Category: Мэдээ, мэдээлэл

Ёслолыг 9 дүгээр сарын эхээр хийж ирсэн байна. Ердийн ёсоор эцэг эх, ахмад настнуудын адисласнаар тэдний үйл ажиллагаа эхэлдэг. Үүний ачаар уг төрлийн эрч хүч, хүч чадлыг дамжуулж авдаг гэж үздэг.
Одоо бид өвөг дээдсийнхээ талаар сайн мэдэхгүй байна. Өвөг дээдсээ мэддэг гэдгээрээ сайрхах хүн цөөхөн. Үүний уршгаар бидний өвөг дээдсийн үндэс сулардаг. Мөн мод үндэсгүйгээр амьдарч хөгждөггүйтэй адил хүн өвөг дээдсийн дэмжлэггүйгээр амьдарч, өөрийгөө хөгжүүлж чадахгүй. Бид агаар мэт арвин эрүүл мэнд, элбэг дэлбэг байдал, хөгжилд сав ертөнцийн энерги хэрэгтэй.
Ёслолын үеэр бид өвөг дээдсийнхээ өмнө байгаа, эзэмшсэн зүйлийнхээ төлөө талархах болно. Бид ирэх жилээ даасан адислал хүсэх болно. Мөн уг зан үйлийг алсаас холбож болно. Онлайн видео нэвтрүүлэг Telegram дээр уг арга хэжмээ явагдаг байна.

·Viktor Ile is in Nha Trang.
3h ·
We invite you to join the ritual of thanksgiving and worship of the ancestors. Shamans in the Tuvin tradition call this ritual “Yellow Leaves”.
The ritual will take place on Wednesday, September 21 at 12:00 Moscow time.
As usual, no business starts without the blessing of parents or elders. Thanks to this, the energy and strength of the genus is passed on. Nowadays, we don’t know much about our ancestors. Few can boast of knowing their great-grandparents. As a result of this, our ancestral roots become weakened. And just as a tree cannot live and develop without roots, so a man cannot live and develop himself without the support of ancestors. We, like air, need the energy of the Rod for health, abundance and development. At the ceremony, we will thank our ancestors for what we already have and what we own. We will ask for blessings for the coming year.
The ritual can be joined from a distance. Online video broadcast will be held in Telegram.

See original

АНУ-ын Тусгаар тогтнолын баярын өдрийн нээлтийн арга хэмжээний эхэнд АНУ-ын төрийн далбааг залах ёслол болов. Тусгаар тогтнолын баярын арга хэмжээг нээж АНУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд Майкл Клечески үг хэлэв.
АНУ-ын Тусгаар тогтнолын баярын өдрийн нээлтийн арга хэмжээг Эрх чөлөөт, ардчилсан улсад олон анд нөхдийн хамтаар баяраа тэмдэглэлээ.‬ Арга хэмжээний үеэр АНУ болон Монголын нэртэй хамтлаг дуучид яа дууны мэндчилгээ дэвшүүллээ.
Уг арга хэмжээнд оролцсон МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан оролцсон байна.
Монгол Улс болон Америкийн Нэгдсэн Улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 35 жилийн ойн хүрээний цуврал арга хэмжээний томоохон хэсэг болох АНУ-ын цэргийн жазз хөгжмийн хамтлаг Монгол Улсад энэ оны 6-р сарын 26-наас 7-р сарын 2-ны хооронд Улаанбаатар болон Дархан хотуудад тоглосон байна.
Уг жазз хамтлаг 11 хүний бүрэлдэхүүнтэй аялах бөгөөд Япон улсад байрладагаар нь Япон дахь АНУ-ын цэргийн жазз хөгжмийн хамтлаг гэдэг бөгөөд эдний хувьд Монгол улсад анх удаа зочилж байна.

Элчин сайд Зафер Атеш, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан уулзаж ярилцлагын явцад Монгол Үндэсний Тэнгэр шүтлэгт бөө мөргөлийн онцлогын талаар харилцан сонирхон ярилцлаа. Монгол улсад ирж буй Элчин сайдууд Монголын тэнгэр шүтлэгт бөө мөргөлийн талаар өргөн мэдлэгтэй байгаад МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан талархал илэрхийлж байлаа.
Хамтран ажиллаж уулзаж байхаар тохирлоо. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Бүгд Найрамдах Турк Улсаас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Зафер Атешд
Монголын үндэсний баяр сар шинийн баярын мэндчилгээ дэвшүүлж, МБНЭ-д зочилохыг урилаа. Урилгыг талархан хүлээн авлаа. Уулзалтад МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч, Монгол бөөгийн удган Анхмаа оролцлоо.

Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө мөргөл бол Хүннү гүрнээс өнөөг хүртэл Монгол үндэстнүүдийн шүтэж ирсэн гол шүтлэг билээ. Их Хүннү гүрний үед Монгол төр мөнх тэнгэрийн үзлийг төрийн гол шүтлэг болгосноос хойш 2230 жил өнгөрчээ. Тэр үеийн сурвалж бичигт тахилгын талаар олонтой бичсэн байдаг ч гадны төлөөлөл оролцож байсан тухай уншиж байсангүй.
Монголын их хаадын үед төрийн тахилгын зан үйл уламжлагдан хийгдсээр ирсэн ч маш тодорхой баримт бас л ховор байдаг.
Харин энэ удаа Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа элчин сайд хатагтай Кэтрин Ивкоф Нарны тахилгад оролцсон нь онцлог үйл явдал байлаа. Монгол бөөгийн өргөөнд албан ёсоор зочилсон гурав дахь нэр хүндтэй зочин болж байсан элчин сайд маань монгол ёс заншилаар хийж байгаа Нарны тахилгад оролцсон анхны гадаадын нэр хүндтэй эрхэм зочин байж чадлаа. Тэрээр тахилгын явцыг сууж үзэхээс татгалзан зарим үйлийг ойроос харж сонирхон үзэж байлаа.
Хүндэт зочин, Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа элчин сайд хатагтай Кэтрин Ивкоф Өглөөний Нарны тахилгын дараа Монгол бөөгийн гурван үе болох ахмад, дунд, залуучуудын хамарсан “тэнгэрийн улаач” нарын төлөөлөл болох МБНЭ-ийн ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн дархан зайран Ц.Чулуунбаатар, Монгол бөөгийн их зайран П. Батжаргал, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, энэ тахилгыг гардан зохион байгуулж байгаа Х.Майцэцэг Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Бахаамаазагд, Б.Нарангэрэл, Монгол бөөгийн тэргүүн удган А.Оюунтуул, Лхагва-Эрдэнэ, Монгол бөөгийн тэргүүн удган, Төлөөллийн зөвлөлийн удирдагч Цэндсүрэн, Монгол бөөгийн удган, Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч Т.Анхмаа, Монгол бөөгийн удган Болортунгалаг Наранцэцэг, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Байгальтөгс, Хөвсгөлийн баруун тайгын зайран Ганбаа нартай уулзаж, ярилцаж, дурсгалын зураг авахуулсан билээ.

Олон олон орноор аялж явдаг циркчин морь биш мөртлөө дайны хүнд хэцүү он жилүүдэд хамгийн олон орон дамжсан байна. Тэрхүү морины түүх Солонгосоос эхэлсэн. Морь мэддэг хүмүүсийн харцыг булаасаар дуудлага худалдаа дамжин улмаар Америкт ирсэн байна. Эх нутагтаа эргэн ирж чадаагүй ч түүнийг монгол морь гэдгийг хүн бүхэн мэддэг байсан гэдэг. Монгол морины шинж тэмдэг бүгд бүрэлдсэн зүсчилбэл хул морь байсан ажээ.

Анхны дуудлага худалдаагаараа 250 ам.долларын үнэд хүрч хүмүүсийн нүд чихийг сэртийлгэж байсан юм. Түүний Солонгос эзэн нь Ким Хук Мүн гэгч залуу хүү байсан бөгөөд хайртай морио зарах болсон шалтгаан нь эгчдээ хиймэл хөл хийлгэх шаардлагатай байснаас болжээ.

Харин түүнийг Эрик Педэрсэн гэгч америк эр худалдан авснаар хул морины амьдрал өрнөд зүгт хөтлөгджээ. Америкт очсон хойноо ч олон тулаанд оролцож байсан бөгөөд, цэргийн жанждын итгэлтэй хүлэг байсан тухай олон хүн дурсан ярьдаг.

Реклэс тун ухаантай амьтан байснаараа хүмүүсийн хайрыг татаж байж. Бага морь байхаасаа л цэргүүдтэй хамт байж, дайн тулаанд оролцож явсан түүний хамгийн сайн найзууд нь усан цэргүүд байжээ. Америкчууд Солонгосын хойгийн дайнд татагдан орж олон америк дайчид Номхон далайгаар Азийг зориход Рэклес ч хамт явсан юм.

Урт холын аянд явахдаа цэргүүдийн хайрыг татах аргаа мэддэг тэрхүү морь шар айраг ууж, лууван иддэг байсан талаар хүмүүсийн тэмдэглэлд ихээхэн үлдсэн байна. Цэргүүд ч түүнд хайртай байсан бөгөөд өглөө сэрмэгцээ цэргүүдтэйгээ цайндаа орж хэдэн хэрчим гамбир болон кофе уудаг байсан аж. Амттанд дуртай байсан нь бялуу, чихэр, кока кола уух дуртай байснаас нь илт.

Дайнч морь байсан тухай олон хүн ам дамжин ярьдаг байсан аж. Тэрээр хүн явахад бэрх газруудаар тэсрэх бөмбөг, буу зэвсэг хүргэж өгдөг байжээ. Өрнөдийн, эсхүл солонгос морьдыг бодоход бие жижигтэй ч гэсэн маш хүчтэй, ухаантай морь байсан хэмээн ярьдаг.

