Монголын Бөөгийн нэгдсэн холбоо

Category: Гадаад харилцаа, мэдээлэл

  • Монгол бөөгөөс суралцах зүйл их бий.

    БНСУ-аас ирсэн Ноён И Хэ Чоль ахлагчтай солонгос бөө нар Монголын Их эзэн Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойд зориулсан Их тайлга тахилгад хамгийн олон хүнтэй бүрэлдэхүүн оролцсон юм. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан БНСУ-ын Бөөгийн төлөөлөгчдийг хүлээн авч өдрийн зоог барив. Зоогт МБНЭ-ийн Дэд Ерөнхийлөгч удган Д.Энхжаргал, зайран М.Энхзаяа, МБНЭ-ийн бага хуралдайн гишүүн зайран Баттулга, МБНЭ-ийн Дээд хяналтын Зөвлөлийн гишүүн удган Д.Булган нар байлцав. Зоогийн үеэр хоёр орны бөө нарын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх боломж, цаашид хамтран ажиллах талаар санал бодлоо солилцсон юм. Их тахилгын дууссаны дараа БНСУ-ын бөө нар өөрсдийн зан үйлээ харуулсан тоглолт хийсэнд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан талархал илэрхийлэв. БНСУ-ын бөө нар Монгол бөөгөөс суралцах зүйл их байгааг хэлж байлаа.

  • Дэлхийн долоон гайхамшигт орны тоонд Монгол багтжээ

    “Financial Times” сониноос 2014 онд очиж үзүүштэй, дэлхийн аялал жуулчлалын долоон гайхамшигт орныг тодорхойлох зорилгоор судалгаа явуулжээ. Тус судалгааны дүнгээр “долоон гайхамшиг”-ийн жагсаалтыг Иран тэргүүлсэн байна.

    Ираны эртний соёл, уламжлал жуулчдын сонирхлыг ихэд татдаг бөгөөд энэхүү сайхан оронд очихыг зөвлөжээ. Нийслэл Тегеранд жуулчдын сонирхол татам маш олон ордон, музей, хийд байдаг бөгөөд тэртээ XIII зууны үеийн соёл уламжлалтай салшгүй холбоотой байдаг аж.

    Дэлхийн хоёр дахь гайхамшгаар Швед, ялангуяа Стокгольмыг нэрлэжээ. Тус хот нь Европын цорын ганц үзүүштэй хот бөгөөд нутгийн хойд хэсэгт байрлах өвөрмөц уур амьсгал бүхий Седермальмын арлыг “Financial Times”-ын шинжээчид онцолжээ.
    Энэхүү жагсаалтад Монгол улс багтсан байна. “Энэ оронд жуулчдыг татах далай тэнгис, цаашлаад том хот олон байдаггүй ч эртний нүүдэлчдийн амьдралыг бодитоор харах боломжтой. Мөн бэлчээрийн мал ахуйн хөгжлийг харж болно” гэж “Financial times” бичжээ. Дэлхийн долоон гайхамшигт орны тоонд мөн Зимбабве, Вьетнам, Япон, Патагони орсон байна.

    Э.ЭГШИГЛЭН

     

  • 90-ээд оноос хойш Хойд Солонгост бөө мөргөл хүчтэй дэлгэрчээ

    1990-ээд онд болсон их өлсгөлөнгийн дараагаас энэ үзэгдэл эрчимжиж эхэлсэн бөгөөд энэ нь хүмүүс дэглэмд, намд итгэх итгэл алдарч, далдын хүчинд найдах болсонтой холбоотой гэв.
    Хойд Солонгосын иргэд хосуудын ивээл жил, шинэ байранд орох, аян замд гарах гээд өдөр тутмын зүйлсийг бөө нараас асуудаг, ихээхэн сүсэг бишрэлтэй болсон гэнэ.
    Үүнийг дагаад хуурамч бөө нар ч олноор төрж хүмүүсийг хохироох явдал элбэгшсэн байна.
    Харин дэглэмийн зүгээс хүнийг бөө гэдгийг нь мэдвэл баривчлах, цаашлаад цаазлах хүртэл шийтгэдэг. Тиймээс аль болох нууц байдалд, ойрын хүрээлэл дотроо зан үйлээ гүйцэтгэдэг байсан байна.
    Кан бөө өөрийн дотно хүрээний хүмүүс дотор үйлчилж, зан үйлээ алсын ууланд очиж хийдэг байснаа ярьжээ.
    Гэхдээ хууль хэрэгжихэд хэцүү. Дунд шатны намын ажилтнууд ч бөөд очдог болсон нь нууц биш гэнэ.
    Бөө нар хүмүүст үйлчлэхдээ өргөл барьц авдаг ба нэг удаадаа 15-20 кг эрдэнэшиш авдаг байсан гэнэ. Гэхдээ ихэнх хүмүүс ядуу тул уян хатан байж өргөлөө багасгах тохиолдол байдаг гэжээ.

     

     

  • ОХУ-аас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд И.К.Азизов шинэ жилийн мэндчилгээ дэвшүүлэв

    ОХУ-аас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд И.К.Азизов шинэ жилийн мэндчилгээ дэвшүүлэв:
    Эрхэм хүндэт найз нөхөд өө!
    Та бүхэнд ирж буй 2020 оны Шинэ жилийн мэндийг чин сэтгэлээсээ өргөн дэвшүүлье!
    Улиран одож буй 2019 он нь манай хоёр улсын хувьд үйл явдлаар баян байлаа. Бид Халх голын Ялалтын 80 жилийн, УБТЗ нийгэмлэгийн 70 жилийн, Атар газар эзэмшсэний 60 жилийн ойг өргөн дэлгэр тэмдэглэсэн билээ. ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.В.Путин 9-р сарын 2-3-ны өдрүүдэд Монгол Улсад албан ёсны айлчлал хийж, Ялалтын ойг тохиолдуулан Улаанбаатар хотноо зохион байгуулсан ёслолын арга хэмжээнүүдэд оролцов. Мөн саяхан Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх ОХУ-д өндөр ач холбогдолтой албан ёсны айлчлал хийв. Бидний уламжлалт найрсаг харилцаа бүх чиглэлээр өндөр хурдацтай хөгжиж байгаа ба худалдаа, эдийн засаг, хүмүүнлэгийн харилцаа маань дэвшилтэй өрнөж байна. Олон жил хуримтлагдаад байсан олон асуудал шийдвэрээ олж, манай хоёр орны харилцаа бүрэн эрхт улсууд хоорондоо тогтоож болох хамгийн өндөр түвшинд буюу иж бүрэн стратегийн түншлэлийн түвшинд хүрэв. Бид ирээдүйдээ итгэлтэйгээр урагш тэмүүлнэ!
    Оросын болон Монголын ард иргэдэд баярын мэнд дэвшүүлье! Ирж буй шинэ ондоо айл бүхэн аз жаргалаар дүүрэн, хүн бүр хүсэл зорилгодоо хүрсэн, эрүүл саруул, амжилт бүтээлээр арвин байхыг хүсэн ерөөе!
    Шинэ оны мэнд хүргэе! Сайхан баярлаарай!
     

  • Хадны оршуулгын хосгүй үнэт дурсгалыг дипломат ачаанд шургалуулж, хулгайгаар хил давуулжээ

     
        Монгол Улс дахь ХБНГУ-ын Элчин сайдын яамны дипломат ачааг ашиглан хил нэвтрүүлснийг хууль, бус, хулгайн арга гэж үзэхээс өөр аргагүй. Түүнчлэн дипломат албаны ачаанд шургалуулан Монгол Улсаас ХБНГУ-д хүргэхдээ ямар ч гэрээ, контракт үйлдээгүй аж. Өөрөөр хэлбэл, Монголын хадны оршуулгаас гарсан ямар ямар олдворыг Германы талд хүлээлгэн өгөв, хүлээн авав гэдэг баримт үлдээгүй юм. Монголоос ингэж зөвшөөрөлгүй хил давж одсон олдворуудаар германчууд “Талын дайчид” нэртэй үзэсгэлэн гаргаж 2012-2013 онд Бонн, Амстердам зэрэг хотуудаар аялуулсан төдийгүй олдворуудын зургаар ‘Талын дайчид” нэртэй ном хэвлүүлжээ. Хадны оршуулгаас гарсан олдворууд ийм ном болсон гэсэн үг.
     
