 12 .  № 244
Бөө болчихвол сүрьеэ эдгэрнэ гээд явж байх юм.
ХӨСҮТ-ийн Сүрьеэгийн албаны дарга О.Батбаяртай ярилцлаа.
Эмэнд тэсвэртэй хүнд хэлбэрийн сүрьеэгээр өвчилсөн хүмүүс үзмэрч, удган бөө хүн дээр очиж үзүүлдэг болжээ. Миний мэдэхийн 20 гаруй хүн эмчилгээгээ орхиод бөө болохоор явсан. Тэр битгий хэл бөө болчихвол сүрьеэ нь эдгэрнэ гээд яриад яваа хүн ч байна. Уг нь бол эмэнд тэсвэртэй сүрьеэтэй хүнийг хөгжилтэй орнуудад бол тусгаарлаж эмчилдэг. Манайхаас Эрүүл мэндийн хуулийн заалтыг үндэслэн тусгай журам боловсруулан ЭМЯ-ны сайдаар батлуулан ийм хүмүүст хөл хорио тогтоон эмчлэхээр ажиллаж байна.
 Эх сурвалж :    Я.Мөнгөнцэцэг
Өдрийн сонин 2012 оны 09 дүгээр сар 13 .  № 219
 
Сюпер нэгдлийн онол
Баабар ингэж өгүүлэв.
Хүний хамгийн анхны төсөөллийн нэг нь үхэхээрээ тэнгэрт гардаг, сүнс гэж байдаг, тэнгэр бурхан хорвоогийн амьдралыг зохицуулдаг , тэдэнд өргөл барьц өргөж аргадах хэрэгтэй гэх мэт болой.  Хүний нийгмийн оюун санааг бөө мөргөл 100 мянган жил удирджээ.  Сонирхолтой нь одоо үлдэж хоцорсон дэлхийн өнцөг булан бүрт биенээсээ үл хамааран тогтсон бөө мөргөл хоорондоо тун төстэй, нийтлэг шинж чанартай. Иргэншил буй болж эхлэхтэй зэрэгцээд шашин үүссэн байна. Цэгц номлолтой, ертөнцийн тухай тодорхой тайлбартай , тогтсон зан үйлтэй,  өөрийн философитойгоороо шашин нь бөө мөргөлөөс эрс ялгаатай юм. Шашин иргэншилийг төрүүлсэн үү  ? эсвэл эсрэгээрээ юу? Юутай ч хүн төрлөхтний ихэнхийн оюун санааг сүүлийн дөрөв таван мянган жилд шашин удирдаж байна.
Эх сурвалж :
Өдрийн сонин 2012 оны 09 дүгээр сар 26.  № 230
Л.Энхтайван : Хүн төрөлхтөн гэгээрлийг сонгон нүүж эхэлсэн.
Одоо цагт хүн бүр бясалгагч, их мэдэгч,  бөө , сахиустан болчихоод байгаа юм биш үү. Тэгвэл сайн, ингэвэл муу гэх зэргээр хүмүүсийг заналхийлэх болж. Мөнгөтэй, энергитэй болгож , өвчнөөс салгадаг лекц хүртэл зарим шашны нэрийг барьж уншдаг болж?
–          Тэднийг бас буруутгах арга алга.
Яагаад буруутгаж болохгүй гэж. Та лам бөө нараас айгаа юу?
–          Учир нь бид өөрсдөө тэднийг төрүүлсэн. Бидний мунхаг байгаа нь тэднийг давруулахад хүргэдэг юм байна. Хүнд зовлон бэрхшээл тохиолдох бүрт арчаагүй царайлаад лам, бөөгөөр аргалуулах гэж гүйгээд ном гүрэм уншуулж, дом хийлгэж, мэргэн түргэн хүнээс тусламж гуйдаг. Жишээлбэл : та ингэж гүйдэг үү?
Монголчууд дийлэнх нь сайн лам, бөөгөөр үйлчлүүлдэг байх шүү. Ялангуяа цагаан сараар лам нар их эрэлттэй болдог?
–          Ингэж гүйдэг хүн бүр сэрэх шаардлагтай гэсэн үг. Ийм хүмүүс сүнсний хувьд унтаж байгаа гэж ойлгоорой. Буянтан болж харагдах гэж хичээгч дуураймлууд гэгээнтнүүдийн нэр сүрийг гутааж байдаг. Тэд таниас мөнгө авах гэж л харьцдаг биз. Бясалгаж гэгээрсэн хүн бусдаас ямар нэг өргөл барьц авахгүй. Таныг өөртэйгөө ижил хүн гэсэн үүднээс хүндэтгэж харьцдаг.
Эх сурвалж :
Зууны мэдээ сонин 2012 оны 10 дугаар сар 12.  №239

 

Монгол дархчуул зэр зэвсгийн хэв хэлбэртэй, чимэглэх хээ угалз,  амьтны дүрийг уран  нарийн зохицуулдаг байжээ. Гол төлөв амьтан дүрслэх, түүний намба төрх, сүр хүчийг гаргахыг зорьдог төдийгүй сүүлдээ хас, түмэн нас хээ, өлзий, сүлжээ зэрэг бэлэгдлийн  хээ чимгээр чимэглэж иржээ.  Монголд ирсэн европ жуулчин “Монголын эрэгтэйчүүд сур  харвахаас өөр юм үл мэднэ. Тэд ан хийж байга харван сургуулилдаг , том багагүй цөм сурамгаа харвадаг, хуралдай хийж зугаацан цэнгэхдээ амсгөл нь сүр хүчтэй ” гэж  тэмдэглэсэн байдаг.

Монголчууд  зэр зэвсэг эд хэрэглэлийн урлаг өөх хоорондоо нягт нягт хобоотой уялдан уламжлагдаж иржээ.