Зэвсэг ачаад чиглүүлээд явуулахад 45 хэмийн налуу хэд хэдэн уулыг давж цэргүүдэд зэвсэг нийлүүлдэг байсан аж. Таван өдрийн турш хятад болон хойд солонгосчуудтай ширүүн тулалдахад өдөрт 50 орчим удаа баазаас дайны зурвас руу зэвсэг зөөж байсан гэдэг. Нийтдээ таван тонн зэр зэвсэг зөөсөн байгаа юм.

Дайны дараагаар Реклэст баатар цол өгч, үндэсний баатар болгон шагнасан юм. Реклесийн шагналууд нь тэр үеийн шилдэг байлдагч, дайчдын авдаг бүгдийг хамарч байсан. Тэрээр Армийн нил ягаан зүрхтэн цол, Сайн удирдагчийн медаль, Ерөнхийлөгчийн хүндэт одон, Үндэсний Батлан хамгаалахын медаль, Усан цэргийн медаль гэхчлэн бүхий л цэргийн цол хэргэмээр шагнуулж байсан ажээ.

Реклэс 1960-аад оноос тэтгэвэртээ гарсан бөгөөд энэ хугацаандаа ч хуучныхаа адил цэргийн анги дээрээ байрлаж, цэргүүдтэйгээ шар айргаа уун амардаг байсан. Реклэс 1968 онд нүд аньсан юм. Баатарлаг морины дурсгалыг хүндэтгэж Пенделтоны армийн цэцэрлэгт хүрээлэнд түүний хөшөөг барьж дурсгалыг нь хүндэтгэсэн юм.

Баярын арга хэмжээг нээж Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд Хон Гю үг хэлж, МАХН-ын нарийн бичгийн дарга Батбаяр, төрийн бус байгууллагын тэргүүн Содбаатар нар үг хэллээ. Баярын арга хэмжээний төгсгөлд Солонгос бүсгүйчууд ая дууны мэндчилгээ дэвшүүллээ.
Баярын арга хэмжээнд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн Их зайран, МБНЭ-ийн тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч Д.Одонхүү, Монгол бөөгийн дархан удган, МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч Д.Энхжаргал оролцлоо. МБНЭ-ийн төлөөлөгчид БНАСАУ-ын нутагт байдаг Монгол хатны бунханд зочлох таатай боломж олгосонд Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд Хон Гю болон Элчин сайдын яамны зөвлөх Ан Сен Ир нарт талархал илэрхийллээ.
ТАНИЛЦУУЛГА: Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс (БНАСАУ) буюу Умар Солонгос-дорно Азийн Солонгосын хойгийн умард хагасыг эзэлсэн бүрэн эрхт улс юм. Умард талаараа Хятадтай (ихэнх), Оростой (багахан), өмнөд талаараа Өмнөд Солонгостой Солонгосын цэрэггүй бүсээр хиллэдэг. Өрнө зүгт Шар тэнгис, дорно зүгт Япон тэнгист тулна.
Кужусониос эхтэй солонгос улс 8-р зуунаас нэгдмэл болж Солонгосын хойгт багтан тогтсон. 1910 онд эзэрхэг Японы ивээл орон болсон бөгөөд 1945 онд Япон ялагдахад тусгаар тогтножээ. 1991 онд хоёр улс НҮБ-д эрх тэгш гишүүнээр элссэн.
Умар Солонгос улс төрийн эв хамт дэглэм, нийгэм журамт эдийн засаг, нэгдмэл төрийн байгууламжтай, нам төвт нэг намын ноёрхолт тогтолцоотой. Ким Ир Сений байгуулсан улсыг өдгөө ач хөвүүн Ким Жон-Ун нь удирдаж байна. БНАСАУ нь «Чүчэ», «Соньгүнь» зэрэг үзэл баримтлалтай.
Б.Банзрагч

