Category: Гадаад харилцаа, мэдээлэл

Тэрээр бид эх дэлхий, байгалиа хамгаалах талаар олон чиглэлээр хамтран ажиллах боломжтой нь харагдаж байна. Эх дэлхийгээ хамгаалах, байгалиа хамгаалах чиглэлээр олон орноор явж, хамтран ажиллах бөөгийн зан үйлтнээ хайж, сурвалжилж явна. Их тайлга, тахилгад оролцсон онцгой сонин үйл явдал боллоо. Цаашид хатагтай Цеодосиа Фергусон Монголын бөө нартай үргэлжлүүлэн хамтран ажиллах болно гэв. Зоогт Монгол бөөгийн их удган Ц.Отгонсүрэн, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Л.Загдаа нар байлцав.

Дэлхийн олон орноор явж Бөөг судалж байна.
Япон Улсаас ирж Монголын Их эзэн Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойд зориулсан Их тайлга тахилгад оролцсон Кевин Тюрнертай МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан уулзаж санал бодлоо солилцсон юм. Ноён Кевин Тюрнертай хэлэхдээ “Энэ олон бөө нар нэг дор цуглаж Тахилга, тайлга хийсэн нь маш сонирхолтой үйл явдал боллоо. Монголчууд олон гайхамшиг чанартай улс юм. Түүний нэг нь бөө юм” гэж онцлов.
Ноён Кевин Тюрнер Тахилгад оролцсоны дараа Монголд 15 хоног байж, Монголын бөөгийн талаар судалгаагаа үргэлжлүүлэн хийх болно. Бөөгийн чиглэлээр хамтран ажиллах бөгөөд Монгол Бөөгийн чиглэлээр бичсэн материалаа МБНЭ-д өгөв. Уулзалтад МБНЭ-ийн Дээд хяналтын Зөвлөлийн гишүүн удган Л.Загдаа оролцов.

Монгол бөөгөөс суралцах зүйл их бий.
БНСУ-аас ирсэн Ноён И Хэ Чоль ахлагчтай солонгос бөө нар Монголын Их эзэн Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойд зориулсан Их тайлга тахилгад хамгийн олон хүнтэй бүрэлдэхүүн оролцсон юм. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан БНСУ-ын Бөөгийн төлөөлөгчдийг хүлээн авч өдрийн зоог барив. Зоогт МБНЭ-ийн Дэд Ерөнхийлөгч удган Д.Энхжаргал, зайран М.Энхзаяа, МБНЭ-ийн бага хуралдайн гишүүн зайран Баттулга, МБНЭ-ийн Дээд хяналтын Зөвлөлийн гишүүн удган Д.Булган нар байлцав. Зоогийн үеэр хоёр орны бөө нарын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх боломж, цаашид хамтран ажиллах талаар санал бодлоо солилцсон юм. Их тахилгын дууссаны дараа БНСУ-ын бөө нар өөрсдийн зан үйлээ харуулсан тоглолт хийсэнд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан талархал илэрхийлэв. БНСУ-ын бөө нар Монгол бөөгөөс суралцах зүйл их байгааг хэлж байлаа.

ОХУ-ын Горны Алтайд зочлов.
МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч, доктор \Ph\ Д.Хоролдамба, МБНЭ-ийн бага хуралдайн гишүүн Ж.Бямбабат нар ОХУ-ын Горны-Алтайд очиж, Монгол бөөгийн уламжлал зан үйлийн талаар туршлага, саналаа солилцсон байна.

Японы бөө судлаачтай уулзав
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Японы эрдэмтэн, бөө судлаач Шимамура Иппейтэй уулзаж, бөө судлалын хөгжлийн талаар санал солилцов. Японы эрдэмтэн Шимамура Иппейтэй бол Бөөгийн асуудлаар Шинжлэх ухааны салбарт эрдмийн зэрэг хамгаалсан бөөгийн судлаач юм. Тэрээр Бөө судлалын чиглэлээр хийсэн судалгааны ажлын талаар мэдээлэл өгөв. Хоёр орны бөө судлаач нарын хамтран ажиллах боломж, судалгааны чиглэлээр саналаа ярилцлаа. Мөн Хувилай хааны үед Японы нутагт амь үрэгдсэн монгол баатруудын сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх ажиллагааг зохион байгуулахад анхаарах асуудлаар зөвлөлдөв. Эрдэмтэн Шимамура Иппейтэй өөрийн бичсэн “Чингис хаан хаанахын хаан бэ” номыг бэлэглэв.

Тэрбээр Их Монгол Улсыг байгуулсан Чингис хааны амьдрал, түүхийн ул мөрийг судалснаар Монголын ирээдүйн тогтворгүй нийгмийг бий болгоход асар их нөлөө гэж үзэн судалгаа үргэлжлүүлж буй. Харин профессор Ширайши Нориюки өөрийн амьдралын олонх жилийг зарцуулсан Чингис хааны тухай судалгаа, малтлагаараа юуг илэрхийлэх гэж байгаа, юу нь хамгийн чухал болох талаар өгүүлсэн түүний 2020 оны арваннэгдүгээр сарын 16-нд өгсөн ярилцлагыг хүргэе.
-ОДОО БОЛСОН ХОЙНО ЯАГААД МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙГ ШООЛОХ ЁСТОЙ ЮМ БЭ-
-Таны мэргэшиж, профессор цол хамгаалсан чиглэл бол археологи. Харин чиглэлийн судалгаа тань юуны талаар өгүүлж байгаа юм бэ?
-Олонх хүн археологи нь зөвхөн үлэг гүрвэлийн олдворыг судлах ажил гэж буруу ойлгодог. Археологи нь үнэн хэрэгтээ түүхийн үлдэгдлийг сэргээх замаар өнгөрсөн үеийн хүний үйл ажиллагаа, амьдрал, аж байдлыг судалдаг гэж үздэг. Энэ чиглэлийн чулуужсан яс зэрэг нь биет үлдэгдэл учир археологийн олдвор гэж тооцно. Харин хүн төрөлхтөн үүсэж, бий болохоос ч өмнө амьд биет байсан. Гэвч тэр талаарх судалгааг энэ чиглэлд оруулж, тооцдоггүй. Археологийг түүх судалдаг гэж ойлгож болох ч түүхийг бүхэлд нь бус шавар эдлэл, чулуун эдлэл, нүхэн байшин, эртний булш гэх мэт зүйлсийн шинж чанарыг илүүтэй авч үздэг юм.
-Археологи гэдэг нь Жомон, Тумулусын үе гэх зэрэг маш олон мянган жилийн өмнөх эртний зүйлийн судалгаа юм шиг санагддаг. Ингэж ойлгож болох уу?
-Археологийн судалгаа нь зөвхөн эртний цаг үеэр хязгаарлагдахгүй. Жишээлбэл, зарим археологич хэдхэн цагийн өмнө хогийн саванд хаясан хуванцар савыг хүний өнгөрсөн үйл ажиллагаатай холбоотой археологийн объект болохыг нотолж байна. Яг л үүнтэй ижил 13 дугаар зуунд амьдарч байсан Чингис хаан болон түүний цаг үе археологийн хүрээнд багтах юм.
-Чингис хааныг судлахад танд юу хамгийн ихээр нөлөөлсөн бэ?
-Эзэн Чингис хааны өлгий нутаг болох Монголын өндөрлөг газар нь өвлийн улиралд хасах 50 хэмээс зуны улиралд 40 хэм хүртэл хэлбэлздэг хэмтэй, асар өргөн тал нутаг. Дийлэнх газартаа хуурай байсан ч жилд 50-300 миллиметр хур тунадас ордог. Байгалийн хатуу, ширүүн нөхцөлтэй тал нутгаас яаж Чингис хаан шиг агуу их удирдагч төрсөн жинхэнэ үнэнийг сонирхсон юм.