        Герман хэл дээрх уг номыг бүтээхдээ зүй зохисоор бол Монгол Улсын Засгийн газрын 23 дугаар тогтоолын дагуу манай улсаас зөвшөөрөл авах ёстой. Соёлын хосгүй үнэт өв, дурсгалаар ном хийх, хувилан олшруулж худалдан эдийн засгийн эргэлтэд оруулах бол заавал зөвшөөрөл авах талаар уг тогтоолд заасан байдаг. Ном хийж, үзэсгэлэн гаргасан нь яахав гэхэд дипломат ачаанд нууж, хулгайгаар хил гаргасан олдворууд бүгд бүрэн эргэж ирэх үү гэдэг хамгийн гол асуудал. Олдворууд дотор маш ховор, нандин дурсгал зөндөө бий. Тухайлбал, чанарын хувьд маш сайн хадгалагдсан, унаган дүр байдал, өнгө зүсээ 1500 жилийн турш алдаагүй эртний Монголын морьтон баатар эрсийн зэвсэг хэрэглэл, түүний дотор нум сум болон сумны хоромсог саадаг бий.
     
         Үүнээс гадна морин толгойтой чавхдаст хөгжмийн зэмсэг гэхэд л Монголд төдийгүй нийт нүүдэлчдийн ертөнцөд одоогоор цор ганц байгаа хосгүй дурсгал бөгөөд дээр нь сийлмэл зураг дүрс, эртний руни /түрэг/ бичиг байгаа нь Монголын хөгжмийн урлагын уламжлалаар тогтохгүй хүн төрөлхтний хөгжмийн соёлын түүхэнд тэмдэглэгдэх, шинжлэх ухааны шинэ нээлт, судлагдахуун болохоор хосгүй дурсгал аж. Энэхүү ховор дурсгалын дөрвөн талаас нь авсан гэрэл зургийг “Талын дайчид” номын 260-261 дэх хуудсуудад нийтэлсэн байна. Хадны оршуулгаас гарсан нийт 98 орчим нэр бүхий ховор нандин дурсгалыг Монгол Улсын хууль зөрчин, хулгайгаар хил гаргасан холбогдох баримтуудыг урдчилсан байдлаар цагдаагийнхан тогтоон, энэ үйлдэлд буруутай байж болох этгээдүүдэд Эрүүгийн хуулийн 175.2-т зааснаар буюу археологийн ба палеонтологийн олдвор, эд өлгийн зүйлсийг улсын хилээр хууль бусаар нэвтрүүлсэн гэдэг үндэслэлээр эрүүгийн хэрэг үүсгэн шалгаж эхэлсэн байна.
     
        Дашрамд дурдахад, хадны оршуулга гэдэг нь хадны нөмөр, хөнөг, чийг орохгүй, хуурай орчинд үйлдсэн эртний оршуулгын нэгэн хэлбэр. Хадгалалтын нэн таатай ийм орчинд органик эдлэлүүд, түүний дотор мод, арьс шир, үс ноос, эсгий, нэхмэл, торго дурдан зэрэг нь онцгой сайн хадгалагдаж бидний үед эрт цагийнхаа түүхийг хүүрнэхээр хүрч ирсэн байдаг. Харамсалтай нь археологийн олдвор хэлбэрээр газар эхийн хэвлийд нуугдаж ирсэн хосгүй үнэт ийм дурсгалуудаа манайхан хэнэг ч үгүй, ямар ч баримтгүйгээр, гэрээ үйлдэлгүйгээр харь оронд найр тавиуд өгчихдөг нь гол харлуулам. Археологийн дурсгал тухайн улс, ард түмний үндэсний тусгаар тогтнолын баталгаа байдаг. Үүнийг дэлхийн ард түмэн ойлгодог учраас археологийн судалгаанд онцгой ач холбогдол өгдөг. Манайхан ийм дурсгалуудаа олж авч байгаа нь сайн хэрэг ч харь оронд найр тавиад өгчихдөг нь үнэхээр таагүй хэрэг. Өгч болох ч буцаан авах баримт сэлт үлдээж, ил тод хийж болмоор доо. VII-XIV зууны үеийн нүүдэлчдэд холбогдох хадны оршуулгын дурсгалаас гарсан олдворуудыг ийнхүү хууль бусаар хил гаргасныг сүүлд Соёл, спорт аялал жуулчлалын сайд Ц.Оюунгэрэл мэдэж, ХБНГУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд Г.Тийдеманнтай энэ оны аравдугаар сарын 21-нд уулзаж байжээ.
     
         Тэдний уулзаж ярилцсан тэмдэглэлд, ховор олдворуудыг хууль бусаар хил гаргасан учрыг сайд Ц.Оюунгэрэл ноён Элчин сайдаас асуухад Элчин сайд Монголоос Д.Цэвээндорж, Ц.Төрбат, Д.Батсүх нарын хүмүүс өгсөн тухай ярьсан байгаа юм. Элчин сайдын ярианд нэр дурдагдсан хүмүүс нь ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнгийн захирал Д.Цэвээндорж, тус хүрээлэнгийн секторын эрхлэгч Ц.Төрбат, эрдэм шинжилгээний ажилтан Д.Батсүх нар гэсэн. Нэр бүхий хүмүүс улсдаа мэдэгдэлгүйгээр, хил гаальд тэмдэглүүлэхгүйгээр ховор олдворуудыг хил гаргасныг сайд Ц.Оюунгэрэл мэдсэн хэрнээ хууль хяналтынханд мэдэгдэж, буруутай байж болох этгээдүүдийг шалгуулах, олдворыг буцааж авчрахаар ажиллах үүрэгтэй ч нуун дарагдуулжээ. Сайд хүн улсынхаа тусгаар тогтнолтой холбоотой ноцтой асуудлыг нуун дарагдуулсан ч цагдаагийнхан энэ тухай мэдэж, шалгаж буй нь сайн хэрэг. Түүх соёлоо хамгаалахад хамтарч ажиллахгүй байна гэдэг нь байж болохгүй зүйл учир Ц.Оюунгэрэл сайдын энэ үйлдлийн тухай дурдаж буй билээ. Цагдаагийнхны олж тогтоосноор 2008-2010 онуудад буюу “Монгол алтайн түүх археологийн дурсгалууд-2” төсөл хэрэгжих үед ийм хууль бус үйлдэл гарчээ.
     
         Дээрх төслийнхөн олдворуудыг Археологийн хүрээлэнд авчраад тэндээ байлгаж байгаад, Археологийн төв дээр Жан Бемман гэдэг герман хүнд эрдэм шинжилгээний ажилтан Д.Батсүх өгчээ. Гэхдээ энэ хоёр хүн хүлээлгэж өгсөн, хүлээн авсан гэж аль аль нь гарын үсгээ зурж баталгаажуулаагүй. Хүлээлгэн өгсөн баримт үйлдээгүй. Зөвхөн олдворуудыг англиар нэрлэсэн жагсаалт үндэслэсэн аж. Олдворын нэрийг англиар бичсэн учраас ямар ямар олдвор гэдэг нь маш тодорхойгүй, дундаас нь өөр зүйлээр орлуулах, авч үлдэх нөхцөл бүрдсэн гэсэн үг гэж хардаж буйгаа хуулийнхан хэлж буй юм. Жан Бемман гэгч энэ хүн сүүлд “Тамын дайчид” номыг эмхтгэсэн хүмүүсийн нэг болж нэр нь орсон. Жан Бемман Германы Элчин сайдын яаманд олдворуудыг аваачаад, дипломат ачаагаар хил гаргасныг цагдаагийнхан мөн тогтоожээ. Хосгүй үнэт олдворууд одоо Германд байгаа бөгөөд тус улсаас авчирч өгнө гэдгээ мэдэгджээ. Гэхдээ хэдэн олдвор гаргасныг мэдэхгүй, бүртгэл байхгүй болохоор бүрэн гүйцэд ирнэ гэдэг нь бүрхэг. Дипломат ачаагаар гарсан учир хил, гаальд ямар ч мэдээлэл байхгүйгээс яаж тулгаж авах нь ч тодорхойгүй. Үүнээс гадна ‘Талын дайчид”-ыг дипломат ачаанд шургалуулж, хулгайгаар гаргасны учир юу вэ гэдэг их л сонин. Цагдаагийнхан энэ бүхнийг шалган тогтоох биз ээ.
     