1357-1381 оны хооронд Алтан ордонд 20 гаруй хан солигдож, улс нь хэд хуваагдахад хүрчээ. Зүүн зүгт орших өргөн уудам нутаг дэвсгэр дээр Чингисийн угсааны ноёд эрх булаалдан тэмцэлдэж байсан ба Ижил мөрнөөс баруун тийшхи бүх газар болон Крымын хойг Мамай ноёны гарт ороод байжээ. Мамай нэгэн үе Алтан ордны ихэнх хэсгийг нэгтгэн захирч чадсан ажээ.
Москвагийн вант улсыг Димитрий ван толгойлж байжээ. Димитрий ван Мамай айсуй явааг сонсоод тосон байлдахаар цэрэг авч, Дон мөрний зүг хөдөлж, 1380 оны 9-р сарын 8-нд Мамай, Димитрий нарын цэрэг Дон мөрөн, Непрядва гол хоёрын бэлчир орчим Куликовын тал гэдэг газарт учирч байлджээ. Димитрий Рязань, Литовын цэргийн ирэх замыг хааж тосон цохисон учир, тэд Мамайд тусалж чадсангүй. Куликовын тулалдаан туйлын ширүүн болж хоёр талаас маш олон хүн амь үрэгдсэний эцэст Мамайн цэрэг дарагдан буруулан зугтжээ. Димирийн ван Дон мөрний дэргэд Алтан ордны цэргийг бут цохин их ялалт хийсэн учир Донын Димитрий гэж алдаршжээ.
Куликовын тулалдаан Орос болон нийт Ази, Европын түүхэнд чухал ач холбогодолтой зүйл болжээ. Куликовын тулалдаан Алтан ордны захиргаанаас Оросыг чөлөөлж чадаагүй боловч Монголын ноёрхлыг бүрмөсөн устгахын эх үүсвэрийг тавьжээ. Куликовын тулалдааны үр дүнд Москвагийн нөлөө улам өсөж, цаашдаа монголын ноёрхлоос эх орноо чөлөөлөх тэмцэлд гол хүчин болсон билээ.
Мамайн үхсэний дараа 1381 онд Алтан ордны ноён Тохтамын биеэ хаанд өргөмжлөөд 1382 онд Москваг довтолсонд Рязань, Нижегородын зэрэг зарим хотын ноёд түүнд тусалжээ. Димитрий ван цэрэг элсүүлэхээр хотоос гарч одсон чөлөөгөөр урвагч ноёд хотын хаалгыг нээж, Тохтамышийн цэргийг оруулжээ. Москвагийн иргэд хэдий тэмцэх баатар зориг төгөлдөр байсан боловч ихэс дээдэс урвасны уршгаар дайсанд автжээ. Тохтамышийн цэрэг Москвад ороод ихэд бусниулж, хотын иргэдийг Алтан ордонд дахин алба барих болгожээ. Гэвч Алтан ордон нийт Орос даяар өөрийн ноёрхлыг сэргээж хэрхэвч чадахгүй байсан юм.
Доголон Төмөр, Алтан ордны хүчирхэг болохоос болгоомжилж, 1395 онд Тохтамышийг цохиж Сарай, Бэрх зэрэг Ижил мөрөн, Крымын хотуудыг довтолсон билээ.
Тохтамыш цохигдсоны дараа мангад аймгийн Эдигей ноён Алтан ордны хүчин чадлыг сэргээх оролдлого хийжээ. Удалгүй Алтан ордны дотор самуун дэгдэж, 1412 онд Эдигей ноён Хорезмын зүг зугтан гарчээ.
Ингэж XV зууны дундуур Алтан ордны улс бүрмөсөн задарч, биеэ даасан хэд хэдэн улс болжээ. Гэвч Их ордны Ахмед хаан Алтан ордны нэгдмэл хүчирхэг байдлыг сэргээх сүүлчийн оролдлого хийжээ.
Ахмед өрсөлдөгч этгээдүүдэд алагдаад Их ордон мөхжээ. Ийнхүү Алтан ордны улс мөхөж, Орост 200 гаруй жил үргэлжилсэн Монголын ноёрхол эцэс болсон ажээ.

Амь зуухын төлөөхөөс өөр эрмэлзэл хүн толгойтонд байсангүй.Хоёрдох нэгдэл нь “аймаглах нэгдэл” гэж нэрлүүштэй болой.Хүн төрөлхтөн өсч өндийж аймаг угсаа олширч улмаар хэл амаа ололцохоор нэгдэх чиглэлд орсон юм. Энэхүү “нэгдэл” нь нилээн хэрүүл зодоонтой, бас ч сарнисан хэлбэртэй байсан тул тэднийг нэгэн гэр бүлд нэгтгэх үйлсийг “мөнх тэнгэрийн хүчинд” Монголчууд Чингис Хаан Тэмүүжингийнхээ удирдлагаар хэрэгжүүлж, Номхон далайн хойд эргээс Атлантын далайн наад эрэг хүртэл өргөн уудам нутгийнхныг нэгэн том айл болгож “аймаглан нэгтгэж” өгсөн билээ.

Энэ нэгдэл төгөлдөржөөгүй, ийм маягийн нэгдлийг Англичууд, тэднийг дуурайгчид колончлох аргаар үргэлжлүүлсэн боловч нурсан.Харин Англи хэл их газар авсан.Хүн төрөлхтний хоёрдох нэгдлийн эцэсрүү гуравдах нэгдэл буюу “Ангийн нэгдэл” буй болох хөдөлгөөн өрнөсөн юм.”Орон бүхний пролетари нар нэгдэхтүн!” гэж Рейн мөрний эрэг дээрээс Арийчууд урайлснаар ийм нэгдэлд хүрэх оролдлого байсан.Тэрхүү нэгдэлд хүргэх хүмүүсийг нь “ажилчин анги” гэж үзсэн байлаа.

Энэ нэгдэл бас төгөлдөржсөнгүй, мөнхүү зууныхаа төгсгөлд задарсан билээ.”Бумбын ордонд” шилжин орсон хорин нэгдүгээр зуунд хүн төрөлхтөн дайны аргаар ч, үзэл суртлын зэвсгээр ч нэгдэлд өөрөөр хэлбэл дэлхийг хамарсан “дээд нэгдэл”-д хүрч чадахгүй гэдгийг ухаарсаар байна.Тийнхүү дөрөв дэх нэгдэл нь бүрэлдэхээс аргагүй болжээ.Энэхүү нэгдлийг “андалдах нэгдэл” гэж болох буй за.Энэхүү хэлбэрийн нэгдлийн анхдагчаар ангийн нэгдэлээр, дайны аргаар дэлхийг нэгтгэх гээд чадаагүй Европчууд тодорч хориод улсыг “андалдуулан”.Европын Холбоо /ЕХ/ байгуулагдаж, таван хошуу бүхий цэнхэр тугтай, “Евро” гэдэг нэгдсэн мөнгөтэй болсон байна.