-Дэлхийн маш олон орны ном, сурах бичигт Чингис хааны тухай өгүүлдэг. Түүний амьдрал, амьдарч байсан цаг үеийн тухай олон бичээс өнөө цагт хадгалагдаж үлдсэн байдаг. Тэдгээр түүхийн үлдэгдлүүд дээр үндэслэн судалгаагаа хийж болохгүй гэж үү?
-Чингис хаан Их Монгол гүрний анхны эзэн хаан төдийгүй Евразийг гаталж, баруун тийш үргэлжлэх өргөн уудам нутгийг эзэлсэн асар том байлдан дагуулагч байж л дээ. Монголчууд Чингис хааныг “Бурхан шиг агуу удирдагч” хэмээн хүндэлдэг бол хөрш орнууд нь “Харгис, хэрцгий алуурчин” гэж буруутгасан байна. Чингис хааны түүх, амьдралын цаг үеийн тухай өгүүлсэн маш олон бичээс, баримт бий. Гэхдээ тэрхүү судалгаануудыг нэг хэсэг нь маш их магтаж байхад нөгөө тал нь маш хатуу шүүмжилж байдаг. Тийм учраас тэр судалгаануудын агуулгыг байгаагаар нь ашиглах боломжгүй, маш хүндрэлтэй гэсэн үг.
Бид үнэн хэрэгтээ Чингис хааныг хэзээ, хаана төрсөн, хаана, хэрхэн амьдарч, хаана нас барж, хаана оршуулсан гэдгийг огт мэдэхгүй. Тиймээс л би энэ сэдэв дээр өөрийн археологийг ажлыг эхлүүлсэн. Миний судалгаа хожим хойно л гажуудахгүй бол түүхэн баримтуудыг олж, өгүүлж, үлдээх болно.
-Бусад судалгаанаас зөрж, өөрийн хийсэн судалгааны тань олз юу байв. Ямар үр дүнтэй байв?
-Манай судалгааны баг Монголын тэгш өндөрлөгөөс зүүн хэсэгт орших “аварга” талбайд 20 жилийн турш малтлага, судалгаа хийсэн. Тэрхүү газрын уугуул иргэд нь Монголын эзэнт гүрний анхны нийслэл гэж нэрлэдэг бөгөөд тухайн үедээ улс төр, цэргийн бааз болж байсан байгаа юм. Бидний хувьд нүүдэлчин овог, ахуйг удирдан чиглүүлж байсан Чингис хаан суурин хот байгуулсан нь маш гайхмаар, гэнэтийн бэлэг байлаа. Хотын суурь байсан газраас байлдааны зориулалттай зэвсэг үйлдвэрлэдэг төмрийн үйлдвэрийн ул мөрийг олж илрүүлсэн. Бид төмрийн үйлдвэрийг сэргээн засварласнаас маш том баримт олж чадсан юм. Тэр үйлдвэрт 13 дугаар зууны үед өөр хаана ч үйлдвэрлэж чадахгүй хүчирхэг сумны хошуу үйлдвэрлэж байж. Тэр нь “Тийм ч учраас Монголын эзэнт гүрний арми маш хүчирхэг байсан юм байна” гэсэн ойлголтыг бидэнд өгсөн.

Өөр нэгэн олдвор нь 13 дугаар зууны үеийн монголчууд шар будаа, улаан буудай тариалдаг байсан тухай. Түүхийн бичээс, судалгаанууд дээр Монголын эзэн гүрнийг тухайн үеийн Хятад болон бусад бүс газраас хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүнүүдээ авдаг байсан гэж өгүүлдэг. Гэтэл тийм биш байсан. Үүнээс харж үзэхэд 13 дугаар зууны монголчууд хөдөө аж ахуй, үйлдвэрлэлээ тухайн цаг үед маш том зах зээлийн үүрэг олж, худалдаа, наймаа төв болсноор хөгжилд дэвшилд хүрч чадсан байгаа юм. Монголчууд гаднын орнуудаас ирсэн өөрсдийн мэдэхгүй технологийг өөрсдийн арга барилтай уян хатан байдлаар нэгэн ашиглаж иржээ.
-Таны судалгааны зорилго тогтвортой нийгмийг бий болгоход чиглэнэ гэсэн. Тэгвэл Чингис хааны амьдрал, түүх нь тогтвортой нийгмийг бий болгохтой ямар холбоотой юм бэ?
-Чингис хаан байгалийн хатуу, ширүүн нөхцөлд хүчирхэг байгуулж болохыг харуулсан. Тэр үндэстэн нь шинэлэг технологид суурилсан нөөцөө үр дүнтэй аргаар ашиглаж бий болгож чадсан юм. Хэрэв ажиглаж чадвал дэлхийн өнцөг булан бүр дэх зөрчилдөөн гарч буй ихэнх хэсэг нь Монгол шиг хуурай бүс нутаг байдаг. Эдийн засгийн сул дорой байдлаас үүдэлтэй ядуурал нь зөрчилдөөнийг өдөөж, зөрчилдөөн нь ядуурлыг үүсгэдэг. Харин миний хувьд хүмүүс хүнсний үйлдвэрлэлийг өөрийн нөөц бололцоогоороо ашиглах боломжийг мэдэж авбал бүх зүйл сайн сайхан болно гэж би итгэдэг. Тийм ч учраас өнөөгийн монголчууд Чингис хааны хийж, бүтээсэн ажлуудаас өөртөө зөвлөгөө олж авах хэрэгтэй гэж хүсэж байна. Энэ зөрчилдөөнийг арилгах баллуур биш. Гэхдээ ирээдүй рүү хөтөлж, замд нь гэрэл тусгах болно гэдэгт итгэлтэй байна.
-Хэрэв Чингис хааныг дарангуйлагч гэж үзсэн хүн түүнээс зөвлөгөө, санамж авъя гэвэл хэтэрхий их харшлах юм биш үү?
-Чингис хаан маш олон хүний аминд хүрсэн гэдэг нь үнэн. Энэ бол түүний хамгийн том сул тал. Гэхдээ миний хувьд түүний эерэг зүйлээс онцолмоор байна. Жишээлбэл, Чингис хаан эзэлсэн нутгийнхаа бие даасан байдлыг баталж, шашин шүтэх эрх чөлөөгөөр хангадаг байсан юм. Зарим судлаач энэ нь түүний өргөн уудам тал нутгийг удирдах “түлхүүр” болсон гэлцдэг. Түүний хуурай, далайн замыг хөгжүүлэх, татвар ногдуулах ажлыг хөнгөвчлөхөөр шийдэж, өрнө дорныг холбох ажлыг үр хойч нь үргэлжлүүлсээр байсан. Маш олон эрдэмтэд Чингис хааныг даяаршлын анхдагч гэж нэрлэдэг. Тэрхүү даяаршил нь олон хор хөнөөл учруулж байсан эсрэгээрээ олон ашиг тусыг авч ирсэн.
Даяаршлын улмаас орчин үеийн нийгэмд тулгараад буй хүнд асуудлаа хэрхэн шийдвэрлэх гарцыг монголчууд Чингис хааны үеэс олох хэрэгтэй болов уу гэж бодож байна. Өнгөрснөөс шинэ мэдлэгийг бий болгож, ирээдүйг тогтворгүй болгоход ашиглах нь миний зорилго. Өөрөөр хэлбэл эзэн Чингис хааны талаарх судалгаагаа “Хуучнаас шинэ санаа эрэх” гэсэн Япон ардын зүйр цэцэн үг дээр тулгуурлан судалгаагаа хийж байна.
Нийгата их сургуулийн Хүмүүнлэгийн факультетийн профессор, утга зохиолын доктор ШИРАЙШИ НОРИЮКИгийн товч танилцуулга:

– 1963 оны есдүгээр сарын 3-нд Япон Улсын Гунма мужид төрсөн
– Япон Улсын Ибараки мужийн Цукабагийн их сургуулийг төгссөн
– 1994 онд Нийгата их сургуульд туслах ажилтнаар ажиллаж эхэлсэн
– 1997 оноос Монгол Улсын ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнд хоёр жил суралцсан
– 2003 онд Монгол судлалын “Шилдэг залуу судлаач” Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн шагнал хүртсэн
– 2014 онд 67 дахь Нийгата-Ниппо шагналыг тус тус хүртсэн.
– Тэрбээр малтлага, судалгааны ажлынхаа хүрээнд “Чингис хаан буюу хөх чонын бодит амьдрал”, “Монголын эзэнт гүрний төрөлт” зэрэг номнууд хэвлүүлжээ.
– Ширайши Нориоки нь өдгөө Нийгата их сургуулийн Азийн судалгааны төвийн захирлын албан тушаал хашиж байгаа юм.