     
    Ц.Эрдэнэцэцэг

     

  • “Монголын эзэнт гүрэн гэж байгаагүй, түүхчид зохиосон” нийтлэлийн няцаалт гарчээ

     
    Тэрээр нийтлэлдээ “Анх уншихад уур хүрч муусайн оросуудыг толгой бүтэн үлдээсэн нь эзэн хааны буруу гэж омтгойрно.Гэвч энэ өгүүллээс бодох юм их байна.Жишээ нь, монголчуудын шинэ түүхээ бүтээхдээ бүх түүхээ 1921 оноос эхэлсэн гэж тоолдог.Чингэсийн байлдан дагуулалтын түүхийг монголчууд мэддэггүй, хойч үедээ заадаггүй.Рашид Ад-дин, Гилом де Рубрик, Плано Гарфин нар Хар хорум гэдэг.
     
    Монголын нийслэлд бараг дэлхийн бүх мөнгөөр гүйлгээ хийдэг гэж тэмдэглэсэн нь худлаа.Монгол өөрөө анхны мөнгөн тэмдэгтээ 1924 онд хэвлэсэн Хар хорумын малтлагаас ганц ч зоос олдоогүй гэх юм даа.Монголын түүхчид Оросоор түүхээ зохиолгосны гор одоо л гарч байна.Нээрээ бид чинь Монголын эзэнт гүрэн гэж байсан, тэр аугаа их Чингэс хааны удам судар одоо бид байна.Цагтаа дэлхийг байлдан дагуулж явсан гэдгийгээ одоо яаж батлах юм билээ” хэмээсэн юм.
     
    Тус нийтлэл хэвлэгдсэн цагаас эхлэн манай сонины редакцад Монголын түүхч эрдэмтдийн олон захидал ирсэнд баярласнаа илэрхийлье.Мөн тусгаар улсын түүхэнд ингэж халдаж байгаад манай эх оронч улстөрчид болон үндэсний аюулгүй байдпын зөвлелөөс огтхон ч анхаарсангүй.Уг нь бол тусгаар улсын түүхийг мушгиж байхад хэлэх үг баймаар юм.
     
    Харин ОХУ-ын цахим сэтгүүл дээр блогчин goshlOO хэмээх Григорий Мухин “Татар Монголын дарлалыг үгүйсгэгчдийн тухай буюу музей үзэхийн ач холбогдол” нэртэй нийтлэл бичин, А.А.Кунгуровыг няцаасан байна.Григорий Мухин нь 41 настай, Москва хотын Н.Э.Бауманы технологийн их сургуулийг төгссөн нэгэн аж.Ингээд түүний нийтлэлийг TIME.MN сайтад М.Сугар-Эрдэнэ орчуулсныг хүргэе.
     

    “Үгүйсгэгчдийн тухай буюу музей үзэхийн ач холбогдол”
    Алексей Кунгуров хэмээх зохиолчийн бичсэн Монголын Эзэнт гүрний албан ёсны түүх бол түүхчдийн бичсэн худал хуурмаг зохиол, Татар-Монголын дарлал Орост болж байгаагүй гэсэн нийтлэлийг уншаад би Москвагийн Түүхийн музейд хэд хоног өнгөрөөлөө.Ер нь интернтэд иймэрхүү зүйл бичдэг “судлаачид” олширч, бас өөрийн гэсэн дэмжигч коментчидтой болоод байгааг дурдая.
     
    Мэдээж, иймэрхүү хагас ухаантай этгээд нетэд олон, бүгдэнтэй нь маргаад байлтай биш гэж төвөгшөөгөөд орхиж болох ч нэгдүгээрт Их гүрний өмнөөс гомдол төрөөд, хоёрдугаарт түүхийн бүхий л материал гарын дор байсан тул Кунгуровын баримттай тулган шалгаж үзлээ.За юуны өмнө Кунгуров гуай монголчууд ямар ул мөр үлдээсэн бэ гэдэг талаар юу бичсэнийг үзье.
    “Бичгийн дурсгал – 0 тэг. Аргагүй шүү дээ, монголчууд өөрсдөөс илүү соёлтой олон ард түмний бичгийг ээлжлэн хэрэглэж байгаад XX зуунд л өөрийн бичиг үсэгтэй болсон улсууд.Оросын түүхэн бичгүүдэд ч ямар ч монгол хүний тухай дурдсан зүйл байхгүй.
    Архитекторын дурсгал-0 тэг.
    Хэл шинжлэл- 0 тэг. Орос хэлэнд нэг ч монгол үг байхгүй бол монгол хэлэнд ч XX зуунаас өмнө авсан орос үг байхгүй.
    Соёл, эрх зүй- 0 тэг. Бидний амьдрал, аж ахуйд Байгаль нуурын цаадах нүүдэлчдээс авсан ямар нэг зүйл байхгүй бол тэдэнд ч өнгөрсөн зуун хүртэл соёлт ард түмнээс авсан, зээлсэн юм байгаагүй.
    Эдийн засаг- 0 тэг. Монголчууд Евразийн бараг 70 хувийг нь эзэлсэн юм бол гэр орондоо олзны ямар нэг юм авчрах ёстой биз дээ.Номын сан, уран зураг биш ч гэсэн ядаж шатааж сүйтгэсэн сүм хийдийнхээ алт мөнгийг авсан баймаар.Тэгвэл бас л юу ч байхгүй.
    Зоос зүй- 0 тэг. Монголын ямар ч мөнгөн тэмдэгтийг дэлхий мэдэхгүй.
    Зэр зэвсэг- 0 тэг.
    Аман зохиол- 0 тэг. Монголчуудын аман зохиолд агуу булаан эзлэлтийнхээ талаар дурдсан ямар ч юм байгаагүйг нутгийнхантай харилцсан бүх европчууд тэмдэглэж байжээ.
    Хүн амын генетик- 0 тэг. Нүүдэлчид эзэлж байсан гээд байгаа Евразид монголчууд байсан гэсэн ямар ч ул мөр байдаггүй” гэж бичсэн байна.Тэгээд энэ хэсгүүдээ задлан, өөрийн үзэл бодлоо баталсан байх юм.Гэхдээ түүний өөрийнх нь бичсэн зүйлүүд л өөрийг нь няцаахад хангалттай баримт болж байгаа юм.За ингээд няцаалтаа эхэлье.
    1. Бичгийн дурсгал- Үнэн хэрэгтээ монголчуудын байгуулсан асар том гүрэн улсын талаар бичсэн зүйл маш олон бий. Эртний Орос, Европ, Перс, Хятадын болон өөр олон бичгийн дурсгал байгаа.Европ, Орос сурвалжид тэднийг татар гэж нэрлэдэг бол Хятад, Перс сурвалжид монголчууд гэсэн байдаг.Өөр өөр орны энэ эх сурвалжууд газар зүй, он цагийн хувьд таарч байдгийг хэлэх хэрэгтэй.
     
    Жишээ нь: Рашид-ад-Дин монголчууд Зүүн Европт довтлохоор бэлтгэж байгааг бичээд зогсохгүй Бат хааны Оросын вант улсуудад хийсэн аяллын талаар дэлгэрэнгүй мэдээлж, зарим тохиолдолд Оросын түүхчдийн мэдээллийг нөхөж, тодотгож өгсөн байдаг. Кунгуров XIX зуун хүртэлх Оросын бүх түүхэн бичиг хуурамч гэж бичиж байгаа нь угаасаа утгагүй зүйл юм.
     