Гэвч энэ ЕХ бол эхлэл.Энэ зуунд ахиад гурван том холбоо төрөн гарч байж хүн төрөлхтний түүхийн “андалдах нэгдэл” буй болно.Хамгийн түрүүнд нэгд нь “ЛАН” холбоо болно.Энэ нь Арабын Лалын нэгдсэн улс юм.Ийм холбоо байгуулахад түлхээслэгч нь Америкийн Нэгдсэн Улс бөгөөд газрын тосны /нефть/ шуналаасаа болж Арабын орнууд, лалын шашинтнуудыг “ЛАН” холбоонд нэгдэхээс аргагүйд хүргэх бололтой.Энэ холбооны гол баялаг, гол тулгуур нь газрын тос, үзэл санааны үндэс нь Лалын буюу Исламын шашин, дээд шүтээн нь Аллах болно.Одоо дэлхийн 100 хүн тутмын 60 нь Ислам шүтлэгтэн байгаа билээ.”ЛАНУ” холбоог үүсгэсэн зовлон тэр холбоонд түлхсэн АНУ-д тусч улмаар үндэсний хямрал гарч бас нэг “ЛАНУ” үүсэхэд хүргэнэ.Тэр нь Латин Америкийн Нэгдсэн улс юм.”Америк үндэстэн” гэж байхгүй бөгөөд АНУ-ын сүлд дуулалд ч Америк гэсэн уг байдаггүй, бас одоогийн АНУ-ын хүн амын дийлэнх нь Испани хэлтэнгүүд болоод байгаа билээ.

Нөгөөтэйгүүр Латин Америкийн орнуудад Америкийн Нэгдсэн Улсын түрэмгийлэл даамжрах юм бол Латин Америк нэгдэж, андалдах нь дамжиггүй юм.Ингээд Европ, Америк, Арабын орнууд андалдсан нөхцөлд гуравдах “ЛАН” улс буй болоход хүргэх юм.Гурав дахь нь Ази, Австралийн нэгдсэн улс байх болно.Энэхүү холбоог эхний үед Хятад улс тэргүүлэх боловч түүнд хүчтэй өрсөлдөгч Энэтхэг, Австрали, бас Япон ч гэсэн мөчөөгөө өгөхгүй бизээ.Ингээд энэ хорвоо түүн дээр оршин сууж, хүн ам олширсоор буй хүн төрөлхтөн Европоос гадна А толгойтой гурван том нэгдэлд “андалдан” орших болно.

Ийм холбоонууд буй болж “андалдах” үйл явц нь хорин нэгдүгээр зууны төгсгөлд тавдах нэгдэлд хүрэх бэлтгэл болно.Тавдах нэгдэл бол “дээд нэгдэл” /супер нэгдэл/ байх юм.Энэ тухай ярихаас өмнө дээр дурьдсан бага нэгдлүүдийн заяа төөрөг ямар байхыг дурьдахгүй өнгөрөх аргагүй юм.Хүмүүс хэл амаа ололцож, өөр хоорондоо андалдаж болно.Үүнд саад болох юм нь хүмүүсээс өөрсдөөс нь хамаарна.Харин хүн төрөлхтөн өөрийнхөө оршин сууж буй дэлхийн бөмбөрцөг, түүний хуулийг зөрчвөөс сүйрэлд хүрч болох бэрхшээлтэй учирч болох юм.Тэр бэрхшээлийн дэргэд ямар ч эвсэл, холбоо нэгдэхэд хүчин мөхөсдөж болно.

Тийм аюулыг Монголчууд “гал, усны гашуун зовлон” гэж эрт дээр үеэс тодорхойлж үе дамжуулан цээжиндээ хадгалж иржээ.Ийм гашуун зовлон амсах нүглийг хүн төрөлхтөн өөрөө гардан хийсээр ирлээ.Үүнийгээ ухаарах цаг оройтох зүгтээ явж байна.”Гал усны гашуун зовлон” тохиолдохыг Монголчууд “галав юүлэх” гэж нэрлэдэг.Тэгвэл энэхүү Бумбын ордон буюу Европчуудын нэрлэснээр “водолеи” /ус цутгалангийн/ ордонд аж төрөх эхний зуун өндөрлөөгүй байх цагт усан галав юүлэж мэдэх болоод байна.

Хойд, өмнөд мөсөн туйл гэсч, дэлхийн агаар утаа угаарт халж, гадаад далайн усны түвшин нэмэгдэж, дэлхийн бөмбөрцгийн 2/3 -ыг бүрхээд байгаа их ус нэмэгдэж, нам дор гэгдсэн хуурай газрууд усан дор орвоос энэ нь “усан галав юүлнэ” гэсэн үг юм. “Усан галав” юүлбэл эхлээд Япон, Хятад, Солонгос улсын нутаг живнэ.Япончууд Фүжияма уулнаас өөр авралгүй болж, тэр ууландаа ч багтахгүй сүйрнэ.Гэхдээ тэр уулнаасаа төмөр тэнхлэг тал тал тийш сарвайлган “тавцант” талбай байгуулж, дээр нь хэсэг хүнээ амьдруулах ухаан, тэнхээ бий.Хятад бол аврах гарц өлгий нь цаст Гималайн уулс, Гиндкүшийн нуруу, магадгүй Баян Хар уул усан дээр байх биз.