ОХУ-ын сибирийн Камерова хотын Яшин дүүргийн байгалийн хадны зураг бүхий цогцолборт Тува, Хакас, Якут, Алтайн хязгаар, сибирийн бөө нар цугларчээ.
2021 оны 6 дугаар сарын 22-нд тэрхүү байгалийн цогцолборт Тува, Шориа уулын Шориа, Хакасси, Якутиа, Алтай, Томскийн бөө нарын томоохон уулзалт болжээ. Писанаяа тосгон, Яшкинский хотоос Юрга дүүргийн хот хүртэл 140 га талбай бүхий ойн бус, өргөн нутагт 50 км-ийн зайд сунасан чулуу хадан зурагнууд байдаг ажээ.
Тува, Шориа, Хакасси, Якутиа, Алтай, Томскийн бөө нар уулзаж хамтарсан бөөлөө хийж, ярилцаж, санал бодлоо солилцож, урлагын хамтарсан тоглолт хийдэг ажээ.

Номлолын гол үзэл санаа нь Мөнх тэнгэрийн үзэл бөгөөд байгалийн хүчин зүйл, түүнтэй харьцах арга бэлгээр ялгаран тодорч байлаа. Мөнх тэнгэрийн үзэл санаа, бөө шүтлэг нь хүний үүсэл гаралтай зэрэгцэн тодорхойлогддог, гэвч олон улс гүрэн, нүүдэлчдийн дотроос хүч чадал, эрэмгий байдал, дайчин чанараар чухамхүү Монголчууд товойн тодорч Монголд төрт улс байгуулж, төрийн гол шүтээнээ Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө шүтлэг болгон дэвшүүлсэнээс хойш 2223 жил болж байна.” гэв. Ярилцлагын явцад Мөнх тэнгэрийн үзэл, шашины хоорондын ялгааг сонирхон хөндсөн билээ. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан “Монголчууд бүхний дээр Мөнх тэнгэр байдаг, тэр бол хамгийн шүтэн бишрэх дээд үзэл, түүний дараа шашингууд эрэмблэгддэг байжээ. Тиймээс бүх шашин ижил түвшинд тавьж, тэгш хандаж, улс төрийн бодлогодоо ашигладаг байлаа. Монгол Улсын төв нийслэлдээ шашины бүх сүм, хийдтэй байжээ. Монгол бол байгалийн асар их баялагтай орон, бас бие даасан оюун санааны дархлаатай ард түмэн. Даяаршлын эрин үед Монголыг бусдад оюун санааны хувьд, генийн хувьд уусгачихгүй авч явах тэр их номлол, сургааль Мөнх тэнгэрийн үзэлд оршиж байна. Монгол бөө бол олон мянган жил монгол уламжлал, оюун санааг өнөөг хүртэл тээж ирсэн биет бус соёлын өвийг тээгч” гэдгийг онцлон хэллээ.
Судлаач Елзабет Х Турк бөө судлалын чиглэлээр цаашид хамтран ажиллах тухай санал тавьлаа. Мөн зарим нэгдсэн тахилгуудад оролцох хүсэлтэй байгаагаа хэллээ. Уулзалтад МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөлийн гишүүд оролцож, ярилцлагын төгсөглд хамтдаа дурсгалын зураг авахууллаа.
Д.Хүрэлбаатар

АНУ-ын Элчин сайдын яамны ажилтан Лорин Ховистой МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхантай уулзав. Уулзалтаар хамтын ажиллагааны талаар санал солилцлоо.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан МБНЭ-ээс ойрын хугацаанд хийгдэх ажлын талаар танилцууллаа. Лорин Ховис өөрийн сонирхосон асуудлаар МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан хариулт авлаа. Ярилцлага ажил хэрэгч болж өнгөрлөө.

Францын уран бүтээлчид, МБНЭ-ийн хамт олонтой хамтран монгол бөөг сурталчилах ажлын хүрээнд хамтарсан арга хэмжээг зохион байгуулахаар хийх ажлаа зөвшилцөх 4 дэхь видео ярилцлагыг хийлээ.
Уг ярилцлагад хамтарсан арга хэмжээнд оролцох бүрэлдэхүүн, хийгдэх үйл ажиллагаанд оролцох гишүүд санал бодлоо солилцлоо. Санал солилцох уулзалтад Бөөгийн зөвлөл, Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч нар, гишүүд оролцож байгаа билээ.

Тавин нэгэн жилийн өмнө буюу 1970 оны 4-р сарын 22-нд АНУ-ын сенатч асан Гэйлорд Нельсоны эхлүүлсэн энэхүү “Эх дэлхийн өдөр” нь урьд өмнө байгаагүйгээр утга учиртай болж уур амьсгалын өөрчлөлт урд хожид үзэгдээгүй, бодитой сорилтуудыг дэлхий дахинд ч, Монгол Улсад ч авчирсаар байна. Монголд ойр ойрхон хахир хатуу зуд нүүрлэж, шороон шуурга дэгдэж, хүний амь осолдох, мал сүрэг, амьжиргаагаа алдахад хүргэж байгаа нь уур амьсгалын өөрчлөлтийн эмгэнэлт үр нөлөө болохыг бид харж байна.

Хатуу ширүүн цаг агаар малчдын амьжиргаа, улс орны ноолуурын салбарт заналхийлж, улмаар хүнсний аюулгүй байдал, нийгмийн эрүүл мэнд, дэд бүтцэд хохирол учруулж байна. АНУ-ын Засгийн газар Олон улсын хөгжлийн агентлаг (USAID)-аараа дамжуулан уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх, түүнээс урьдчилан сэргийлэх шийдлүүдийг олохоор Монгол Улстай хамтран ажиллаж байна. Монголын малчин өрхүүдэд байгалийн гамшгийг даван туулах чадвар олгох, илүү тогтвортой, бие даасан, орчин үеийн эрчим хүчний салбарыг хөгжүүлэхэд хөрөнгө оруулалт хийх, олон улсын зах зээлд үр ашигтай өрсөлдөхүйц ноолуурын салбарыг бий болгоход дэмжлэг үзүүлэх хөтөлбөрүүд үүнд багтаж байна.