    Гадаадын бас бүх сурвалж хуурмаг болж таарах уу.Олон арван хэл дээр гарсан, энд тэндээс олдсон энэхүү үнэт бичиг соёлын дурсгалууд бүгд ижилхэн худлаа бичнэ гэж байхгүй билээ.Тэрээр Монголд бичиг үсэг байгаагүй гэж бичиж.Бичиг үсэггүй байж, яаж ийм том гүрнийг удирдан зохион байгуулах билээ хэмээн гайхаж.
    Хариулт амархан, монголчууд эзэлсэн орныхоо бичиг үсгийг ашигладаг байсан.Алтан Ордны улс араб хэл хэрэглэдэг байсны жишээ бол 1397 онд Төмөрхүлүг хаан Оросын ванд араб хэл дээр бичсэн захиа байна.Мөн 1361 оны үеийн төмөр пайзан дээр “Келдибек хааныг дагаагүй бүх хүн тэнгэрийн гэсгээлийг хүртэх болно” гэж арабаар бичсэн байна.
    Төмөрхүлүг хааны захиа Кунгуров уйгар бичигтэй “Чингисийн чулуу”-г монголчууд үүнээс хойш өөр ямар ч бичиг үсэг ашиглаагүй мэт л будаа болтол нь шүүмжилжээ Гэхдээ тэр Оросыг Чингис хаан эзэлсэн гэж бодоод байх шиг байгаа юм.Тэгээд л Чингисийн үеийн хоцрогдсон.зэрлэг бүдүүлэг нүүдэлчид гээд л бичиж. Тэгвэл Евразийг Батхаан болон түүний үр удам эзлэн дагуулсныг сургуулийн сурагчид ч мэднэ шүү дээ.
    2. Архитекторын дурсгал-Кунгуров Хархорин гэдэг монголчуудын нийслэлийг огт байгаагүй гэж бичсэн байна. Хайгаад хайгаад сүм хийд, ордон, ер нь юу ч олоогүй гэж.Тэгвэл Хархорин хэдхэн арван жил л Монголын нийслэл байсныг хэлэх хэрэгтэй.Дараа нь хэдэн зуун жилийн турш дайн дажны хөлд үрэгдэн хүн амьтангүй болж, дахиж баригдсаар байсан хот юм.
     
    Хотын шинэ оршин суугчид хуучин барилгын материалыг барилгадаа ашигладаг байсан, соёлын үнэт зүйлсийг хамгаалах яам тамгын газар байгаагүй болохоор тэд ноён Кунгуровын Монголын нийслэлийг цэцэглэн хөгжиж байснаар нь харах хүслийг биелүүлж чадаагүй хэрэг.Тэгвэл тийм яам, тамгын газар Орост ч байгаагүй гэдгийг би хэлмээр байна.Одоогийн Москвад 1420 оноос өмнөх барилга байдаггүй гээд ямар ч эрүүл ухаантай хүн Москва 15 дугаар зуунаас хойш үүссэн гэж маргалддаггүй биз дээ.
     
    Кунгуров “Өгөдэйн ордны дороос XVII зууны сүмийн туурь гарч ирсэн гэж зүгээр л худлаа ярьжээ.Сүмийн туурь үнэхээр олдсон, гэхдээ XIII зууны эхэн үеийн сүм байсан.Тэгэхээр бүрэн бүтэн барилга олдоогүй гэдгээр татар монголчууд архитекторын дурсгалгүй байсан, Их гүрэн ч байгаагүй гэж үзэхэд хангалтгүй юм.Бүх юм өөрийн цаг үедээ л байсан хэрэг.Москвагийн Түүхийн музейд энэ талаар олон үзмэр бий.Ер нь бол монголчуудын байгуулсан олон зуун хот тосгон байсан гэдгийг хэдийнэ баталсан тул монголчууд дан ганц Хархоринтой байгаагүй гэдгийг хэлье.Хамгийн инээдтэй нь эрхэм Кунгуровын төрсөн хот Тюмень ч Алтан Ордны улсын нийслэл хот байсан гээд энд бичжээ.
    3.Хэл шинжлэл- Хэл шинжлэлийн тухай бичихдээ юуны өмнө Татар Монголын байлдан дагуулагчид ямар хэлээр ярьдаг байсныг эхлээд мэдэж байх ёстой болов уу.Кунгуров тэднийг зөвхөн монголоор ярьдаг байсан гэж бодож байх шиг байна.Тэгвэл эртний түүхийн бичгээс үзэхэд Чингис хааны улс үүсэн байгуулагдаж байх үедээ ч түрэг болон монгол хэлтэй ард түмнүүдээс бүтэж байжээ.
     
    Кипчак зэрэг түрэг хэлтэй олон улсыг нэгтгэсэн Бат хааны үед бол түүний арми дан монгол хэлтэй байхын аргагүй байлаа.Монголчууд тэр үед эзлэгдсэн орны цэргүүдээр хүчээ сэлбэдэг байсан бөгөөд оросууд Иран, Хятадад хийсэн аян дайнд оролцож байлаа.Ингэхээр Оросыг түрэг хэлтэй цэрэг дайчид эзэлсэн гэж үзэж болох бөгөөд орос хэлэнд түрэг үг маш их бий.
     
    Мэдээж булаан эзлэлтээр л түрэг орос хэл холилдсон гэж үзэж болохгүй ч бичгийн дурсгалаас харахад энэ үг хэзээ, яагаад орос хэлэнд орсон нь ойлгогддог.Жишээ нь Татарын дарлалтай цуг яма, ямшик (морин өртөө), деньги (татарын задгай мөнгө), таможня (гааль) гэсэн үгнүүд орж ирсэн.Мөн доха-(монголоор дах), тьма- (монг. түмэн), есаул- (монг. засуул), орда- (монг. ордон), бугай-(монг. бух), мерин- (монг. морин), караул- (монг. харуул), капкан- (монг. хавх) гэсэн монгол үгийг бид гадаад үг гэж бодолгүй хэрэглэдэг билээ.
    4.Соёл эрх зүй- Оросыг Байгалийн цаадах хагас зэрлэг нүүдэлчид эзэлсэн гэж бичдэг ч үнэн хэрэгтээ Батын их гүрэн Орост довтлохоосоо өмнө олон соёлт ард түмнийг байлдан дагуулсан, соёлыг нь шингээсэн орон байлаа.Тийм болохоор бидний амьдралд түрэгийн соёлын ул мөр алхам тутамд тохиолддог.Айлд ороод гутлаа тайлахаас эхлээд хананд хадсан хивсээ хар.
    5.Эдийн засаг- Хэрэв эдийн засаг гэдэг ухагдахуунд Кунгуровын ойлгож байгаа шиг алт мөнгийг хэлж байгаа бол бүх юм ок байна гэсэн үг.Бичгийн олон дурсгал, археологийн олдворуудаас гадна түүний дурдсан Европын аялагчид ч үүнийг баталж байгаа.Жишээ нь зураг дээр байгаа Алтан ордны улсын шаазан эдлэл.
    Кунгуровын хэлээд байгаа Сарай хотын тууриас олсон бөгөөд хэдэн ширхэг гэрийн эд зүйлс гээд байгаа нь.Эндээс мөн олон тооны алт, мөнгөн зоос олдсоныг музейгээс үзэж болно.Ер нь бол алт мөнгө, баялаг Алтан Ордны улсад хангалттай байсан.
    6.Мөнгө- Дээр дурдсан тул энд нуршихыг илүүд үзэв.Ер нь бол Кунгуров хараагүй гээд тэр зүйл нь байхгүй гэсэн үг биш билээ.
    7.3эр зэвсэг- Кунгуров монголчуудын гол зэвсэг нум сум байсныг мэддэг нь сайн хэрэг.Тэгсэн мөртлөө тэр нум сум бараг хэрэггүй зүйл гэж хэлсэн байх юм.Үнэндээ ган үзүүртэй дунд зэргийн сум хуяг, дуулгыг цөм цохих чадалтай.Мэдээж хэрэг хэн дуртай нь ямар ч зайнаас цөмлөөд байхгүй ч гэсэн нум сум хангалттай хүчтэй зэвсэг юм.
     