Хэдийгээр овоо хэдэн уултай ч гэсэн хүн ам нь хэтэрхий олон тул даац нь хүрэхгүй.Солонгос бол Пяктусан ууландаа авирах ч гэсэн мөн л хүн сүрэг багтахгүй бизээ.Тэгээд яах билээ?Хойшоогоо Монгол өөд дүрвэцгээнэ.Гэтэл Монголын говь нутаг бүхэлдээ усан бүрхэвчтэй, их нууруудын хотгор хүртэл нилдээ нуур болчихсон байх болно.Харин Их Богдын нуруу, Хэнтийн нуруу, Алтайн уулс, Хангай, Хөвсгөлийн уулс уснаас дээш шовойж байх бөгөөд тэнд Монголчууд малтайгаа бүрэн эзэгнэн суусан байх болно.Малнаас нь тэмээ, үхэр үгүй болж, сарлаг үлдэж, адуу нь цөөрөөд, хонь, ямаа нь хэмжээтэй өсдөг байх болно.Тэдгээр уулсад харийнхан санаархавч суух зайгүйн дээр халуун орны нөхцөл дутаж, хэцүүдэхээс гадна Монголчууд тэдэнд одоосийнх шиг долигнох нь өнгөрсөн байх болно.

Европын тухайд бол Альпийн нуруу уснаас цухуйж байх болно.Карпатын нуруунд Унгарууд, Пиринеид Испани, Португалууд чихцэлдэн сууж, өдөр бүр усны түвшин дээшлэхээс айцгаана.Кавказын нуруунд бол Армен, Гүрж болон уулынхан аж төрцгөөх ажээ.Африкт бол Луугийн нуруу, Атлас, Климанжаро, Этиопын уулнаас өөр авралын газар байхгүйд хүрнэ.Гэхдээ уулс нь нилээн эзэлхүүнтэй газрууд юм.АНУ-д бол-харин Анд, Кордилерын нуруу гэж байгалиас заяасан урт бөгөөд өндөр хэрэм байгаа нь үнэнхүү авралын орон болж хувирна биз.Ази тивийн хувьд Гималайгаас гадна Каракорум /Хархүром/, Гиндикүш, Гатын баруун зүүн нуруу, хойшлоод Тэнгэр уулс, Памирын уулс гэж өндөрлөгүүд Хятад, Энэтхэгчүүдийг аврахад багагүй нөөц болой.

Уралын нуруу Оросуудыг, Сияаны нуруу Тува, Буриад зоныг Верхоянск, Черкаск, Колым, Таймир зэрэг газруудад манай Монголын садангууд захад, Эвенк, Нивх болон бусдууд хоргодож үлдэх боломжтой.Өндөр уулсын бүсэд уур амьсгал нь нам дор газрынханд ширүүдэж, хүний хохирол нилээн гарах биз.Гэхдээ хүн төрөлхтөн мөхөхгүй, уулынхан болон хувирч, үлдэх болно.Тэр цагт одоогийнхны гайхуулж газрын тосыг барж, агаар мандлыг бузарладаг төмөр сүрэг буюу автомашин гэгч үгүй болно.Уртын урт төмөр зам /засмал зам/ бол үеэ бараг дуусгана.Газар тариалан мөхөж, ногоо, жимс төдийгөөр хязгаарлагдана.Улс гэх ойлголт бараг үгүй болж, өөр хоорондоо дайтах нүгэлт явдлаа мартах болно.Хот, тостод ч үгүй болно.”Усан галав” юүлэхийн наад захын нөлөө иймд хүргэх юм.

Үүнээс сэрэмжлэх, усан галав юүлэхээс болгоомжлох этгээд нь хүн өөрөө юм.Одоогийнх шигээ байгаль орчноо тал бүрээр нь хэлмэгдүүлээд байвал 50 хүрэхгүй жилийн дараа ийм усан галав юүлнэ.Хэрвээ үүнийг сэрэмжилж чадваас түүндээ бардсан хүн төрөлхтний ойворгон тэнэг хэсэг нь толгой дээр гарвал “галын галав”-ыг өөрсдөө буулгаж мэднэ.Тэрхүү “галын галав” нь одоо ч бараг зурахад бэлэн болгоод далдалчихсан чүдэнз шиг байгаа юм.

Дэлхийн 2-р дайны төгсгөлд энэхүү галын галвыг асаах чүдэнзийг АНУ бэлтгээд Японы хоёр хот дээр зурж олон зуун хүний амь нас, барилга байшин, их хэмжээний хөрөнгө хогшилыг үнсэн товрог болгосон.Тэгмэгц өнөөх Зөвлөлт улс мөн тийм “чүдэнз” хийж эхэлсэн.Тэр нь “цөмийн бөмбөг” гэдгийг хэлүүлэлтгүй юм.Өнөөдөр тэр цагаас хойш нэгэн зуун дуусч, дараах зууны эхний мөчлөг эхэлж өндөрлөж байхад тэрхүү галын галав юүлэхэд бараг 10 шахам улс орон цөмийн зэвсэгтэй болоод байна.Юуны төлөө тэр вэ?Хөгжил дэвшлийн төлөө биш хүн ардыг хөнөөж, хот сууринг товрог болгохын төлөө бие биендээ заналхийлж дээрэнгүйлэх л зорилготой нь хэнд ч ойлгомжтой юм.

Сүүлийн үеийнхээр үзвэл АНУ “Пенетратор” (Нэвтрэгч) гэдэг нэр төрлийн бөмбөг хийсэн нь 300 килотоннын хүчтэй бөгөөд газрын гүнд нэвтэрдэг чадалтай (1361 мод 11) хөнөөлт зэвсэг юм.Тэднийтэй өрсөлдөгч Зөвлөлт Орос улс бас л тийм зэвсэг хийж байгааг бүүр өнгөрсөн зуун Никита Хрущев гайхуулан ярьсан нь дэлхийн хэвлэлүүдэд гарсан билээ.Цөмийн зэвсэг хийдэг, бас худалдаалан авч нөөцөлсөн улс орон одоогийн дэлхийн тив бараг болгонд байгаа юм.

Араатны чанартаа дийлэгдэж хэн нэг улс цөмийн дайн дэгдээвэл жинхэнэ “Галын галав” юүлж дэлхий гэгч бөмбөрцөг бүхэлдээ шатсан, үйрч сүйрсэн бас цацраг идэвхт бодис түгээгүүрийн булш болон хувирах юм.Тийм аюулыг дэгдээгч хэн боловч хөгжихгүй шууд л “Халуун тамд” унаж дуусах нь гарцаагүй.Тэгээд Буд юмуу Улаан нүдэн гариг шиг зэвхий хар чулуу хайрган бөмбөрцөг болж хоцороод олон мянган жилээр сэхэхгүй нурамшина.Ийм эмэгнэлд хүрэхгүйн тулд оройтоогүй дээрээ одоо л “цөмийн шүдэнзнүүдээ” мулзалж хүн ардынхаа амьдрал ахуйг өөд татах нь хойшлуулахгүй үүрэг.