Хүн амын хэрэгцээг хангахуйц хүртээмжтэй, цэвэр ус бол эрүүл орчныг бүрдүүлэх амин сүнс нь юм. Энэ сарын эхээр миний бие Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд Б. Батцэцэг болон АНУ-ын Мянганы Сорилтын Корпорац (МСК)-ын Гүйцэтгэх захирлын үүрэг гүйцэтгэгч Махмуд Ба-гийн хамтаар Монгол Улсад МСК-ын санхүүжилтээр хэрэгжих Усны түүхэн компакт гэрээ хүчин төгөлдөр болсныг зарласан билээ.Улаанбаатар хотын усны хангамжийг 80 хувиар нэмэгдүүлэхээр АНУ-аас 350 сая ам.долларын буцалтгүй тусламж үзүүлж, Монгол хамтрагч нартайгаа нягт хамтран ажиллаж байна. Тогтвортой байдал, уур амьсгалын өөрчлөлтийг даван туулах чадварыг гол зарчмаа болгосон уг Компакт гэрээний дагуу өнөөдөр Улаанбаатарын хоёр том цахилгаан станцын ашиглаж буй цэвэр усыг цэвэрлэсэн хаягдал усаар орлуулахын тулд Хаягдал ус цэвэрлэх байгууламж, мөн хотын усан давхарга, түүний гол бүрдүүлэгч болох Туул голын бүрэн бүтэн байдлыг хадгалах зорилготой Ус гүн цэвэршүүлэх үйлдвэрийг барьж байгуулах юм.

Ерөнхийлөгч Байден улс орондоо болон хилийн чанадад уур амьсгалын хямралыг шийдвэрлэх талаар эрс шийдэмгий алхмуудыг авч хэрэгжүүлж байна. Түүнийг Ерөнхийлөгчийн албаа авсан эхний өдөр АНУ Парисын хэлэлцээрт эргэн нэгдсэн бөгөөд долоо хоногийн дараа тэрээр уур амьсгалын хямралыг хамтдаа даван туулахын тулд “Дэлхийн удирдагчдын дээд хэмжээний уулзалт”-ыг зарлан хуралдуулахаа мэдэгдсэн. Энэ долоо хоногт буюу 4-р сарын 22-23-ны өдрүүдэд Ерөнхийлөгч Байден 40 улсын төрийн тэргүүн нар оролцох хэлэлцүүлгийг удирдан, хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах ажлыг эрчимжүүлж, ядуу буурай орнуудад уур амьсгалын үзүүлэх нөлөөг даван туулахад нь дэмжлэг үзүүлэх асуудлыг хэлэлцэнэ. Дээд хэмжээний уулзалтыг шууд дамжуулах бөгөөд би та бүхнийг цахимаар нэгдэхийг урьж байна. Уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудлаарх Монгол Улсын тусгай элч, доктор  Батжаргал тус Дээд хэмжээний уулзалтын өмнө болох Сайд нарын дугуй ширээний ярилцлаганд оролцоно гэдгийг хэлэхэд таатай байна.

2021 оны энэхүү “Эх дэлхийн өдөр” уур амьсгалын өөрчлөлтийг даван туулж, илүү цэцэглэн хөгжсөн, илүү эрүүл бөгөөд ногоон ирээдүйг бүтээхийн төлөө дэлхий дээрх хамгийн үзэсгэлэнтэй орнуудын нэг болох Монгол Улстай гуравдагч хөрш, стратегийн түншийн хувиар тууштай хамтран ажиллахаа АНУ-ын Элчин сайдын яам дахин батлан илэрхийлж байна.

АНУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд Майкл Клечески

Судлаачдын дунд хааныг Монголын орчин үеийн нийслэл Улаанбаатар хотоос 150 бээрийн зайтай орших ордных нь ойролцоо нутаглуулсан гэдэг таамаглал давамгайлж байгаа ажээ. Гэхдээ хааны булш мөн гэдгийг хараахан батлаагүй юм. Монголчууд эртнээс нааш бунхан руу хэнийг ч нэвтрүүлэхийг зөвшөөрдөггүй, ариун дагшин газар гэж үздэг байжээ. Тиймээс эзэн хааны онгон хэний ч мэдэхгүй, ариун газар хадгалагдаж байх магадлал өндөр юм.
Хэрэв бид Чингис хааны онгоныг олвол дээрх 10 мянган сайн дурынханд талархах хэрэгтэй болох нь ээ. Эзэн хаан нас барахаасаа өмнө өөрийг нь хэн ч битгий олоосой гэж хүсч байжээ. Тиймээс ч хожмоо түүнийг таалал төгссөний дараа хааны бунханыг барихад оролцсон хүмүүсийг бүгдийг нь хороож, цэргүүдээр хамгаалуулж байсан бөгөөд дараа нь тэд бүгд нэгнийгээ хороосон тухай эх сурвалжид дурджээ.
АНУ-ын Сан-Диего хотын Калифорнийн их сургууль дахь Харилцаа холбоо, мэдээллийн технологийн Калифорни хүрээлэнгийн төслийн тэргүүн, судлаач доктор Алберт Ю-Мин Ли, “2010 оноос хойш биш өвсөн дотроос зүү хайх шиг хэцүү ажил хийж ирлээ” гэж мэдэгджээ.
Өнөөгийн судлаачид Чингис хааныг дэлхийг байлдан дагуулж явах үед олзолж авсан үнэт эдлэлүүдтэй нь хамт оршуулсан гэж үздэг байна. Хэрэв түүний бунханыг олвол дэлхийн түүх шинээр эргэх боломжтой гэж “Вашингтон Пост” нийтлэв.

МБНЭ-ийн бага хуралдайн Зургадугаар хуралдаанаас Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цогцолборыг санаачлан байгуулах зорилт дэвшүүлсэн билээ. Энэ зорилтоо хэрэгжүүлэхээр Солонгосын арал дээр бүслэгдэж хүч тэнцвэргүй тулаанд дайсандаа бууж өгөлгүй, атга будаа, балга уснаас илүү эх орныхоо даалгаврыг илүүд үзэж алтан амиа эрсдэгч 100 цэргийн дурсгал, Монгол төр, их хаадын даалгавраар тухайн улсад төрийг төлөөлөн байж түүхэн үүрэг гүйцэтгэж, гайхамшгийг бүтээсэн, Кесон хотын ойролцоо орших Мансүсан уулан дахь Гонмин хааны Монгол хатны үзэсгэлэн гуа, ухаалаг, аугаа их гавъяаг дуурсан бахархах ажлыг хийх саналаа уламжилсан билээ. Бидний уулзалт дотно, элгэмсэг байдалд болж өнгөрлөө.
Кесон хотын ойролцоо орших Мансүсан уулан дахь монгол хатны бунхан бол Гонмин хааны үед хамаардаг. Гонмин хаан нь 1341-1374 онд Корё улсын 31 дэх хаанаар суусан бөгөөд түүний монгол хатан Ванги хааны төрийн ажил үйлсэд мэргэн зөвлөгөө өгдөг цэцэн хатан байснаараа алдаршжээ. Монгол хатныг Хубилай хааны ганц охин байсан, эсвэл Хубилайн зээ охин байсан гэдэг домог ч байдаг аж. Хаан, хатны бунхныг байгалийн үзэсгэлэн бүрдсэн ууланд эртний монгол хаадын гэр тэрэг хэлбэрээр, тэргэн дээр барьсан гэрийг дүрслэн боржин чулуугаар урлаж, жилийн 12 сарыг бэлгэдэн зургаан ширхэг хонь, зургаан барыг гэр тойруулан чулуугаар урласан байна. Хоньдыг монгол хонины хэлбэр, хэмжээг яг дуурайлган урласнаараа онцлогтой. Бунхны урд талд боржин чулуугаар бүтээсэн хоёр метр гаруй өндөр дэнлүү хэлбэрийн гэрэлт цамхаг байрлуулсан бөгөөд бунханд очсон монголчууд тэнд арц, хүж уугиулан хүндэтгэл үзүүлдэг заншилтай ажээ. Эдгээр бунхан нь Корё улсын сүүл үеэр баригдаж өнөөг хүртэл бүрэн бүтнээрээ хамгийн сайн хадгалагдан үлдсэн байдаг.
Монголчууд бид Монгол хатныхаа бунханд хүндэтгэл үзүүлэх өдрийг хүлээж сууна.
Б.Банзрагч