    Тиймээс л Английн харваачид Францын хуягт рыцариудыг бут цохиж чадаж байлаа.Эсвэл 100 жилийн дайн бас болоогүй, түүхчид зохиосон юм болов уу.Кунгуров монголчуудыг төмөр хайлуулж чаддаггүй, тийм болохоор төмөр зэвсэггүй байсан гэж бичжээ.Тэгвэл энэ үзмэрт байгаа монголчуудын зэр зэвсэг зүүд зэрэглээ юм болов уу, эсвэл археологчид нууцаар аваачиж хаясан юм болов уу.
     
    Төмөр гарган авахын тулд хөдөлмөрийн хуваарилалт хэрэгтэй, ядуу орон чадахгүй гээд л бичсэн байх юм.Үнэндээ тэр үед хоёр цоорхойтой шавардсан нүх байхад л төмөр гарган авч байсан бөгөөд Кунгуровын хэлсэн шиг өндөр технологи огт хэрэггүй.Нүүдэлчид зөвхөн өөртөө л зориулж хоол хийдэг, өөр юм хийж чадахгүй гэж бичсэн байна.
     
    Тэгвэл тэр нүүдэлчид чинь ан агнуураас гадна байнга дайтаж байлддаг байсан төдийгүй, өөрийн феодалын засаг захиргаатай, өөрөөр хэлбэл баяд ноёд, зарц барлагтай, худалдаа наймаатай, байлаа.Тэд түүний хэлсэн шиг ясан зүүгээр юм оёод суугаад байдаггүй, зэр зэвсгээ бэлдэн, эхнэр хүүхэддээ ар гэр, аж ахуйгаа даатгаад, алдар нэр, олз омгийн төлөө дайнд гардаг байлаа.
    8.Ардын аман зохиол- Монголчуудын аман зохиолд байлдан дагуулалтаа дурдаагүй гэнэ.Энэ баталгааг авч үзэх хэрэг ч алга.800 жилийн дотор ямар ч юм өөрчлөгдөнө шүү дээ.
    9.Генетик- Кунгуров Евразид монголчууд байсан генетикийн ул мөр байдаггүй гэж бурсан байна.Үүний хариуд та бүхэнд Кунгуровын зургийг толилуулахад л хангалттай.Тэр толинд хараад өөрийгөө хөх нүдтэй, шар үстэй байна гэж хардаг юм болов уу. Ер нь Оросын архитекторыг судлаад үзэхэд Монголоос өмнөх буюу 1237 он хүртэл, Москвагийн буюу 15 дугаар зуунаас хойших гэж хоёр тодорхой хуваагдсан байдаг.
     
    Голд нь 200 жил байгаа биз.Энэ 200 жилд бараг юу ч бүтээгээгүй, босгоогүй байдаг.Урлаг, гар урлалд ч адилхан.Энэ бол татар монголчуудад эзлэгдэн, уналтанд орсны үр дүн гэж үзэхээс өөр аргагүй.
    Эх сурвалж:

  • Ази тивийн алтны бүслүүр Монголоос илрэв үү?

    Ази тивийн алтны бүслүүр Монголоос илэрсэн тухай гадныхан шуугиж байна.
    Саяхан “Erdene Resource Development” компани “Алтан нар” орд дээр өнгөрсөн улиралд явуулсан судалгааны эцсийн дүгнэлтээ танилцуулж тэр нь Торонтогийн Хөрөнгийн бирж  дээрх тус компанийн хувьцааны ханш 40 орчим хувиар өсгөсөн юм.
    Баянхонгор аймагийн нутаг дэвсгэрт байрладаг “Алтан нар” ордын талаар “Erdene Resource Development” компанийн ерөнхийлөгч Петр Акерли “Хамгийн сүүлд явуулсан өрөмдлөг нь бидний итгэлийн улам нэмэгдүүлж байгаа. Тус орд Төв Азийн алтны бүслүүрт хамаарагддаг байхыг үгүйсгэхгүй. Тэгээд ч бидний ажлын эхний үр дүн төсөөлснөөс илүү сайн байгаа” хэмээн байр сууриа илэрхийлсэн.
    Судалгааны үр дүнд “Алтан нар” ордын “Union North” гэж нэрлэгддэг хэсэгт 19 метрийн гүн дэх нэг тонн хөрс тутамд 8.9 грамм алт, 66 грамм мөнгө болон бусад металл байгааг тогтоожээ. Мөн 7 метрийн гүнд тонн хөрс тутамд 20.2 грамм алт, 138 грамм мөнгө байгаа гэж үзсэн байна.
     
    Харин “Union South” гэж нэрлэгддэг хэсэгт 10 метрийн гүнд тонн хөрс тутамд 4.5 грамм алт, 9 грамм мөнгө байгааг тогтоосон аж. Ийнхүү “Алтан нар” орд нь Оюутолгойн дараа орохоор нөөцтэй болох нь тогтоогдоод байгаа юм.
     

  • ЖАК УЭТЕРФОРДЫН МЭНДЧИЛГЭЭ

    Монгол бахархалын өдөрт зориулсан
    Монгол түүх судлаач, зохиолч
    ЖАК УЭТЕРФОРДЫН МЭНДЧИЛГЭЭ
    Эрхэм хүндэт нийт Монголчууд аа,
    Энэрэн нигүүлсэхүй нинжин сэтгэлийг эрхэмлэн сайн үйлийг түгээж, түмэн олны найрсаг харилцааг өргөжүүлэн буй Та бүхэнд, та бүхний ажил үйлс, зохион байгуулж буй уулзалт, арга хэмжээнд арвин их амжилтыг билэгдэн хүсье.
    Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Эзэн Чингис хаан,
    алтан ургийн үр хойчис IV дүрийн Далай лам Ёндонжамц,
    анхдугаар Богд Жавзандамба хутагт Өндөр Гэгээн Занабазар нарын суут хүмүүсийг төрүүлсэн Монголчууд бүхий л шашныг хүндлэн хүлээн зөвшөөрдөг
    саруул ухаанаар даян дэлхийг нэгтгэн амар амгаланг тогтоох үйлсэд цаг үргэлж манлайлан тэргүүлэгч байсаар ирсэн.
    Өнөөдөр эх дэлхийд маань урьд өмнөхөөс илүүтэйгээр энэхүү санаа нэн чухал болжээ. Эв нэгдэл, энх амгаланг эрэлхийсэн Монголын ард түмнээ нэгдэн нягтруулах үйлсэд Та бүгдийн хүнлэг сэтгэл, хичээнгүй хөдөлмөр тус болох хийгээд Монголчууд энэ эрин зуундаа даян дэлхийн оюун санааны
    аугаа их сүр хүчин ахин болж чадна гэдэгт би гүнээ итгэдэг.
    Мөнх хөх тэнгэрийн
    Алтан нарны гэгээ
    Монголын сайхан орныг
    Мөнхөд ивээх болтугай
    Хүндэтгэсэн,
    Жак Уэтерфорд
     
     
     

  • Монгол эрдэмтэн БНХАУ-ын дээд шагналаар шагнагджээ.