Сансар судлалын төвд амьдрагчдын хотхон, сансарын нисэгчдийн бэлтгэл хийдэг газруудыг үзэж билээ. Тэр үедээ энэ бол ховорхон завшаан байжээ. Хаалттай хотхонд тэр үед цөөхөн хэдэн зураг авахуулах боломж гарчээ.
Ингэж явахдаа анх удаа нууцын зэрэглэлтэй нэгэн танхимаар орсон юм. Тэр нь компьютерийн танхим байж билээ. Би тэгэхэд анх удаа компьютерийн ард сууж үзсэн бөгөөд түүнийгээ зурганд мөнхөлж авч үлджээ. Одоо бодоход тэр үеээс компьютер хэмээх хэрэглээ нууц байдлаас гарч нийтийн хэрэглээ болж эхэлсэн үе байжээ.
ОХУ-ын Калуга мужид очсон юм. Тэнд сансар судлалын эцэг гэж нэрлэгддэг Циолковскийн гэр музейг үзэж, түүнээс холгүй орших дэлхийд гэж тооцогддог сансар судлалын музейг үзсэн билээ. Ингэж явахдаа тэр болгон хүнд олдоод байдаггүй, хүн төрлөхтний сансар судлалын түүхийн нэг жимээр аялж явсан байдаг.
Хуучин загвараа хадгалж үлдсэн гудамжинд Циолковскийн гэр музейгэр ороход түүний анх хийж байсан пуужингийн загварын зураг бүтээлийг үздэг. Гудамж өгсөөд нэг их холгүйхэн Сансар судлалын музей байдаг.
Энд аялж явахдаа хөнгөн цагаан аяг таваг хийдэг нэг үйлдвэрээр орж билээ. Цэрэг хүний хувьд шууд л мэдэрнэ. Тэр үйлдвэр бол үнэн хэрэгтээ цэргийн техникийн зориулалтай байлаа.
Энэ мужид байдаг Обменьск хотод тэр үедээ дэлхийд цөөхөнд тооцогддог хамгийн гүнд байрладаг судалгааны төвийн тухай танилцуулж билээ.
Сансар судлалын талаар өвөрмөц музейтэй орон бол БНАСАУ билээ. Тэр нь Пхеньян хотын Шинжлэх ухааны ордоны сансар судлалын музей юм. Дугуй бөмбөгөр дээвэртэй музейн хамгийн дээд давхарын танхимд ороход од, гарагсдын байршил тэнгэрт түгэж, хаана ямар гараг, эрхэс байдаг тухай бодит байдлаар харуулсан байдаг. Тэгээд хүн төрлөхтөн сансар огторгуйг хэрхэн эзэмшиж байгаа тухай түүхийн кино дурсамж гарч, БНАСАУ сансар судлал хэрхэн хөгжсөн, эх нутгаасаа сансрын хөлөг хэрхэн хөөрч, гараг ертөнцөд дүүлэн одсоныг үзүүлдэг.
2007 онд БНАСАУ-д хийсэн аялалын тэмдэглэлд “Сансрын техникийн ололт амжилтын тухай үзэсгэлэнгийн танхим руу цахилгаан шатаар очно. Сансрын хиймэл дагуулын түүхтэй танилцаад төв хэсэгт байрлах суудалд сууна. Танхимд гэрэл унтарч тэнгэрт одод түгэв. Дэлгэц дээр солонгосын пуужин үзэгдэж, хөдөлгүүр асан пуужин хөөрөх агаад тэнгэрт дүүлэн сансар огторгуйд харван орж, хиймэл дагуул болон оддын дунд шингэнэ. Тэнгэрт байгаа гариг, оддын байрлал онцлагыг тусгасан энэ үзвэр нь нэн сонирхолтой байлаа. Энэ бол миний хувьд Оросын Москва, Калуга хотод байрладаг сансар судлалын музейн дараа үзэж байгаа сансрын тухай гуравдах музей, үзэсгэлэн байлаа. Музейд одод гариг эрхэсийн талаар тодорхой мэдээлэлийг нүдээр харах боломжтой юм.” Гэж бичжээ.
Санамсаргүй гэж хэлж болохоор тохиолдол юм, дэлхийд сансар судлалын талаар гурван улсад том музей байдаг гэсэн, түүний хоёрыг нь үзэв. Одоо АНУ-д байдаг музей үлдлээдээ гэж бодож билээ.