Эхний өглөө зочид буудлаас гараад машин хүлээж зогсохдоо замын голд зогсох зохицуулагч цагдааг анзаарав. Гудамжаар бараг машин явахгүй байх бөгөөд уулзварын
гэрэл ажилладаггүй ажээ. Хаяа ирэх машинд зохицуулагч чигийг нь зааж зохицуулалт хийнэ. Бидэнд үйлчлэх “бензүүд” ирлээ.
Эхний бенз бусдаас ялгарна, хоёр дахь машины моторт нь клапаны тохиргоо алдагдсан, гурав дахь нь бөгсөнд араа солисноос улбаатай улих дуу гарна.
Олон жил ашигласан ийм машин 500 гаруй байдаг тухай манай элчингийн жолооч хожим тодотгон ярьсан юм. Учир нь гадаадын төлөөлөгчийг ийм унаагаар үйлчилдэг бөгөөд нэгэн баярын арга хэмжээний үед дээрх тооны бенз цугларсан тухай ярьж байсан.
Пхеньяны төвөөр өнгөрөх өргөн голын эрэгт байрлах Солонгосын бэлэгдэл болсон алх, хадуур, бийр бүхий хөшөөнөөс миний аялал эхлэв. Хөшөөний доор байрлах музейд хүлээх танхимтай. Бүх танилцуулга Солонгосын их удирдагчдын тухай түүх, тэрхүү объектод хэдийд, хэдэн удаа ирж байсан тухай яриагаар эхлэнэ. Их удирдагчид хэдэн удаа ирсэнийг улаан дэвсгэр дээр бичсэн он, сараар тодорхой мэдэж болохоор ажээ.
Бүх шинэлэг зүйл зөвхөн Их удирдагчдын санаачилга, бүтээлч санаагаар эхэлсэн тухай тайлбарлагч заавал ярина. Тэндээс бид Их удирдагчдын нэрээр нэрлэсэн цэцгийн үзэсгэлэнд очлоо.
Энэхүү цэцгийг хэрхэн бүтээж, аугаа их удирдагчид нэрийг өгсөн тухай уг үзэсгэлэн өгүүлнэ. Энэ үзэсгэлэн хотын төв хэсэгт орших бөгөөд түүний дэргэд их удирдагчийн санаачилга, өгсөн үүргийн дагуу байгуулсан орчин үеийн нэгэн микрорайон байх бөгөөд Солонгосын бэлэгдэл болох алх, хадуур, бийр бүхий сүрлэг хөшөө сүндэрлэх ажээ.
Бидний дараагийн үзэх зүйл нь алдарт Парисын хаалганаас арван метрээр өндөр, Пхеньяны хотын сүрлэг хаалга байлаа. Энэ хаалганы эргэн тойронд спортын цогцолбор, стадион байрлана.
Солонгосын телевиз хоёр сувгаар теле нэвтрүүлгэ цацна.
Эндээс холгүй орших телевизорын цамхаг нь 300 метр өндөр юм. Телевизын тогтмол хоёр сувагтай бөгөөд ням гаригт нэг суваг нэмэгддэг. Голдуу их удирдагч болон эх орончдын тухай түүхэн сэдэвтэй кино гарах ажээ.
Парисын хаалгатай өрсөлдөн, түүнээс өндөр барьсан энэ хаалга ур хийц өгүүлэмжээр сонин шийдэлтэй.
ЗУРГАА. ЭМНЭЛЭГҮҮД, ШИНЖЛЭХ УХААН ТЕХНИК ТЕХНОЛОГИЙН ҮЗЭСГЭЛЭНГ ҮЗЛЭЭ
Цэргийн эмнэлэгийн академи дээр очиход байгууллага бүрт байдаг зочдыг хүлээн авч ажлаа танилцуулдаг танхимд оров. Улаахан хамартай эмнэлэгийн орлогч дарга бидэнд ажлаа танилцууллаа.
Энэхүү эмнэлэгийн тоног төхөөрөмжүүд нь 2002 он үйлдвэрлэсэн хаягтай. Дорно дахины эмнэлэгийн үйлчилгээнүүд хийж байгаатай танилцуулав. Гол үзлэгийн танхимуудаар орж, эхо, зүрхэний бичлэг, зүү төөнүүр, шүдний эмчилгээ хийж байгаа үзлэгийн танхимуудаар оруулав. Өрөөнүүдийн тавилага нилээд хуучирч, олон жил ашигласан дүр төрх тодорно.
Эмч нарын ур чадвар, боловсон хүчний нөөц боломж ихтэй. Бүх үйл ажиллагаагаа эдийн засгийн хэмнэлтийн зарчимд тулгуурлан зохицуулдаг байна.
Тариа хураалтын цаг учраас албан байгууллагуудын хүмүүсээ тариа хураалтад оролцуулахаар хөдөө явуулсан учир хотод хүн болон машины хөдөлгөөн бага байгаа тухай элчингийнхэн ярина билээ. Манайд байгаад аль хэдийн үзэгдэхээ байсан ГАЗ-51 машин нь солонгосын музейд байгаа фото зурганд аль хэдийн 50-аад оны үеээс үлдсэн байх бөгөөд өнөөдөр хүртэл ашиглагдсаар байна. Хаяа нэг ЗИЛ-130 маягийн ачааны авто машин явах бөгөөд түүнтэй төстэй хэлбэрийн ачааны авто машин өргөн хэрэглээнд байдаг нь харагдана. Тэднээс олонх нь зам дээр “хамар”-аа онгойлгон засвар хийн зогсохтой олонтой таарах болно. Хожим мэдэхнээ шатахуунаа хэмнэж уураар ажилладаг автомашинууд усаа хөргөхөөр зогсож байсан нь тэр байлаа.
Орой ажил тарсаны дараа автомашины хөдөлгөөн бага зэрэг ихсэх бөгөөд голдуу хуучин маркын суудлын машин харагдана. Тралейбус, хоёр давхар автобус байх авч ажил тарах үер хүмүүсийн маш их урт дараалал үүсэх ажээ. Хүмүүс нь хотоос тариа хураалтад оролцохоор явсан үед ийм байгаа юм чинь бусад үед бол автобус хүлээх урт дараалал үүсдэг болов уу гэж дотроо төсөөлөн бодож явлаа.
Миний дараачийн очих газар нь 1500 эх, хүүхдэд үйлчлэх зориулалтай эхчүүдийн төрөх эмнэлэг байлаа. Энэ эмнэлэгээ бас л их удирдагчийн санаачилгаар байгуулагдсан гэх бөгөөд жирэмсэн эхчүүд, эмэгтэйчүүд олноор ирж эмнэлгээр үйлчлүүлдэг . Миний үзсэн аль ч эмнэлэгт эмчийн өрөөний үүдэнд суудал байдаггүй нь харагдсан. Энэ эмнэлгийн коридорт эмчээ хүлээн явган суусан өвчтөнтэй олон таарав.
Нэгдүгээр давхарт төрсөн эхчүүдтэй давхар бүрт холбоо барих тусгай камер байх бөгөөд энэхүү камераар эх нь уулзах хүмүүстэйгээ ярилцаж бас хүүхдээ үзүүлэх боломжоор хангагдсан байдаг.
Солонгосын ард түмний бүтээн байгуулсан зүйл асар их байх бөгөөд түүгээр бахархах сэтгэл төрж байлаа. Гэвч дотоод нөөц бололцоогоо ашиглана гэсэн уриа лозун нь бусдын богино хугацаанд хүрсэн амжилтыг үл тоон өөрсдийн хүчээр зүтгэн цаг их үрэх, хэтэрхий хүч хөдөлмөр зарах замаар удаан урагшилж, улмаар зогсонго байдалд хүрчихсэн дүр төрх тодорч байв. Энэ байдлыг өнгөлөн далдлах үйлдэл нь хэт үзэл сурталчилсан сурталчилгаа байлаа.
Шинжлэх ухаан техник технологийн үзэсгэлэн зургаан хэсэг барилга бүхий үзвэртэй бөгөөд бид тэднээс их удирдагчийн үйл хэргийг харуулсан эхний хэсэг, хүнд аж үйлдвэрийн болон сансрын технологийн хэсэг зэрэгтэй танилцлаа.
Хүнд аж үйлдвэрийн хэсэг нь голдуу уул уурхайн аж үйлдвэрийн техник, технолог байх бөгөөд тэнд солонгос-өмнөд солонгостой хамтран байгуулсан үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн болох автомашин, мотоциклын шинэ загвар тавьжээ. Гэвч бүтээгдэхүүнийг нь худалдан авагч байхгүй учир үйлдвэр нь зогсонги байдалд байгаа тухай мэдээ байв.
Сансрын ололт амжилтын тухай музейн дугуй танхимд
сонирхолтой үзмэр үзэх болно.
Сансрын техникийн ололт амжилтын тухай үзэсгэлэнгийн танхим руу цахилгаан шатаар очно. Сансрын хиймэл дагуулын түүхтэй танилцаад төв хэсэгт байрлах суудалд сууна. Танхимд гэрэл унтарч тэнгэрт одод түгэв. Дэлгэц дээр солонгосын пуужин үзэгдэж, хөдөлгүүр асан пуужин хөөрөх агаад тэнгэрт дүүлэн сансар огторгуйд харван орж, хиймэл дагуул болон оддын дунд шингэнэ. Тэнгэрт байгаа гариг, оддын байрлал онцлагыг тусгасан энэ үзвэр нь нэн сонирхолтой байлаа. Энэ бол миний хувьд Оросын Москва, Калуга хотод байрладаг сансар судлалын музейн дараа үзэж байгаа сансрын тухай гуравдах музей, үзэсгэлэн байлаа. Музейд одод гариг эрхэсийн талаар тодорхой мэдээлэлийг нүдээр харах боломжтой юм. Үзэсгэлэнгийн эхэнд их удирдагч энэхүү музейг хэрэхэн санаачилан байгуулсан тухай, хэдэн удаа ирж заавар зөвлөгөө өгсөн тухай өгүүлнэ.