    БНХАУ дэлхий дахинаа нээлттэй бодлого явуулж эхэлсний дараа, 1991 оноос Хятад улсын Төрийн зөвлөлийн дэргэдэх Гадаад мэргэжилтнүүдийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны байгууллагаас жил бүр нэр дэвшигчдийг  шалгаруулж, Хятад улс байгуулагдсаны тэгш ойн жил 100, бусад жилд 50 гадаадын мэргэжилтнийг 10 дугаар сарын 1-ний өдөр буюу БНХАУ Үндэсний   баярын өдрөөр шагнадаг болсон байна. 
    Хятад улс байгуулагдсаны 70 жилийн ой тохиож буй 2019 оны шагналыг  БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн Шадар сайд Лю Хэ гардуулж,  БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд Ли Көцян баяр хүргэж үг хэлсэн байна. Өнөө  жил энэхүү нэр хүндтэй шагналаар  АНУ-ын Чикагогийн их сургуулийн профессор, Нобелийн шагналт, эрдэмтэн Жеймс Ж.Хекман, Франц улсын иргэн, Олон улсын цөмийн судалгаа, инженерийн мегатөслийн Ерөнхий захирал, доктор Бернард Бигот тэргүүтэй АНУ, Англи, Франц, Герман, ОХУ, Япон, Франц, Австрали зэрэг 31 орны 100 гадаадын мэргэжилтэн шагнагджээ. Эдгээр эрдэмтдийн эгнээнд багтсан академич Т.Ган-Эрдэнэ Монгол Улсаас тус  шагналыг хүртсэн анхны хүн юм байна. 
     

     

  • Казахстан, Татарстан Монголын түүхийг булаалдаж Алтан ордны ойг нижгэр тэмдэглэх нь