Тосгон бүрт алтан алх, хадуурыг зөрүүлсэн улаан туг намирч, иргэний дайнаас бие, сэтгэлийн шархтай үлдсэн хүмүүс аг жиг амьдарна. Смоленскын хязгаар Гжатск хотын ойроцоох Клушино тосгонд мөн л тийм аж байдал үргэлжилж, ариун христийн загалмай, морин хонхыг нь хураан авсан сүмийг агуулах сав болгожээ. Тэсгим хүйтэн тас нясхийнэ. Клушино нутаг тийм ч их мартагдсан газар биш байлаа.
Энд 1610 онд польш, хасгууд нэгдэн Дмитрий Шуйский тэргүүтэй орос, Швейдийн армийг бут цохисон, ширүүн тулаан болж байсан юм. Өвгөн Иван Гагара аж ахуйдаа тун ч нямбай хандана. Үнэндээ тэднийх шиг тохилог сайхан байшин, саруулхан малын саравч, үзэсгэлэнтэй том цэцэрлэг, ногооны талбайтай айл тэр цагийн Зөвлөлтөд ховорхон байсан даа. Тэр бүү хэл, Гагарныханд зотон болон ээрсэн утасны жижигхэн завод хүртэл байсан нь санаанд багтамгүй зүйл байв. Хүү Алексей Иванович ёстой л нэг алтан гартай дархан. Оросууд ийм дархцуулаа ховордож байгаа эрчүүл гэдэг.
Харин түүний эхнэр Анна Тимофеевна болвоос Санкт-Петербург хотод бага сургууль төгссөн ч амьдралын шаардлагаар гимназид суралцаж чадаагүй байжээ. Гэсэн ч түүний уншсан, мэдсэн, ухаарсан бүхэн тэр цагийн нам төрийн тэргүүн ухуулагчаас дутуугүй байсан төдийгүй, орос ардын үлгэр, домог, аман зохиолын тухай гарамгай мэдлэгтэй эмэгтэй байв. 1934 оны гуравдугаар сарын 9-ний өдөр… Хоёр хүүхдээ хөтөлсөн хижээл эр Алексей Иванович тосгоны эмнэлгийн гадаа зогсоно. Хэзээний наргианч эр Иван Гагара шинэхэн ачаа тэврэхээр зэхэж, шарласан хуруунуудынхаа өндгөөр тамхи орооно. Өвлийн жавар тачигнаж, нөгөө л хамтралын эрчүүл ууланд мод унагаана. Хүү төрлөө… Алексей Иванович хоёр дахь хөвгүүнээ өлгийдөж, эхнэр Анна мэнд амаржив. Өвгөн Гагарин удаах ач хүүдээ Юрий Алексеевич Гагарин хэмээх мянга мянган жил цуурайтах ариун алдрыг хайрлаж, утсан загас, шарсан гахай, хатаасан талх, халуун төмс, дарсан өргөст хэмх, нэрмэл дарс өрсөн ширээнээ өргөн найрлалаа. Мондалин хөгжимтэй залуу охид дуулж, идэр хөвүүд үндэсний хөгжим тоглож, эрэлхэг орос дуунууд эгшиглэнэ. Үдшийн тэнгэрт мянга мянган одод ирэмчиж, хүн төрөлхтний хүслийг урин дуудна.
Мөнгөн улиас модод хэдэнтэй шарлаж, хэдэнтэй ногоороод он жил улиран одож байлаа. Залуу хөвгүүд цэргийн албанд мордож, хүдэр чийрэг хүрэн эрс болон эргэж ирсээр, хуучин жим бүдгэрч, шинэ зам тодорсоор… Гагарныхан шав хийтэл нь аж төрнө. Юра хүү үеийн хүүхдүүдээсээ бие жижигтэй ч сэргэлэн цовоо гэдэг нь жигтэйхэн, хөл нүцгэн энд тэндгүй харваж явна. Тусархуу энэ хүүд тосгоныхон ам сайтай. Тэгж байтал 1941 он ирж Юра сургуульд орох боллоо. Ай… алимны мод найгасан Смоленскын хязгаар цэнхэртэнэ. Нэгдүгээр ангийн сурагч Юрий Гагарин жижигхэн цүнхээ үүрээд даруухан дүрэмт хувцастай сургуулийн зүг алхана. Тэр үргэлж гараа өргөдөг хүүхэд байлаа. Багш нар нь түүнийг “Юра гараа буулга. Чамайг хичээлээ сайн уншсан гэдэгт итгэж байна” гэлцэнэ.