Үзэсгэлэн байрлуулсан Солонгосын хамтарсан үйлдвэрийн
үйлдвэрлэсэ Автомашины загварууд байв.
Бидний ажлын уулзалт харилцан санал бодлоо солилцож, дараа нь оройн зоогоор барьсанаар өнөрдөрлөв
ДОЛОО. ИХ УДИРДАГЧ КИМ ИР СЕНИЙ ХӨШӨӨНД ХҮНДЭТГЭЛ ҮЗҮҮЛЖ, СОЁЛ, УРЛАГ, ИХ СУРГУУЛИУДТАЙ ТАНИЛЦЛАА.,
БНАСАУ-ын төв талбайд байрлах их удирдагч ким ир сений хөшөөн дээр очлоо. Их удирдагчийн хөшөө нь өвөрмөц материалаас хийсэн бөгөөд өнгө, үзэмж нь өвөрмөц содон байлаа.
БНАСАУ-ын төв талбайд байрлах их удирдагч Ким ир сений хөшөөн дээр очлоо. Хөшөөний ар тал, хажууд их удирдагчийн тухай бүхэл бүтэн музей байрладаг. Гурав дөрвөн тасалгаа дутам нэг ведио бичлэг гаргах төхөөрөмж тавьжээ. Музейг үзэх үед олон залуучуудыг жагсаалаар авчирч үзүүлж байлаа. Зарим тасалгаанд тэднийг суулган тайлбарлагч яриа хийж байгаа харагдав.
Пхеньяны техникийн их сургуулийн цогцолборын хамгийн сүүлд ашиглалтад орсон элекроны номын сангаар зочлов. Төв корпус нь дагнасан номын сан, уншлагын болон компьютерийн танхимуудаас бүрдэх бөгөөд уг номын санд оюутнууд нь тусгай карт бүхий нэвтрэх үнэмлэхээр орно.
Энэхүү номын сан, уншлагийн болон компьютерийн танхимууд нь орчин үеийн тоног төхөөрөмжөөр тоноглогдсон, интернетид орохдоо тусгай зөвшөөрөл авдаг.
Солонгосын нийслэлийн орчин үеийн хорооллын барилгуудтай танилцах завшаан тохиов. Хот төлөвлөлт, орчинтойгоо зохицсон байдал зэрэг нь манай хотын ажил хариуцсан хүмүүст туршлага болохоор санагдана.
Шөнийн цагаар зочид буудлын цонхоор харахад оршин суугчдын барилгуудын цонх харанхуй харагдах ба цахилгааны хэмнэлтээс болоод тэр үү хот шөнөдөө харанхуй байх агаад харин хоёр барилга бусдаас тодрон гэрэлтэнэ.
Бидэнд үйлчилж байгаа жолооч нар зөвхөн хотын батлагдсан маршрутаар явна. Яг огцом хөдөлдөг тоглоом мэт замын уулзварт зохицуулагч цагдаа үйлдэл хийнэ. Тэд өдрийн халуун, хөдөлгөөнөөс шалтгаалан уулзварт зохицуулах цаг нь 10-20 миутад ээлжлэн зогсдог гэсэн.
Хаяа нэг дээрээ дохиотой замын цагдаагийн машин харагдах бөгөөд мотоцикл бүхий офицерууд, шууд удирдах дарга нь тэднийг шалгаж яваа нь харагдана. Уулзварт зөвхөн эмэгтэй зохицуулагч үүрэг гүйцэтгэх ажээ.
Хотоос гадна явахдаа дугуй унасан замын загдаа явж байхтай тааралдав. Хот хооронд өдрийн цагт автомашинтай тааралдах нь ховорхон байв. Анх би ачааны автомашин дээр 200-300-ийн пошка ачсан машин явж байна гэж бодож байсан нь эндүүрэл байжээ. Тэрхүү пошканаас уур савсан байх нь уураар ажилладаг автомашин явж байгаа нь тэр бөлгөө.
Мёхян уулнаас буцаж 180 орчим км замыг туулж явахдаа ганц ачааны машин, нэг бензтэй таарсан билээ.
Хүүхдийн ордон, иж бүрэн цогцолбор нь орчин үеийн барилгын өвөрмөц шийдлээр баригдсан, төрөл бүрийн дугуйлангууд ажилладаг. Энэ удаа хүүхдийн ордонд концерт тоглох тул зочид их байлаа.
Эхлээд сонгодог бүжиг болон ардын уламжлалт бүжгийн дугуйлангийн хичээлэлтийг үзэв. Дараа нь үндэсний хөгжим болон баян хөгжмийн хүүхдүүдийн дугуйлангаар орж тэдний чадварлаг тоглох нэг, нэг номеруудыг үзэж сонирхов. Монгол болсон тэмцээнд энэ ордоны хүүхдүүд оролцож нэгдүгээр байр эзэлсэн тухай өгүүлж байлаа.
Ханз бичгийн дугуйланд долоон настай нэг охиныг бидэнтэй танилцуулсан бөгөөд тэр ханз үсгийг бийрээр уран чадварлаг бичиж сурахыг ихэд хичээж байв.
Үзэгчдийн их танхимд бидний суудал хамгийн урд эгнээнд төв хэсэгт байв. Энэхүү суудлын байрлал нь бидэнд хүндэтгэл үзүүлж байгаа хэрэг юм. Суудалд суухын өмнө орчуулагч бидэнд цэцэг авахыг санал болгов. Тоглолтын эцэст төлөөлөгчид урлагын тоглолт хийсэн хүүхдүүдэд цэцгийн баглаа бэлэглэдэг уламжлалтай .
Удалгүй гадаадын зочин төлөөлөгч суудал эзлэв. Тайзны өмнө оргилох усан оргилуурууд гэнэт зогсож, хөшиг онгойн тайз эргэж, эгнэн зогссон хүүхдийн найрал дуучид гарч эрэв. Шалны янз бүрийн хэсгээс микрофонууд машины автомат антенн шиг дээш сунан гарч, дуучид байрлалуудаа эзлэв. Сүрлэг сайхан дуугаар концерт эхлэх бөгөөд нэг цаг гучин минут үргэжилсэн концерт мөн л найрал дуугаар өндөрлөв. Тайзан дээр цэцгийн баглаа барьсан хүмүүсээр дүүрч, тэдэн дотор монголчууд бидний төлөөллийн цэцэг өргөн баригдлаа. Хүүхдүүдийн чадварлаг тоглолт, өөрсдөдөө итгэлтэй хөдөлгөөн, авьяас чадвар, энэ бүхэн цаанаа багш нарын ур чадварыг давхар илтгэж байлаа
Биднийг гарахад үүдэн дээр машинууд тулж ирж зогсон суулгаад зочид буудлын зүг хөдлөв.
Бидний дараачийн үзэх зүйл нь Солонгосын төв музей байлаа. Энэ музей нь Пхеньяны төв талбайд байрлах бөгөөд Солонгосын ард түмний түүхийг тусгасан гол музей юм. Музейн хаалгаар оронгуут их удирдагчийн сууж байгаа дүр бүхий хөшөө угтах бөгөөд бүх музей, үзвэрийн газрын үүдэн хэсэгт ийм хөшөө, эсвэл дурсгалын самбар заавал байрлуулсан байна.
Уг музейг тохижуулахад ихээхэн анхаарал тавьсан нь мэдрэгдэнэ. Хоол идэх цаг тулсан байсан тул музейг бага хугацаанд хурдан үзэв. Эхний хэсэг бидэнд заадаг байсан хүний нийгмийн хөгжлийн үе болох хүй нэгдлийн үеэр эхлэнэ. Солонгосын олон ангит киноноос үзсэн эртний солонгосын тэнгисийн цэргийн жанжины хэрэглэж байсан хуягт усан онгоц харвах төхөөрөмжийн загварууд байна.
Монгол хатадын оршуулгийн макет байна. Тэр талаар тайлбарлагч яагаад ч юм үг дуугаралгүй өнгөрөв. Түүхийн нэгэн үед монгол хатад солонгосын түүхэнд эерэг үүрэг гүйцэтгэж байсан түүх музейд өөрийн гэсэн байраа эзэлсэн байна.
Хүний нутагт байгаа миний нутгийн тасархайн эзэн буюу БНАСАУ-д суугаа онц бөгөөд бүрэн эрхэт элчин сайд Ломбо гуйатай уулзаж, нутгийн болон одоо цагийн сонин сайханыг хуучлан ярилцав. Хаана ч ажлаа мэддэг хүмүүс хүнд сайхан сэтгэгдэл төрүүлдэг. Тийм хүмүүсийн нэг нь элчин сайд байлаа. Би дотроо эртний болон одоо цагийн солонгосын түүх бас хамтын ажиллагааны амьд түүх болсон тэр хүнээр бахархаж байлаа. Эмч, багш, цэрэг, дипломат зэрэг удах дутам туршлага нь арвижаж үйл ажиллагаа нь төгөлдөржиж байдаг хүмүүсийн хүчийг зөв ашиглавал төрийн ажилд тун хэрэгтэй, манай орны хөгжил дэвшилд том хүч болох билээ.