    Чингис хаан 1218 онд Хорезм улсыг дайлахаар мордоод 1224 онд эрхшээлдээ оруулж авсны дараа эзэлсэн газар нутгаа дөрвөн хүүдээ хувь өмч хуваан өгсөн тухай Монголын түүхэн сурвалжуудад тэмдэглэсэн байдаг. Ууган хүү Зүчид өгсөн хувь эзэмшилд Эрчис мөрнөөс өрнө зүг Днепр мөрөн хүртэл Кипчакийн уудам тал нутаг, Баруун Сибирь, Хорезмын зарим хэсэг багтаж байв.Монголын эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд багтаж байсан томоохон улсын нэг болох Чингис хааны ууган хүү Зүчийн байгуулсан улсыг монголчууд хан эзнийх нь нэрээр “Зүчийн улс” гэдэг байсан бөгөөд хожим нь төр барьж байсан удмынхны нь нэрээр Батын улс, Бэрхийн улс гэх мэтээр ч нэрлэж байв. Харин оросууд “Государство Монголо-татар”, “Татары” гэж нэрлэдэг байсан ба монголчууд ханыхаа хүрээ буюу нийслэлийг “Ханы ордон”, “Орд” гэж ярьдаг байснаас улбаалан оросууд хоорондоо товчоор “Орда” гэж ч нэрлэдэг байжээ. Сүүлд 1566 онд хэвлэгдсэн “Казанийн түүх” хэмээх бүтээлд нэр нь үл мэдэгдэх зохиолч “Алтан ордон” гэдэг нэр томьёог хэрэглэж, түүнээс хойш оросын түүхчид “Золотая орда” гэх нэр томьёог хэрэглэх болсон аж. XX зууны дунд үеэс гадаадынхан төдийгүй Монголын түүхчид ч ийн нэрийдэх болжээ. Евразийн өргөн уудам тал нутагт төвхнөсөн “Зүчийн улс”-ын байгуулагдсан цаг хугацааг Оросын болоод бусад улсын ихэнх судлаачид 1242-1243 оноор авч үздэг. Гэвч зарим судлаачид Зүчи өөрийн улсыг бий болгох үндсийг 1224 оноос тавьсан эсвэл Бат ханы төр барьсан 1227 оноос, Бэрх ханыг төр барьсан цагаас эхлэн үзэх ёстой гэх мэтээр өнөөдрийг хүртэл санал зөрөлддөг билээ.
    Өнөөгийн ОХУ-ын Татарстан, Казахстан улсууд өөрсдийгөө Алтан ордон улсын залгамжлагчид хэмээн зарлаж, түүхийг нь далайцтайгаар судалж, судалгааны болоод урлагийн бүтээлүүд туурвиж байна.Тухайлбал, Татарстаны ШУА-ийн дэргэд Алтан ордон улс судлалын томоохон төв ажиллаж, хоёр жил тутам олон улсын форум зохион байгуулж хэвшжээ. Энэ жил долоо дахь удаагийн форумаа зохион байгуулахаар урилга заллага илгээсэн байна. Харин энэ форумд Монголын эрдэмтэд, судлаачид оролцдоггүй, сураг сонссон төдий байх аж.Алтан Ордны улс байгуулагдсаны 750 жилийн ойг тохиолдуулан ирэх онд Татарстаны нийслэлд Олон улсын эрдэм шинжилгээний бага хурал зохион байгуулах төлөвтэй байгаа талаар “Татар-информ” агентлаг өмнө нь мэдээлж байсан. Энэхүү арга хэмжээг Казанийн Холбооны их сургууль, Маржанийн нэрэмжит Түүхийн дээд сургууль зохион байгуулахаар бэлтгэл ажлаа хангаж байгаа ба Казахстан, Азербайжан, Кыргызстан, Швед, Норвеги болон Италийн эрдэмтдийг уриад байна. Алтан ордон улсын түүхийг өнөөдөр дэлхийн улс орнууд булаацалдах болсон. Энэ талаар Батлан хамгаалах эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн Цэргийн түүх судлалын төвийн дарга, доктор, хошууч Т.Сүхбаатартай “Алтан ордон улс бол яах аргагүй Их Монгол Улсын бүрэлдэхүүн улс. Монголын ч түүхтэй, Оросын ч түүхтэй холбогдоно. Хэн ч үүнийг үгүйсгэж булааж чадахгүй. Аливаа хүчирхэг улсын түүхийг түүхгүй ард түмэн булаацалддаг. Жишээлбэл, аливаа нэг улс эсвэл хүчирхэг гүрэн, амбицтай улс байхын тулд нэгдүгээрт, эдийн засаг нь хүчирхэг байх ёстой, хоёрдугаарт, өөрийн гэсэн гоё түүхтэй байх ёстой байдаг. Алтан ордон улсын түүхийг булаацалддаг нэг улс бол яах аргагүй Казахстан. Казахстан улс манай улстай харьцуулахад эдийн засгийн хувьд хамаагүй илүү болчихсон. Бүс нутгийнхаа хүрээнд өөрсдийн хэмжээндээ геополитикийн тоглолт хийчихдэг. Гэхдээ энэ улс өөрийн гэсэн түүхгүй.Тэгэхээр яах ёстой вэ гэхлээр, хэрвээ чи түүхгүй бол бусад улсын түүхээс зээлж ав, нөгөө талаар, хэрвээ чи түүхээ мэдэхгүй бол чамд түүхийг чинь зохиож өгнө гэсэн үг бий. Үүнтэй адил Казахстан улс сүүлийн үед Монголын түүхийг өмчилж, үгүйсгэдэг боллоо.Алтан ордон улсын бүрэлдэхүүнд маш олон үндэстэн, ястан байсан. Түүний нэг нь кипчакууд. Гэхдээ кипчак гэдэг нэрийг халж, казах гэдэг нэршил нь нэлээн сүүлд XVII зууны үед гарч ирсэн. Кипчакууд бол түрэг угсааны хүмүүс. Тухайн үед Алтан ордон улсад түрэг угсаатай хүмүүс ноёлж байж. Учир нь, Алтан ордон улс өөрөө Кипчак болон Булгарын хаант улсын суурь дээр байгуулагдсан тул хүн амын ихэнх нь түрэг гаралтнууд байсан. Харин хэсэг бүлэг хүмүүс нийлэн Алтан ордон улсын хүчин чадал сулрах үед бие дааж салан нэг аймаг болсон нь казахууд юм. Эдгээр нэгдэл дотор эртний хэрэйд, найман, мэргид аймгийн нэрийг авсан кипчакууд үлдсэн байсан бөгөөд тэдгээрийг өнөөдөр XIII зууны хэрэйд, найман, мэргидүүд гэж үзэх үндэслэл байхгүй. ДНК ч өөр. Эдгээр нь өөрсдийгөө шууд монгол угсаатан гэж үзэн Монголын түүхийг булаацалдаж, илт гуйвуулж байна.
    Үүнээс гадна, Татарстан гэж улс байна. ОХУ-ын харьяа Бүгд найрамдах Татарстан улс юм. Тэд өөрсдийгөө монгол гаралтай, Алтан ордон улсын залгамжлагчид гэж үздэг. Харамсалтай нь, тэд монгол биш түрэг гаралтай. Тэд зүгээр л татар хэмээх нэрийг зээлчихсэн түрэг гаралтай улсууд. Тэд өөрсдийгөө XIII зууны үеийн Монголын татар аймгийн үр удам гэж улаан цайм худлаа ярьдаг. Тэд бол тухайн үеийн татаро-монгол гэж ярьдаг байсан татар хэмээх нэрийг авчихсан л улс. Татарстан бол ОХУ-ын Бүгд Найрамдах улс дотроо эдийн засгийн хувьд хүчирхэгжиж байна. Саяхан Оросууд бүс нутгийнхаа амьжиргааны түвшнийг тодорхойлох судалгаа явуулсан байна лээ. Тэрхүү судалгаанд амьжиргааны түвшин хамгийн өндөр үзүүлэлттэй гарсан нь Москва, Татарстан байсан бол эсрэгээрээ Халимаг, Тува, Буриад нь амьжиргааны түвшин доогуур байгаа нь ажиглагдсан.Үүнээс ажиглахад, Татарстан эдийн засгийн хувьд хүчирхэг болж байгаа нь харагдаж байна. Иймээс тэдэнд өөрийн гэсэн түүх хэрэгтэй. Тэд Алтан ордон улсыг 1269 онд байгуулагдсан гэж үзээд өнөөдрийг хүртэл тоолоод үзэхээр 750 жил болж байгаа юм. Үүнийгээ олон улсад зарлаж байна. Гэхдээ энэ тоолол бол Алтан ордон улс байгуулагдсан он цаг биш. Учир нь, 1269 онд Алтан ордон улсын хаан Мөнхтөмөр (1266-1282) хаан ид төрийг барьж байсан түүхтэй. 1269 онд Алтан ордон улсын хаан Мөнхтөмөр Цагаадайн улсын хаан, Өгөөдэйн удмын хан хөвгүүд нар нийлж, Таласын чуулганыг зохион байгуулсан байдаг юм. Энэ чуулганаар тэд өөрсдийгөө Монголын эзэнт гүрний харьяа улс биш бие даасан, туурга тусгаар улс гэдгээ зарласан байдаг юм. Үүнээс өмнө Алтан ордон улсын хаанаар өргөмжлөгдсөн хүнийг Монголын эзэнт гүрний нийслэл Хархорумд батламжилдаг байсан. Тэд Монголын эзэнт гүрэнд албаа барьж, үнэнчээ илэрхийлдэг байв. Ингээд Таласын чуулганаар тэд өөрсдийгөө Хархорум явах шаардлагагүй гэж үзэн, тусгаар улс хэмээн зарлаж, хэрвээ Монголын Юань гүрнээс энэ байдлыг нь цэргийн хүч эсвэл ямар нэгэн хүчээр дарах гэж оролдвол хамтарч тэмцэнэ гэсэн стратегийн том гэрээ байгуулсан байдаг. Энэ цаг мөчөөс улбаалаад Алтан ордон улсыг 1269 онд байгуулагдсан гэж Татарууд дураараа ярьж төөрөлдсөн байх магадлалтай. Энэ үед Татарстан гэж улс байтугай Алтан ордон улсыг байгуулагдсан гэж үзэх үндэслэлгүй. Харин Алтан ордон улс Монголын эзэнт гүрний харьяанаас гарах гэж оролдсон гэж үзэж болно.Гэхдээ түүнээс хойш 1360 он хүртэл Алтан ордон улсын хаад Монголын эзэнт гүрэнд алба гувчуураа тушааж, үнэнчээ илэрхийлээд явж л байсан. Яахав, өнгөн дээрээ өөрсдийгөө тусгаар тогтносон мэт зарласан боловч Хархорумаас хараат байсан” гэж ярьсан байна.