Ер нь дэлхийд дэгдсэн бүх дайныг ерийн эгэл хүмүүс биш тэдэнд өргөмжлөгдсөн түшмэдүүд санаачлан дэгдээж гэмгүй мөрөөрөө аж төрж яваа залуусыг цэрэгт дайчлан олон зуу бүр саяаар нь хүртэл хядуулсан түүхтэй юм.Саяханы баримт дурьдхад НАТО-н далбаан дор АНУ Европын тодорхой улсын зүгээс Арабын ертөнцөд дэгдээсэн “Ирак, Ливи, Сири” дайнд эр цэргээс гадна энгийн номхон иргэд, хүүхэд багчуудын амь нас, гэр орон өмч хөрөнгө тооцоолошгүй их хохирол үзсэн шүү дээ.

Дайн дэгдээсэн орнууд ч гэсэн хүний нутагт тарьсан хөнөөлдөө өөрийнхөө улсын залуусыг хэдэн зуу мянгаар хядуулсан нь нууц биш.Зөвхөн тэдний цэргийн амь нас хорин мянгаас доошгүй сүйдсэн.Тэхээр бөмбөгдүүлсэн тэслүүлсэн улс орнуудын хохироп даруй нөхөх боломжгүйд хүрсэн.Гагцхүү газрын “Хар цусаараа (нөфть)” шархаа нөхөж, шархдуулагсдыг “Цатгах” арга үлдсэн.Тэр нь ч хэрэг болж эхэллээ. Өөр нэг гайхмаар юм гэвэл одоо үед дэлхийн улс орнуудын батлан хамгаалах зардал нь нэг триллион хэдэн зуун сая доллар хүрч “2010 оны тоогоор” дээд үзүүлэлт болсны 43 хувь нь АНУ (666 тэрбум) болжээ.

Бас энэ салбарын худалдааны эрэлт 5 дахин өссөн байна. Тив алгасах 180 пуужин 1000 тонн километрийн тэнхээтэй усан доогуур явах цөмийн хуягт 3 том онгоцоо далайн усанд нууж буй хоёр ч их гүрэн байна. Тэдний хүсэл бол “Цөмийн галав” л биш байгаасай. “Галав юүлэх” аюул аз болоход нүүрэлдэггүй эсвэл нүүрлэх нь хойшилдог юмаа гэхэд “Хүний галав” юүлэхийг хүн өөрөө бас “Үйлдэх” болж мэднэ.

Өмнө дурьдсан “ЛАНУ” “ААНУ” “ЛАНУ” бүлэглэлийн улсууд дотороо хэл амаа ололцож чадаж гэмээнэ энхүү 3-н нэгдэл нь бас тив хоорондын зөрчил үүсгэж мэдэх юм. Гэтэл эднээс ахмад Европын холбооны улсуудын тухайд асуудал гарна энэ холбоонд хэдийгээр “Боловсронгуй” хөгжингүй улсууд олонхи ч гэсэн амь нас нь олон зүйлээр “хэврэг” юм. Үүнд одоогоор дэлхийн хүн амын 20% Европчууд гэж байгаач гэсэн тэдгээр улсын хүн амын өсөлт зогсонги болсон бас гадаадад их гарч буй (Зөвхөн Итали улс гэхэд хүн амын 3/1 нь нутагтаа үлдсэн) болон бусад шалтгаанаар энэ зууны төгсгөл хавьд очиход хүн амын 10 орчим хувь нь болон цөөрсөн байх хандлагатай нь Европ хүний хүчин зүйлийг шийдвэрлэх үүрэг сулрах юм.

Нөгөөтэйгүүр гадаадын диаспор хүмүүсийг ихээр агуулж буй тул тэд “жин дарах” ам хэл гаргахгүй гэх магадлал байхгүй юм бас олон таван хошуу дугуйруулан дүрсэлсэн бэлэгдэлтэй энэ нэгдэлийн орнууд нь хөгжилийн хувьд жигд бусаар барахгуй тэргүүлэн яваа орнуудынхаа хөгжилийг их удаж байж гүйцэх шинжтэй нь бас нэг бэрхшээл юм.

Тухайлбал “Эв нэгдэл” орнуудын жилийн өсөлт хөгжил 4% байхаар бодход Кипер улс 21 жил болж байж Европыг гүйцэх юм. Мальта улс 29 жил, Унгар 34 жил, Словак 38 жил, Бальтийн орчмын улс 58 жил, Польш 59 жил болж байж гүйцэнэ гэсэн тооцоог эрдэмтэд гаргаад байгаа. Энэ хугацааг богиносгоход тус хүргэх хүчирхэг баян улс Европд цөөхөн бас Грек мэтийн ядуурч буй улс ч шинээр нэмэгдэж мэдэх юм.Бас “Ангийн тэмцэл” биш (ашгийн тэмцэл) гэж нэг юм бий.Энэчлэнгээ эргэцүүлэн бодход Европын холбооны ирээдүй их манантай харагдаж байгаа хэрэг.Харин Латин Америкийн нэгдсэн улс (“Нэгдсэн гэдэг нь одоогийн Америкийн нэгдсэн (соединенные штаты) гэдэг томъёогоор авч буй) бол Бразил, Аргентина, Мексик мэтийн яггүй тэнхээтэй улс орнуудын хүчин чармайлт нэгдвэл ихэд тэнхээжихээс гадна цөмөөрөө газар нутаг салангад биш нэгэн тивд оршин суугаа нь бас том үзүүлэлт. АНУ-г Европоос очиж үүсгэн байгуулсан европчуудын үр төл цөөрч нас өндөр болж Америкийн хүн амд эзлэх хувь нь жил тутам буурсаар буй ” хүний хүчин зүйл” гэдэг нэг том асуудалтай АНУ тулгараад байгаа ажээ.