НАЙМ. СОЁЛ УРЛАГ, МУЗЕЙТЭЙ ТАНИЛЦАВ.
Америктай хийсэн дайны явцад тодорсон нэгэн үйл явдлаар музей байгуулсан нь олзлогдсон Америкын цэргийн усан онгоц байх агаад тэрхүү түүхээр хоёр ч баримтад кино хийж түүнийг тус онгоцыг үзэгчдэд сурталчилна.
Миний хувьд хамгийн гүн сэтгэгдэл үлдээсэн газрын нэг бол Пхеньяны хөгжмийн сургууль байлаа. Сургалтын материалаг бааз, сурах орчин дээд зэргээр бүрдүүлсэн энэ газар монгол хүнийг сургахсан гэж дотроо бодож явлаа.
Сургуулийн хичээлийн танхим нь бүлгээр болон ганцаарчилан сургалт явуулах танхим, бичлэгийн студи хэсэгчилсэн болон театрын хэмжээний тоглолт явуулах боломжтой юм. Сургалтын байрны ар талд оюутнуудын жагсааж нэг нь урд нь зргсоод цэрэгт үүрэг өгч байгаа шиг зогсохтой тааралдав. Танхимуудад оюутнуудтай багш нь нэг бүрчлэн сургалт явуулж, бидэнд зориулж ямар нэг номёр тоглолт хийж байлаа. Хамгийн том зааланд оркёстер бүрэн бүрэлдэхүүнээр сууж сургуулилт хийх бөгөөд нэгэн баатарлаг, сүрлэг аялгууг бидэнд зориулан тоглолоо.
Сургуулийн өмнөхөн трамбайн эцсийн буудал байх агаад ажлын цагаар трамбай ажилладаггүй, ажил тарах, цугларах үед л явах нь үзэгдэнэ. Зарим газруудад зорчигч нь трамбайгаа түрж яваатай нэг бус тааралдав.
Солонгосын угсаатны зүйн музейг сонирхов.. Энэхүү музейн байдал олон жил анхааралаас хол байсан сэтгэгдлийг надад төрүүлэв. Үзвэрүүдийн тайлбар гараар бичигдсэн, зураг тавигдсан зарим зүйл хэт хуучирсан нь анзаарагдана.
Зарим танхимын үзвэрүүд давхардан тавигдсанаас гадна агааржуулах систем байхгүйгээс танхимуудаас содон үнэр ханхалж, амьсгалахад хэцүү ч газрууд таарч байлаа. Угсаатны зүйн музейн барилга нь манай байгалийн түүхийн барилгатай төстэй хэлбэртэй бас ойролцоо үед баригдсан байж магадгүй юм билээ.
Циркийн зүг хүүхдийн жагсаал цуварна. Бид хүлээлгийн танхид сууж байлаа. Солонгосын байгалийн сайханыг зурсан гурван том зургийг хананд өлгөжээ. Удалгүй биднийг үзэгчдийн танхимд урьсан бөгөөд хүндэтгэлийн тусгай зассан ложенд суудалд суулгалаа.
Цирк нь манайхтай адил дугуй талбайтайгаас гадна тусгай тоглолтын тавцантай тэр нь хөтөлгөөнтэй бөгөөд урагш тэлж томхон концертийн тавцан болж хувирах боломжтой хийгджээ. Циркын тоглолтууд жүжүигчдийн ур чадварыг илтгэнэ. Номёруудын хооронд завсар байхгүй нягт төлөвлөн тоглолтыг зохион байгуулжээ.
Хүүхдийн хөгжөөнтэй шуугиан баясгалантай дуутай хамт нэг цаг хагас үргэжилсэн тоглолт өндөрлөв. Сумогийн их аварга Даваадорж энэхүү циркын хамт олны тоглолтыг монголд тоглуулахаар урьсан тухай бидэнд танилцуулж байлаа.
ЕС. МЁХАН УУЛАНД ЗОЧИЛОВ.
Өглөө эрт Мёхян уул руу хөдөллөө. Энэ уул хүртэл 160 гаруй км замыг туулна. Хотоос бидний өмнө комби “өвгөн” бенз яваа нь оросын төлөөлөгчид байлаа. Бид тэднийг гйүцэж түрүүлэв. Мёхян уул хүртэл машинтай таарсангүй. Замын хажууд эвдэрч зогсоод зорчигчдоо буулган зогсох нэг автобус таарсан. Замын дагуу алсыг зорин яваа хүмүүс харагдана.
Уулсын хоорондыг дүүргэх тариан талбайд хүмүүс ургац хурааж байгаа нь үзэгдэнэ. Замын хоёр талаар мод тарьсан байх агаад түүний завсараар хот, тосгод үзэгдэж, тариан талбай тэдгээрийг холбоно. Хаяа шороо босгон хурдлах автомашин үзэгдэх бөгөөд тэр нь тун ховор тохиолдох зүйл юм.
Өмнө конус хэлбэрээр барилга тодрон ирсэн нь бидний зорьсон Мёхян ууланд хүрч ирсэн хэрэг байлаа. Энэхүү зочид буудлын өмнө бидний машин ороод гурван автоманшин зогсож байгааг бодоход өнөөдөр хүн цөөтэй хэрэг биз ээ.
Зочид буудалд хоолны захиалга өгч 22 ам доллар тушаав. Тэгээд цааш хөдлөн нэгэн харуулын цэг дээр ирж зөвшөөрөл авав. Тэрхүү байшингаас үндэсний хувцас өмссөн бүсгүй гарч ирсэн нь бидэнд тайлбарлах музейн ажилтан байлаа.
Дээш өгссөөр нэгэн барилгад тулж ирсэн нь их удирдагч Ким ир сений музей байх агаад түүн дотор ороход уг байшингаас цааш үргэжилэн уулын доор байрлах бэлгийн үзэсгэлэнгийн том тасалгаануудад явж очно. Эхний тасалгаа нь уламжлал ёсоор их удирдагчийн хөшөө байх бөгөөд түүнд хүндэтгэл үзүүлж мэхийн ёслоно.