Гэтэл алсын хөх униар дундаас нэг л өдөр хас тэмдэгтэй танкууд гарч ирсэн юм. Найрал дуу шиг өдөр хоногууд салхинд хийсч, навчис цагаасаа өмнө өтөллөө. Немцүүд Клушино тосгоныг тонон дээрэмдэж, танхайрав. Тосгоны эрчүүд цөм фронт руу явсан болохоор тэднийг өмгөөлж хамгаалах хэн ч байсагүй. Юрагийн нүдэнд гуниг шингэнэ. Немцийн ахмад Альберг харгислан, хөгжилдөх дуртай нэгэн байлаа. Тэр хүүхдүүд рүү эхлээд чихэр шидэж, дараа нь тэдний булцгар хөөрхөн гаран дээр нь гишгэж тоглоод, тас тас инээнэ. Энэ үйлдлийг нь харсан Юрагийн аав Алексей Иванович немцүүдтэй зарга хийтэл түүнийг морины зүчээнд оруулаад нэвширтэл ташуурдчихлаа…
Нөхцөл байдал нэгэнт ийм болсон тул Гагарныхан ногооны талбайдаа оромж ухаж, нууцлаад улаан армиг давшиж иртэл тэндээ хорогдсон юм. Гэвч харамсалтай нь улайрсан немцүүд Юрагийн ах Валентин, эгч Зоя хоёрыг нь туугаад оджээ. Тэднийхээ араас нулимсаа арчин арчин зогсох Юрий Алексеевич Гагарин…
Ингэж Гагарины бага нас аугаа Орос орны тарчлаан дотор өнгөрсөн юм. Сэтгэлийн шархтай хэрсүү хүү өсч торнин 1949 онд зургаадугаар ангиа төгсөөд Москва руу явахаар шийдлээ. Тэр эхлээд Люберцы хотын гар урлалын техникумд элсэж, “цувин цехийн хэвчин” мэргэжлээр “онц” дүнтэй төгсөв. Үүний дараа Саратов хотод аж үйлдвэрийн сургуульд элсэн суралцлаа. Алдарт Гагарин энд байхдаа л анхлан тэнгэртэй нөхөрлөжээ. Учир нь тэрбээр улс эх орны хөгжил дэвшлийн хөтөч болсон аж үйлдвэрийн их сургуулийн оюун байхдаа агаарын клубт элсэн, нисч үзжээ.
Мөн л сургуулиа онц төгссөн Гагарин нисгэгч болохоор эргэлт буцалтгүй шийдэж 1955 онд Оренбургийн агаарын цэргийн сургуульд оюутан болов. Сурч мэдэх, хийж бүтээх, бас тэнгэрт амьдрахыг мөрөөдсөн залуу хөвгүүнээс бага насных нь гунигт дурсамжууд алгуурхан холдсоор. 1957 он болоход Юра насан туршийнхаа ханьтай учирлаа. Сайхан сэтгэлт бүсгүй Валентина Голичева түүний үлдсэн амьдралынх нь хайр сэтгэл байжээ. Шинэ хосуудыг амьдралд гар хөтлөлцөөд ортол Мурманскын цэргийн ангид хуваарилсан юм. Одоо Гагарин тэнгэрийн хүн болсон…
Хүн төрөлхтнийг туйлдуулсан дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа өрнө дахинд илүү чухал зүйл болсон юм. Тэд сансар эрхэст мөрөө түрүүлж гаргахаар өөр хоорондоо өрсөлдөж, огторгуйн уудмыг эзэгнэхээр ширүүн тэмцэлдэж байв. Гэвч Зөвлөлтийн давамгайлал илүүрхэж байсан агаад Москвагийн гудамжнаас олдсон гэр оронгүй Лайка хэмээх алаг нохой 1957 онд анхлан сансарт нисч, од эрхэсийн зүг зорчих хүн төрөлхтний замыг засч өгсөн байлаа. Үүний дараа хязгааргүй алс руу хүн нисэх шаардлага аяндаа ургаж гарч ирэн, тэгэх боломжтойг нотолж тогтоов. Харин хэн нисэх вэ?, түүнийг хэрхэн бэлтгэх вэ? гэдэг их гүрний толгойны өвчин байжээ. 1960 он болоход Юрий Гагарин өөр хорин мэргэжилтний хамт сансрын анхны нисгэгч шалгаруулах хүндхэн давааны өмнө зогсож байжээ.