Хоёр зуугаад жилийн турш “Бага ястануудыг” Африк, Азиас сайн дураар нь гэхээсээ хүчлэлтээр америкт аваачиж гол төлөв “зарц” маягаар ажилуулж өөрснөө “жаргал” эдэлж байна хэмээн ойлгож бие оторлон хамаг хар бор ажлаа бусдаар хийлгэж амташсан Америкийн Европчууд нэг л мэдсэн цөөнх болж, бас дээр нь хүүхэд төрүүлэн өсгөхийг ч төдийлөн ойшоохоо больсоны балгаар уугуул хүн ам жингээ алдаж эхэлсэн бөгөөд Европ гаралтай хүн ам 1900 онд 90% байсан нь одоо 40 гаруйхан хувьтай болжээ.

1960-аад онд АНУ-д 38,8 сая Испани гаралтай, 38,3 сая хар арьстан, 13,5 сая Хавай, Номхон далайнхан, 3 сая Арабууд аж төрдөг болж, хамгийн баян муж улсын 35 сая хүний 49% нь цагаан бус хар арьстнууд болоод шинэ зуунд АНУ -ын ерөнхийлөгчөөр хар арьстан сонгогдон ажиллаж байгаа билээ. Нөгөө нэг томоохон хүчин зүйл нь хэл юмаа.Одоо АНУ-ын хүн амд Испани хэлтэнгүүд бий болж, АНУ-ын 50 муж улсын 28-д нь Испани хэлтэнгүүд эзэгнэн суурьшжээ.Нөхцөл байдлыг эргэцүүлэн бодвоос АНУ бус ЛАНУ / Латин Америкийн Нэгдсэн Улс/ байгуулагдахад тун ойрхон очжээ.

Хоёр дахь “ЛАНУ” буюу Лалын Арабын Нэгдсэн улс буй болоход АНУ -ын бусармаг бодлого их түлхээс болж байгааг өмнө нь дурьдсан.Лалын бусад Ислам шүтлэгтэнгүүд дэлхийн тив бүрд бас томоохон улс болгонд /түүний дотор Монголд ч орж ирсэн/ цөөнгүй бөгөөд 100 хүний 60 нь гэсэн тоог өмнө нь дурьдсан.АНУ-д гэхэд л 3 сая гаруй Лалын шашинтан байгаа нь бие, нас, санхүүгийн өндөрлөгүүдэд гарч чадсан нь ихэнхи нь юм. Хориод жилийн тэртээд Лалын шашинтнууд:
-Францад 3 сая
-Германд 2 сая
-Англид 2 сая
-Италид 0,5 сая /500 мянга/
-Скандинавт 0,5 сая /500 мянга/
-Нидерландад 0,3 сая(ЗООмянга)
-Автрид 0.3 сая
-Швевйцарьт 0.2 сая байгаа тоо гарсан нь сүүлийн жилүүдэд нэмэгдсэнээс биш хасагдсангүй ажээ.Хүний хүчин зүйлээс гадна Лалын Арабуудын гарт газар нутаг нь бас “мөнгө” гэдэг генералисимиус, “Нефть” гэдэг маршил байгаа билээ.Энэ хоёр нь мөнгө болоод нефтнээс хараат оронуудыг “бөхөлзүүлэх” чадалтай юм.

Хэрвээ АНУ- болон европын хэд хэдэн орон “нефть” гэдэг газрын хар тосноос хараат бус байсан сан бол Арабын орнуудруу бүлэглэн дайрч хүч түрэмгийлэх шалтгаан байгаагүй гэж болно. Дэлхийн нэфть хэрэглэгчдийн тэргүүнд яваа АНУ хэрвээ шинжлэх ухаан техникийн “хувьсгал” хийж чадахгүй суугаад байвал “төмөр сүргээс” эхлээд өлбөрч ахиад л зэвсэг барихад эрх мэдэлтэнгүүд, ард нь суудаг баячуудыг турхирах магадгүй зүйл. Тийм турхиралтын балгаар Ливи, Сири, Ирак, Египет улс хөлд нь чирэгдэж асар их хохирол үзсэн нь нууц биш юм.

АНУ анх 2002 онд хэрэглэдэг нефтийнхээ талаас илүү хувийг гадаадаас импортолдог болж 17-18 миллярд барель нефть бүхий Ирак улсад үл ялих шалтгаан гарган дайн дэгдээсэн нь уламаар Сири, Ливан цаашлаад Иранд ч халдах магадлалтай болсон.2025 онд гэхэд АНУ гадаадаас импорпортлох нефть нь 70-н хувь болон өсөх төлөвтэй юм.Гэвч эв эеэр биш зэвсгийн хүчээр асуудал шийддэг хоцрогдлын зуун өнгөрсөн.Бас тийм оролдлогын зууны сургамж нь лалын ертөнцийн санаа бодлыг нэгэнт өөрчилсөөр “ЛАНУ” байгуулагдахад өөрийн эрхгүйгээр хүргэж болно.

Гуравдахь нэгдэл буюу “ААНУАзи, Австралын нэгдсэн улс байгуулагдах шинж тэмдэг нь хэдийнэ мэдэгдэж Ази, номхон далайн орнуудын уулзалтууд болсоор байгаа билээ.Тийм уулзалтад Казахстан улс хүртэл идэвхтэй оролцож байдгийг нийтээр мэднэ.Монгол улс бол түүнд ажиглагчаар оролцдог юм.Энэ нэгдэл тийм ч амархан бас санаснаар буй болохгүй нь мэдээж юм. Япон, Хятад, Энэтхэг, Австрали зэрэг биеэ даасан томоохон бас цөмийн зэвсэг болон сансарын хөлөгтэй бие даасан тусгаар тив /Австрали/ эзэгнэсэн зэрэг улс орнуудын нэгдэл гэдэгт бол тийм ч амархан “нийлчих углуурга” одоогоор байхгүй.