Гадаадын орнуудаас өгсөн бэлэг нь вагоноос авахуулаад автомашин, алтан сэлэм зэрэг үнэхээр зүйл бүрийн бэлгээр арвин ажээ. Энд тухайн үеийн улс орнуудын хөгжлийн байдал онцлогыг тусгасан үзвэр, бэлгүүд байдаг. Тэдний дотор монголын төлөөлөгчдийн өгсөн морин хуур, хивс, мөнгөн аяга, бөгж зэрэг зүйлс байх ажээ.
Бэлгийн үзэсгэлэнгийн дээд давхарт амрах тавцан байх бөгөөд тэнд сууж цай ууж, сэтгэгдэлээ тусгай цаасан бэлтгэсэн цаасан дээр үлдээнэ. Миний хувьд байгалийн сайханы тухай, хүмүүс хамтран энх тунх амьдарч болох тухай сэтгэгдэлээ бичиж үлдээв.
Энэхүү уулын доор байрлах томоохон үзэсгэлэнгийн танхимууд хүү Ким чен ирийн бэлгийн музейд мөн адил үргэжилнэ. Тэнд монголын төр засгийн төлөөлөгчдөөс өгсөн бэлэг байрлана.
Хоёр үзэсгэлэнг үзсэний дараа уулын ширүүн урсгалт голын эрэгт тусгай зассан тавцан дээр бэлтгэсэн зүйлээр мах шаран өдрийн хоолоо хээрийн нөхцөлд идэв. Хээрийн нөхцөлд гэдэгт махаа тусгай шарагч дээр хоёр кг нарийхан зүссэн бэлтгэсэн мах шарж, хэдэн төрлийн ногоо будаагаар хачирлан хооллохыг хэлнэ.
Мёхян ууланд байрлах буддагийн хийдэд солонгосын эртний их хэмжээний ном судрууд байсан бөгөөд түүнийг сэргээн хадгалах нүсэр их ажлыг эрдэмтэд, ажилтнууд хийж гүйцэтгэжээ.
Мёхян уулнаас буцаж явахдаа хамт яваа солонгос хүмүүстэйгээ сэтгэгдэлээ хуваалцаж явав. Харилцан бие биенээс их зүйл сурсан тухай тэмдэглэн ярьж байлаа.
Цэргийнхэний их удирдагчдаа өгсөн бэлгийн музей байх бөгөөд тэр харуул хамгаалалттай нэгэн цэргийн ангид байрладаг. Цэргийн анги салбарын дайчин бүр сэтгэл, зүтгэл гарган хэдхэн мм-ийн жижиг сувд болон далайн зүйлийг цуглуулан хамт олноороо урлан бүтээсэн хөрөг зураг, макет зэрэг урлагын бүтээлээс үзэсгэлэн бүрдэнэ. Танхим болгоны эхэнд их удирдагчийн морьтой, маршилын мундиртай зураг байх бөгөөд ямар нэг өндөр уулын орой дээр салхи татуулан давхиж ирээд амыг нь огцом татан зогсоох сүрлэг дүр зураг нүдэнд буух ба орост Кутузовын ийм зураг харж байсантай тун төстэй байлаа.
Дараа нь цэргийн түүхийн музей үзсэн бөгөөд голдуу хоёр солонгосын хоорондын дайны түүхийг өгүүлж, байгуулсан ялалтаа өгүүлнэ. Үзэсгэлэнгийн макетууд тун өвөрмөц хийсэн байдаг. Ийм нүсэр хийцтэй макетуудыг амьдралдаа анх удаа харж байгаа билээ. Тухайлбал өндөр уулыг даван баатарлаг гавъяа байгуулсан жолооч нарын тухай өгүүлсэн макет тухайн үйл явцыг тайлбартай үзүүлэн танилцуулна.
Хамгийн дээд давхарт нэгэн хотыг эзлэсэн түүхэн тулалдааныг өгүүлсэн макет нь үзэгчид голд нь сууж 15 минутын хугацаанд тавцан нь эргэлдэж тухайн үеийн түүхийг өгүүлнэ. Музейн подвальд нисэх онгоц, танк, их буу, усан онгоц, автомашин зэрэг дайны үеийн түүхийн үзвэрүүд байна.
Солонгост байх хугацаа дуусч галт тэрэгний буудалд очиж, вагонд суулаа. Энэ удаа өмнө хил дээр цуг нэгэн купед сууж ирсэн хүн мөн л хамт буцахаар нэг купенд таарав. Энэ удаа манай купе идэж уух, зүйлээр бүр ч элбэг баян, бүх төрлийн хоол, пиво, архи бүгд байв. Хуучин танилаас гадна хичээл насны нэг хүн, түүний харцаар ажиллах нэг залуугийн хамт бид бээжинг зорин хөдөллөө.
Тэд намайг дэлгэж тавьсан хоолоороо дайлж, ундаалав. Тэдний хувьд лаазтай шар айрагийг хэрхэн онгойлохыг мэдэхгүй будилсаныг эс тооцвол хооллолт сайхан болж өнгөрөв. Бидний суусан вагонд Зам тээврийн сайд явсан бөгөөд түүнийг дагалдан яваа хүмүүс вагоныг дүүргэж байлаа. Вагон нь тусгай, жирийн вагоныг бодвол өөр, цэвэрхэн. Төмөр замын зогсоолууд өмнөх явалтыг бодвол хүний хөдөлгөөн бага, дэг журам сайтай, цэргийн хүмүүс үзэгдсэнгүй. Хил дээр ч нэг их нарийн шалгасангүй. Харин дөрвөн суудлын вагоноос гурав нь үлдэж, нэг нь бээжингийн зүг хөдөллөв. Анх хил дээр угтаж нэгэн купенд сууж, танилцсан нөхөр буцахад ч нэгэн купенд хамт явав. Тэгээд тэр нөхөр хятадын хил дээр үлдэв. Умард солонгост өнгөрүүлсэн хэдэн өдөр ийнхүү ард хоцров. Хаалттай гэж ярьдаг боловч монголчуудад нээлттэй энэ улсад байсан өдрүүд надад олон сонин сайхан дурсамж үлдээсэн билээ.