Зөвлөлтийн шилдэг нисгэгчид бэлтгэл сургуулилтын хатуу ширүүнийг давж чадалгүй шантарч, өдөр, хоногууд өнгөрсөөр эцсийн сорилт ирэхэд Юрий Алексеевич Гагарин, Герман Титов хоёр үлдлээ. Асар их хурд, чичиргээ, татах хүчнээс ангид орчин… хүн төрөлхтөн урд өмнө нь хэзээ ч ийм хүнд сорилтыг давж байгаагүй. Гэтэл Гагарин чадлаа. Тэр ертөнцийн бүхий л шувуудаас өндөрт нисч, алаг нүдэн гарагаа анхлан дэргэдээс нь харах болно.
1961 оны дөрөвдүгээр сарын 12-ны өглөө… Байконур сансар судлалын эрдэм шинжилгээний төв… “Восток-ЗКА-2” хөлөг нисэх зурваст бэлхэн, хэзээ хэзээгүй л “нисцгээе хүү минь” гэх шиг… Нөхөр Хрущейв албан өрөөндөө баахан догдолж, бас түгшинэ. Анхны энэ нислэгийн үеэр хэрэглэсэн код бол “Хуш” гэдэг үг байсан юм. Умараас сэрүүн сэвшээ үе үе үлээж, цэв цэнхэр тэнгэр “нааш ир, нааш ир” хэмээн дуудах шиг… Цаг болж, нөхцөл бүрдлээ. Гагарин сэтгэл хөдлөлөө нэгэн түвшинд барьж явна. Задгай сансарт энэ л хамгаас чухал. Хэрэв тэгж сураагүй бол сэтгэцийн өөрчлөлтөд орж, нислэг амжилтгүй болохоор барах уу өөр илүү аюултай зүйл хүлээж байж мэдэх. Тэр улаан өнгийн скафандер хувцастай “Восток-ЗКА-2” хөлгийнхөө дэргэд ирлээ. Хүн болгон түүнд нэн хүндэтгэлтэй хандана. “Орь ганцаараа, алсын алс руу…”
Юрий Гагарин аварга том сансрын хөлгийн нисгэгчийн бүхээгт орж, бэлтгэлийг хангалаа. Байконур чив чимээгүй, Орос орон чив чимээгүй, дэлхий дахин чив чимээгүй… гэтэл гэнэтхэн “Восток-ЗКА-2” хөлгийн хөдөлгүүр асч, үл мэдэг чичирхийлэл мэдрэгдэж эхэллээ. Нислэгийг хянах төвд Юрагийн инээмсэглэн байгаа дүр төрх тодорно. “Эх орон минь түр баяртай, эх дэлхий минь түр баяртай… Би заавал эргэж ирнэ. Хүн төрөлхтөнд гайхамшгийг бүтээж өгнө”… ингэж бодсон Гагарин скафандерынхаа нүүрний хамгаалалтыг хаалаа. Асар хүчтэй түлхэлт мэдэгдэж, хурд хүчний дээд хязгаарт тулан, чичирхийлэл, донсолгоо оргилдоо хүрлээ. Яг энэ эгшинд Юрий Гагарин… алдарт Поехали… буюу ЯВЛАА гэдэг үгээ хэлсэн юм. Тэр үнэхээр хаашаа явж байгаагаа мэдээгүй юм.
“Восток-ЗКА-2” хөлөг дэлхийн татах хүчнээс амжилттай тасарч, задгай сансарт гарлаа. Гайхамшгийг бүтээж чадсан Зөвлөлтийн ард түмний сэтгэлд мянга мянган оргилуун дарс үйсэн бөглөөгөө шидэж, болор хундага харшив. Тэгэвч баярлах бас болоогүй.
Өндрөө авах тусам тэсэхийн эцэсгүй байсан агаарын даралтын нөлөөлөл алгуурхан арилж, хамаг зүйл хачин чөлөөтэй болоод ирлээ. Өмнөөс хэзээ ч төсөөлж байгаагүй зах хязгааргүй орон зай угтаж, зуу зуун мянган гэрлийн жилийн цаанаас одод анивчина. Хөхрөгч тэнгэрийн цаана юу хүлээж байсныг сая үзсэн Гагарин гайхсан, бас биширсэн нүдээр алсын алсыг ширтэнэ.
Юрий Гагарины жолоодсон “Восток-ЗКА-2” хөлөг сансрын тойрог замыг эхлүүлж, дэлхийг тойрч эхэллээ. Төрж, өссөн, бас хүсэж мөрөөдсөн, хайрлаж дурласан, гуниж ухаарсан тэлмэн цэнхэр дэлхий аугаа их хүмүүн тэгэхэд дэргэдээс нь харж, улам ихээр хайрласан биз. Нислэгийн үеэр “ТАСС агентлаг” дэлхий дахины хамгийн анхны сансрын нисгэгч Юрий Алексеевич Гагарин хошууч цолоор нэхэн шагнасан тухай мэдээлж байлаа. Энэ мэдээг Юра тээр дээр сонссон гэдэг.
Судлаачид харин Зөвлөлтүүд Гагариныг амьд мэнд эргэн ирж чадахгүй хэмээн үзэж тийн сансарт нисч байх мөчид нь шагнасан тухай бичжээ. Энэ нь сансрын хамгийн анхны нисгэгч Лайка нохой эргэж ирээгүйтэй холбоотой… Юрий Гагарин 1 цаг 50 минут задгай сансарт нисч, эх дэлхийгээ нэгэнтэй тойроод амжилттай газардлаа. Восток хөлөг 7000 метрын өндрөөс нисгэгчээ амжилттай шүрхээр буулгаж, Юраг хэмжээлшгүй алдар нэр, цэцгийн баглаа угтав.
Никита Хрущев шинэхэн баатраа гүн хүндэтгэлтэйгээр угтан авч, орос орон төдийгүй, коммунист дэглэмтэй бүхий л улс гүрнүүд энэ өдрийг үндэсний баяр шиг ээ тэмдэглэж, сансрын баатрын алдар сууг магтан, мөнхжүүлэв. Сонирхолтой нь тэр алтан мөчид нэгэн сэтгүүлч Юрий Гагаринаас “Тэр дээр бурхан байна уу?” гэж асуусанд Юра: “Үгүй. Би тэнд бурханыг олж хараагүй. Тэнд бурхан байхгүй” гэж хариулсан байдаг. Энэ бол түүний хэлсэн хамгаас алдартай үг юм.