Довтлон эзэгнэх биш “дотор санаагаар” л хэрэгжиж мэдэх үзэгдэл юм. 2025 он гэхэд: Энэтхэг 1 тэрбум 231 сая Хятад 1 тэрбум 198 сая Пакистан 306 сая Индонез 251 сая Бангаладеш 178 сая хүн амтай болох эрдэмтдийн тооцоо гарсан байна. Энэ нь гурван тэрбум 170 аад сая хүн гэсэн үг буюу одоогийн дэлхийн хүн амын бараг тал хувьтай тэнцэх их тоо юм.Хүний олноороо давамгайлна гэвэл Хятад, Энэтхэг хоёр ААНУ-нэгдлийг аль нэг нь толгойлох биз.Гэхдээ хоёр тив дамжсан нутагтай нэгэн том улс Хятадтай хил залгаа байгаа нь Орос улс юм.Эднийх Европын холбоонд нэгдээгүй ч Украйн, Кавказын улсуудын байдал эгзэгтэй юм.

Уул нь 16 улсыг нэгтгэсэн Зөвлөлт Холбоот улсыг байгуулж, бараг 80-аад жил “хамтралжуулж” байсан энэ орон өөрийнхөө дэвшүүлсэн гол төлөв Сибирь талруугаа хэлтийсэн удирдагч нарыг (Горбачав, Ельцин) тэргүүн дээрээ өргөмжилсний дараа салж бутарч дунд Ази, Казахстан, Кавказ нутгийнхнаасаа салсан билээ. Тийнхүү “задарсны” дараах Орос орны байдал гэвэл:

Бага ястнуудын гүнд живэх / Америкийн Европчууд Испани болон хар арьстнуудад живэх ёр орсон шиг / аюулаас салж тусгаарласан боловч өөрснийхөө (орос үндэстэн) өсөлтөөр өнөржих боломж хангалт муутай, Жирэмсэн орос эхчүүдийн 60 хүртлэх хувь нь абортоор үрээ хөндүүлдэг. Хүн ам нь жил бүр нэг саяар хорогдож буй (настайчууд нь сэтгэлээр унаж, бас архинд толгойгоо мэдүүлж, бусад шалтгаанаар)

Дөрвөн хүүхэд төрхөд гурав нь лалын шүтлэгтэн байсан боловч одоо жаахан өөрчлөгдсөн байгаа ч татар, башкир, тува, халмиг, буриад, якут, эвенк, нивх гэх мэтчлэн монголиодууд ихэнх нутаг дээр нь аж төрдөг гэх мэтчлэн эрэгцүүлэн бодох зүйл нэг бус байгаа билээ. Канад, Австралын байдал ч хүн амын хувьд Оросыг санагдуулхаар байгаа төдийгүй Европын баруун хэсгийн хүн амын цоорхойг нөхөхөөр үлгэр үзүүлэх орон нь Польш болж тэдний үр хөндөлтийг (аборт) хуулиар хориглосон.

Европын цорын ганц орон болоод буй нь ч тоомжиролгүй өнгөрөөх асуудал биш буйзаа.Ямар ч гэсэн хүн амзүйн бодлого шинчлэл шаардаж байгаагаар барахгүй олон улс орны хувьд бас нэгэн төрлийн “Хавдар” үүсгэх төлөвтэй юм.”Нэг гэр бүл нэг хүүхэд” гэдэг бодлого дэвшүүлсэн Хятад ард улс уул бодлогоо хэтэрхий яс баримталсанаас үндэстний хувьд хөгшрөх хандлагатай болж саяхнаас “Хоёр хүүхдийн” зөвшөөрөл өгч эхэлсэн нь ч бас эрэгцүүлэн бодууштай зүйл.ЛАНУ, ААНУ, ЛАНУ нэгдэлүүд бүрэлдэн тогтох юм бол энэ нь хүн төрлөхний “дээд нэгдэлийн” (Супер нэгдэл) босго болох юм.Энэ босгоор алхан ормогц “Дээд нэгдлийн” Хүн төрлхтөн төлөвшин тогтох болно.Супер нэгдэл буюу дээд нэгдлийн онолыг үүсгэгч нь Эйнштейн боловч тэрээр түүнийг төгөлдөржүүлж чадаагүй юм.

Гэтэл 21-р зууны босгон дээр монголын эрдэмтэн Бэсүд Ч.Эрдэнэ уул онолын бүрэн төгс цогцыг бүрдүүлсэн юм.Түүний тодорхойлсоноор “Монгол төвт дэлхий” бол супер нэгдлийн онолын биелэл болох юм. Ийм нэгдэл нэгдэлт дэлхийг буй болгохоор монголчууд 13-р зуунд Чингис хааныхаа удирдлагаар хэрэгжүүлж номхон далайн хойт эргээс Атлантын далайн наад эрэг хүртэлх өргөн зайд улс орнуудын агуу том нэгдлийг байгуулж, Хүн гүрний эхлүүлсэн алхамыг бараг 80 хувьд хүргэсэн боловч тэр их үйлийг бүтээгчдийн нас мөнх биш тул үр хүүхэддээ захиж үлдээх цагт их эзний итгэлийг хүлээсэн Өгөөдэй “өөхөнд боосон ч үхэр шиншихгүй” “өвсөнд боосон ч нохой идэхгүй” тийм хойч үе гарч ирэхвий гэхээс айж байгаагаа хаан эцэгтээн шууд хэлсэн байдаг. Тэр үг нь хэдэн зуунаар хол харсан хүний мэргэн санаа байсан тул хэрэгжиж эхэлсэн юм.Ухааны чадал заасан түүхэн энэ үйлсэд нь зөвчөө орсон юм. Дэлхийчилсэн их гүрний буурийг зассан хөх монголчуудын хойч үеийг

1791 онд
-Зүүн урдаас нь шарлуулж Зүрх зоригийг нь мохоосон

1921 онд
-Баруун хойноос нь улааруулж Бага ихгүй улаан туг бариулсан

1991 онд
-Тал талаас нь цоохортуулж Таних тэмдгийг нь баллуурдсан Энэ юу гэсэн үг вэ гэвэл бусдад “уруу татагдаж ухаан төөрөгдсөн “гэсэн үгээ.