    Татарстаны ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн тэргүүн Рафаэль Хакимов “Реальное время” цахим сэтгүүлд “Их Монгол Улсын Чингис хааныг залгамжлагчдын дотор хэн хаан ширээнд суух талаарх маргаан Бат хааны үед л гарч байсан. Үүнээс болоод Бат хаан Монгол Улсаас тусгаар бие даасан бодлого явуулж эхэлсэн юм. Монголын эзэнт гүрэн дөрөв хуваагдах нь тэр үед тодорхой болсон. Алтан Ордны Өзбег хааны үед исламын шашныг төрийн шашин болгосон нь Чингис хааны Их Яса буюу Их Засаг хуулийн “Бүх шашин тэгш эрхтэй” гэснийг шууд зөрчсөн хэрэг байлаа. Алтан Орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улсын хооронд дайн гарч, энх тайвны гэрээ байгуулахдаа хил хязгаарыг тогтоосноор Монгол улс Алтан Орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улс, Юань гэсэн дөрвөн улс болон задарсан. Алтан Ордны улстай харьцуулчихаар улс орон тэр үед байгаагүй. Эдийн засаг, дэд бүтэц, санхүүгийн систем, цэргийн хүч гээд Алтан Ордны улс хамгийн соёл иргэншилтэй улс байсан. Хэн нэгэнд таалагдахгүй байж болох ч энэ бол түүхэн үнэн. Оросын жижиг улсууд өөр хоорондоо алалцаж байхад Алтан Орд л зогсоож, тэднийг нэгтгэсэн. Европ тив ядуу хоосон, олигтой зам ч байхгүй, хэдэн жижиг улс хоорондоо дайтаж байсан. Бат хаан Унгарт довтлохдоо Европын нэгдсэн армийг хялбархан бут цохисонд гайхах зүйлгүй. Бат хаан Серб хүртэл явсан ч Монголд Их хаан таалал төгсөөд буцах хэрэгтэй болоод л зогссон юм. Тиймээс Алтан Ордны улстай хөгжлөөр эн тэнцэх битгий хэл харьцуулж үзэх улс ч тэр үед байгаагүй. Орост татаруудыг муулдаг түүхэн уламжлалтай. Гумилев үүнийг “Хар домог” гэж нэрлэсэн. Алтан Ордны улсын бүрэлдэхүүнд л Орос цэцэглэж эхэлсэн. Оросууд хэзээ ч татаруудтай байлдаж байгаагүй. Мэдээж улс оронд нь халдан дайрах нь хэнд ч таалагдахгүй. Гэхдээ Бат хаан Европ явахдаа Оросоор зүгээр дайраад гарсан хэрэг. Хэдэн хот шатаасан л гэнэ, цөөхөн хэдэн хот шүү дээ. Түүний эсрэг дайтах цэрэг байгаагүй болохоор оросууд эсэргүүцэн тэмцсэн гэдэг түүхийн хэтрүүлэг. Мэдээж дайнд явж байгаа хойно их цэргээ хооллох хүнс хураан авч таарна. Гэхдээ дараа нь Бат хаан Оросын эдийн засгийг сэргээхийн тулд татвараас чөлөөлж байлаа.
    Мөн Алтан Ордны улсын үед Үнэн алдартны шашин цэцэглэн мандсан гэдгийг мартаж болохгүй. Татвараас чөлөөлөгдөж байсан болохоор маш олон сүм хийд байгуулагдаж байлаа.Алтан Ордны улс Оросыг эзлэн түрэмгийлээгүй. Ямар ч цэргийн анги байрлаж байгаагүй. Арван хувийн татвар авдаг байлаа, хариуд нь зам барьж, аюулгүй байдлыг нь ханган, санхүүгийн тогтвортой систем нэвтрүүлсэн. Хаад ноёдыг нь томилдог байсан. Казахстан улс өөрсдийгөө Алтан Ордны улсын залгамжлагч гэж зарлаад мөн 750 жилийн ой тэмдэглэнэ гэж яриад байгаа. Энэ талаар тэдэнтэй ярилцах болно. Казахстаны талтай Засгийн газрын түвшинд хамтран ажиллаагүй. Харин казах эрдэмтэдтэй харилцаж, тэднийг энд ирж, хэд хэдэн гэрээ байгуулахыг санал болгосон. Ер нь Алтан Ордны улсыг судалдаг түүхч, эрдэмтдийг урьж байгаа. Алтан Ордны улс судлалд юу болж байгааг нийтэд нь харж, дүгнэх шаардлагатай байна. Алтан Ордны улсыг судалдаг эрдэмтэдмаш олон. Сүүлийн үед улам нэмэгдэж байна. Биднээс түрүүлээд энэ сэдвээр доктор болж байгаа хүн ч олон байна. Алтан Ордны улс судлалаар Москва, Петербург сайн. Орос орон хаанаас үүссэн бэ гэдэг асуулт бидний өмнө байна. Үүнд Киевийн Русь, Новгород гэсэн хоёр тайлбар эрт үеэс байлаа. Одоогийн нөхцөл байдалд Оросыг Киевээс үүссэн гэж хэн ч хэлэхгүй болсон. Мөн 14-хөн мянган хүнтэй Новгородоос яагаад Орос үүснэ гэж. Ингэхээр Алтан Ордны улс л үлдэж байгаа юм. Өзбег хаан лалын шашныг нэвтрүүлэхэд маш олон татар Москвад очиж байлаа. Москва хот бол Мөнхтөмөр хааны үед үүссэн хот. Алтан Ордод байр суурьгүй болсон хүн Москвад, Орост очдог байлаа. Борис Годунов, Семион Бекбулатович гээд маш олон татар хүн Оросын арми, флотод өндөр албан тушаал хашиж явсан. Орос хэлийг аваад үз л дээ, маш олон татар үгтэй. Орос гүрэн орос, татарчуудын хамтын холбоон дээр үүссэн юм.
    Харамсалтай нь Екатерина хатан хааны үеэс Барууны нөлөө орж ирэн, түүхийг өөрөөр бичиж эхэлсэн. Хуучны судар бичгүүдийг шатаасан тул баталгаа, нотолгоо үлдсэнгүй. Олон улсын форумд Москва, Петербург хотын төлөөлөл, Унгар, Польш, Румын, Серб, Их Британи, АНУ, Монгол, Япон, Иранаас эрдэмтэд ирнэ. Бид Оксфордод “Дэлхийн түүхэн дэх Алтан Ордны улс” зохиолоо танилцуулахаар очиход олон түүхч анх удаагаа ийм улсын тухай сонсож байна гэж байлаа. Тийм судлал тэнд огт байгаагүй. Тэд монголчуудын талаар судлаж байсан болохоос татар гэж сонсоогүй байсан. Бусад оронд ч ялгаагүй. Дэлхийн түүхийг Алтан Ордны улсгүй ойлгох боломжгүй болохоор сүүлийн үед энэ сэдэв олны анхаарлыг ихэд татаж байна. Бүгд л Монголын Их гүрэн гэж яриад байдаг. Үнэндээ Хааныхаа нэрээр л Монгол гэж байгаа ч тэнд халх, ойрд гэсэн монголчууд бараг байгаагүй. Алтан Ордны улс монгол, түрэг гэсэн албан ёсны хоёр хэлтэй байсан гэж түүхчид бичдэг. Тэгвэл монгол хэл дээр бичигдсэн ямар нэг баримт бичиг үзүүл дээ. Юу ч байхгүй. Алтан Ордод монгол хэлээр бичиж байгаагүй. Харин татараар бол бичиж байлаа. Өөр нэг зүйл бол хэрэв энд монголчууд ирж, захирч байсан юм бол одоо тэдний үр сад, удам нь хаана байна. Бид татаруудын дунд генетикийн судалгаа явуулдаг. Монголчууд маш цөөхөн таардаг. Энд Чингисийн удмынхан хэдэн үе хаанчилж, хаанууд нь олон хатантай байсан гэдэг. Тэгвэл тэдний ул мөр хаана байна. Алтан Ордны улс бол санхүүгийн тогтвортой системтэй, чанартай сайн замтай, хил хязгаараа найдвартай хамгаалдаг, хууль дүрэмтэй, хүчирхэг улс байсан. Таарсан болгоноо дээрэмддэг дээрэмчин улс биш соёл иргэншилтэй улс байлаа. Орчин үеийн улстөрчид татаруудыг салган бутраагчид гэж үздэг, харин татарууд төрт засгийг тогтоогчид байсан гэдгийг түүх харуулж байна. Татарууд ямар нэг улс байгуулаагүй үе түүхэнд байхгүй. Москвагийн сэтгүүлчид надад “Та нар салан тусгаарлагчид. Тусдаа гарахаас өөр юм боддоггүй” гэж хэлдэг. Харин би “Яагаад бид Алтан Ордны улсаас тусдаа гарах гэж. Энэ чинь манай эх орон. Орос бол Алтан Ордны улсын залгамжлагч” гэж хариулдаг” гэж ярилцлага өгсөн байна.
    Казахстанаас Татарстан улсад суугаа Ерөнхий консул Еркин Тукулюв “Алтан Орд улсын 750 жилийн ойг тэмдэглэнэ гэдэг үнэхээр гайхамшигтай санаачилга. Ах дүү татарууд маань юм хийх гэж байна. Би та нараараа бахархаж байна. Алтан Орд улс бол Казахстаны түүхийн салшгүй хэсэг. Алтан ордны хаадын өвөг дээдэс, Чингис хааны ууган хүү Зүчийн булш Казахстаны нутагт байдаг. Энэ нутагт Алтан Ордны худалдааны төв нэг нийслэл Сарай-Жук хот оршиж байсан. Тийм учраас Алтан Ордны улс байгуулагдсаны 750 жилийн ойд зориулсан арга хэмжээнүүд нь Казахстаны хамтарсан төсөл байх ёстой. Казань хотод болох бүх арга хэмжээнд Казахстаны төлөөлөгчид заавал оролцоно” гэж мэдэгдлээ. Алтан Ордны түүхийг судлах, өөрсдийн түүхэндээ наах ажлыг Н.Назарбаев Ерөнхийлөгч байх үеэсээ дэмжиж ирсэн байдаг. Казахстаны шинэ Ерөнхийлөгч Касым-Жомарт Токаев Алтан Ордныг үндэслэн байгуулагч Зүчийг оршуулсан газрын дэд бүтцийг дээд зэргийн болгохыг үүрэг болгосон. Зүчи хааныг Улытау хэмээх газар оршуулсан бөгөөд энэ нь газар зүйн хувьд авч үзвэл Казахстаны яг төв нутагт оршдог аж. Манайхаар бол Өвөрхангай Хархорин шахуу юм даа. Ерөнхийлөгч К.Токаев саяхан Алтан Ордны улсын ойг тэмдэглэх гэж буйтай холбогдуулан ард түмэндээ хандаж хэлсэн үгэндээ Зүчийн түүхэнд оруулсан хувь нэмрийг онцлон, ойн томоохон ямар ажлууд зохион байгуулах тухайгаа зарлигласан байгаа юм.
    Гадаадын улс орнууд монголчуудын түүхээр ийн хүүдэгнэж байхад уугуул ус, урсах цус нэгтэй төв голомт Монгол Улсад маань Алтан Ордны улсын ойн талаар ямархан байр суурьтай буйг сонирхож ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнгийн академич, доктор цолтой хэд хэдэн хүнтэй холбогдож тандаж үзлээ. Харамсалтай нь, Хубилай хааны мэндэлсний 800 жилийн ойг БНХАУ тэмдэглэхээр болоход л манайхан сэрсэн юм шиг хэвлэлийн хурал зарлаж байсантай адил явдал болж байна. Алтан Ордны улсын 750 жилийн ойг үндсэндээ Монгол Улс тэмдэглэх талаар одоогоор яригдсан юм юу ч үгүй байгаа гэж эрдэмтэд хэлж байна.