Тэгээд дэлхийн супер нэгдлийн үйлс нэг хэсэгтээ замхарсан хүчээр, зэвсгээр сэргээх оролдлого Герман, Гүрж хүмүүс гаргасан боловч бүтээгүй.Харин Оросын удирдлагууд 20-р зууны сүүлрүү “глобалчлах” /дэлхийчлэх/ гэдэг асуудал дэвшүүлсэн нь Америк болон барууны орнуудын түлхээс орсон үзэл санаа байх талтай.Европ эхлээд Европчлогдож байна.”Дэлхийших” үйл явц нь өмнө дурдсан гурван янзын “ЛАНУ” хэлбэрээр эхний үе шат нь тавигдах бизээ.

Ийм хэлбэр нь дайн, түрэмхийллийн бус аргаар, буюу Монголын их хаадаас Ромын Папад бүүр тэртээ дээр үед бичсэн илгээлтэндээ дэвшүүлсэн үзэл санаагаар хэрэгжих юм.Тэр нь 1305 онд Өлзийт хаанаас Францын Гуа Филипп хаанд илгээсэн илгээлтэд дэвшүүпсэн “Үнэнхүү зохилдохуйгаас сайн юун ахуй” гэсэн онол баримтлал билээ.Энэ энгийн боловч онцгой үзэл баримтлалыг хэрэгжүүлэн дэлхийн хүн төрөлхтнийг “супер нэгдэлд” хүргэхэд зэвсэг биш ухаан хэрэгтэй юм.

Хорин нэгдүгээр зуун бол мэдээллийн зуун, оюун ухааны зуун болох бөгөөд цааших зуунуудад хүний оюун ухаан улам гүнзгийрэн, дэлхийших болно.Оюун ухааны гол хөдөлгүүр нь хүний уураг тархи, түүний чадал тэнхээнээс ундарна. Хүн төрөлхтний гурван өнгө арьстан нь: Монголоид, Негритюд, Европеид бөгөөд тэдний тархи нь
-Негритюд буюу хар арьстнууд 1280 грамм
-Европеид буюу цагаан арьстных 1330 грамм
-Монголоид буюу шар арьстных 1382 грамм жинтэй ажээ.

Монгол хүний тархи хар, цагаан арьстныхаас 50 гр-аар илүү байдаг байна.Өөрөөр хэлбэл тархины чадамж /ухаан/ нь Монгол хүнийх бусдаас өндөр ажээ.Түунийг бас Айкью /10/ гэдэг хэмжүүрээр авч үзэхэд дэлхийн 185 орны хүмүүсээс Монголчууд 21-р байрт орсон судалгаа бий.”Хэрвээ ирэх зуунд байгалийн онцгой үзэгдэл болохгүй бол хүн төрөлхтөн оюун ухааныг шүтнэ.Тэгвэл Монголчууд гарцаагүй тэргүүлнэ.Учир нь тэдний тархи Хамгийн том нь /1382 гр/ юм” гэж Германы нэрт эрдэмтэн О.Форте бичжээ.

Үүнийг нотлох мэтээр сүүлийн энэ зууны эхний үед манай Монгол залуучууд гайхмаар нээлт, бүтээлүүд хийж эхэлсэн бөгөөд түрүүчийн хэдэд нь төр шагналаа хайрласан нь сайшаалтай юм. “Супер нэгдэл” буюу “дээд нэгдэл”-д хүрэх 22-р зууны Төв Азийн зулай дээрээс Монгол ухааны бамбар гэрэлтэж, хүн төрөлхтөнд замчлан, “үнэнхүү зохиолдохуйгаас өөр сайн юун ахуй” гэдэг үзэл баримталлаа мандуулах болном за!

Жич: Дэлхийн тив бүрт холын болон ойрын элгэн садангууд маань сууцгааж байгаа шүү.

Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, Ардын Уран зохиолч, эрдэмтэн, сэтгүүлч Л.Түдэв

Японы эрдэмтэн Тошуки Нагукагигийн олж мэдсэнээр хөгц 2000 онд туршилт явуулж, “Physarum polycephalum” хэмээх ашигтай хөгцийг элсэн чихрээс гаргаж авсан.
Аюултай хөгц
Энэ хөгц хаа сайгүй биднийг дагалддаг, угаалгын өрөө, орон сууц, агааржуулалтын цооног, хамгийн хүсэшгүй нь бидний хүнсийг хадгалагч хөргөгчинд амьдардаг. Хүмүүс нүдэндээ ил бус бүхнийг үл тоомсорлодог аж.
Мөөгөнцөр бүх материалыг идэж, бүрхэж бохирдуулан устгахаас гадна хүний биед нэвтрэн орж хортой элемэнтийг ялгаруулах чадвар өндөр байдаг. Өсөлтийн явцад уушиг, гэдэс, арьс зэрэгт нөлөөлдөг хорт бодисыг өөрөөсөө үйлдвэрлэж байдаг. Тэдний спорууд нь амьсгалын замаар нэвтэрч, бидний дотор “суурьшиж”, бактери, вирусийн оршин тогтнох замыг нээж байршуулж өгдөг. Түүнийг харшил гэх бөгөөд харшилыг үүсгэгч нь бидэнтэй хамт хөгц хэлбэрээр амьдардаг хамгийн хор хөнөөлтэй үр дагавар юм. Хөгцийн мөөгөнцөр нь ДНХ-ийн бүтцийг устгаж, хорт хавдар үүсгэдэг.
Эрдэмтдийн үзэж байгаагаар хөгц болон мөөгөнцөрийн хор нь бие махбодоос бараг ариладаггүй аж.
Хамгийн аюултай тохиолдол нь сүүн бүтээгдэхүүн, загас, самар дээр “үүсч” байгаа (Aspergillus) аспергилийн шар хөгц юм. Энэ нь аюултай хөгцөөс афлатоксины хор ялгардаг бөгөөд биед байнга хуримтлагдаж, ойролцоогоор10 жилийн дараа элэгний хорт хавдар үүсгэх суурийг тавьдаг байна.
Хөргөгч болон талх хадгалдаг савыг долоон хоногт нэг удаа цэвэрлэж, нялх хүүхэдтэй айл угаалгын болон бие засах өрөөний булан тохойг сайтар цэвэрлэж байх ёстой юм.
СайханУул 11-17