Юраг олон олон шинэ зүйлс тосч, тэр хорьдугаар зууны хамгийн алдартай хүн болж хувирав. Ингэлээ гээд Гагарин хэзээ ч оддын өвчнөөр өвчилж байсангүй. Учир нь тэр жинхэнэ одод гэж юу болохыг харсан юм. Тэр нам төрийн удирдагчид, эгэл тосгоны тариачидтай ижилхэн уулзаж, халуун дотно яриа өрнүүлж, хүмүүсийг хүндэтгэв.
Хэзээ ч дуусахгүй юм шиг баярын жагсаал, урилга, заллага…
Цаг хугацаа улиран одож саяхан л алдар суу нь дөрвөн далай, таван тивд багтахгүй байсан сансрын анхны нисгэгчийн нэр алгуурхан хуучирч эхэллээ. Дараа дараагийн нисгэгчид оддын тийш амжилттай хөөрч, бас газардаж байв. Нөгөөтэйгүүр зөвлөлтийн сансрын ноёрхолын эсрэг америкууд хүчтэй тэмцэж байлаа. Гагариныг дахин сансарт нисгэсэнгүй. Учир нь “анхны сансрын нисгэгч амьд байх ёстой” гэсэн нууц тогтоолыг Коммунистууд гаргачихсан байжээ. Уйтгартай, нэгэн хэвийн амьдрал дунд нууцхан тарчилж байсан Гагарин… Түүнийг бүр байлдааны нисгэгчийн албанаас хүртэл чөлөөлжээ. “Надад бүх юм байна. Гэвч надад бас бүх зүйл байхгүй байна… Би яах ёстой вэ?” гэж бодох Юрий Гагарин…
Юра сайн эцэг байлаа. Түүнийг бас багагүй шүтлэгтэй нэгэн байсан агаад Москвагаас алс хол охидоо загалмайлуулж, нууцгайлан шашны ёс гүйцэтгэсэн гэх нь ч бий.
Дахиад л цаг хугацаа өнгөрсөөр. Юрагийн тэсвэр үнэхээр алдарлаа. Шувууг газарт удаан байлгаж болдоггүй байжээ. Чингээд тэрбээр зөвлөлт засаг, нам, төрөөс дахин сансарт нисэхийг удаан хугацааны турш хүсч, энэ хүсэлтийг нь цаг алдалгүй, насны залуу, цусны шингэн байгаа дээр нь биелүүлж өгөхийг удаа дараалан хүссэний эцэст санасандаа хүрлээ. Тэгээд даруй бэлтгэлдээ гарч, байлдааны онгоцоор дадлага хийж, мартагдсан дасгал, сургуулилтаа базааж, эрчимтэй амьдарч эхлэв. Сансрын хөлөг зохион бүтээх ажилд оролцож, 1962 онд ЗХУ-ын Ардын депутатаар сонгогдон ажиллаж байсан эр яг л 20 гаруйхан настай, байсан шиг ээ өдөр, хоногуудыг тун ч завгүй үдэж байлаа.
1968 оны гуравдугаар сарын 27-ны өглөөний 6 цаг 10 минут… Юра нойрноосоо сэрж, орноосоо босоод түргэн, түргэн хувцаслан, 7 цаг 40 минутад ажил руугаа гарлаа. Цахилгаан шатанд тэр сансрын нисгэгч Георгий Добровольскийтэй дайралдаж, мэнд усаа мэдэлцсэний дараа тэрбээр гэнэтхэн ажлын үнэмлэхээ мартсанаа мэджээ. Ингээд гэр рүүгээ эргэтэл Георгий “Хэрэггүй биш үү? таныг хүн бүхэн танидаг шүү дээ” гэв. Гэсэн ч Гагарин Георгийг үдээд гэр рүүгээ эргэж, үнэмлэхээ авсан байдаг. Энэ үйлдээс нь түүнийг ямархан даруу хүн байсныг мэдэж болмоор.
Өдрийн 10 цаг 19 минутад Юрий Гагарин туршлагатай нисгэгч Владимир Серегины хамт “Миг-15” сөнөөгч онгоцонд суугаад хөөрлөө. Тэнгэр цэлмэг…
Гэтэл… 10 цаг 43 минутад тэдний онгоц Локатортаас арилав… Сансрын нисгэгчдийн бэлтгэлийн төвийн дарга нөхөр генерал Камашин түгшиж, “Ил-14”, “Ми-4” нисдэг тэргүүдийг эрэлд гаргалаа… Өдрийн 14 цаг 50 минутад гашуудалтай мэдээ ирлээ… Тэд “Миг-15” онгоц сүйрсэн байхыг олжээ…
Эрлийн багийнхан нисгэгчдийг амьд мэнд шүхрээр буусан байгаасай хэмээн залбирч, нислэгийн талбайг хэдэнтэй нэгжсэн боловч юу ч эс олдов. Тэгтэл ослын газар дээр ирсэн генерал Камашин ойролцоох модны оройд Гагарины хувцасны тасархай өлгөгдсөн байхыг олжээ… Тэр үнэхээр явчихаж…
Сансрын хүн ингэж домог болсон. Энэ үед тэрбээр дөнгөж 34 настай байжээ. Ослын шалгааныг хэд хэдэн хувилбараар тайлбарладаг. Тэдгээрийн хамгийн бодит байдалд ойрхон нь жирийн сөнөөгч онгоцтой нисч байсан тэдэнтэй маш ойрхон дуунаас хурдан онгоцоор хэн нэгэн этгээд шунгаж өнгөрөхөд агаарын хүчтэй долгионд цохиулсан Гагарин, Сергей хоёр ухаан алдаж, онгоцоо эргүүлж чадалгүй унасан байх гэдэг хувилбар. Хамгийн хачирхалтай нь тэрхүү дуунаас хурдан онгоцыг хэн жолоодож, хэн түүнд тийн нисэх, бас аугаа их хүмүүнийг хөнөөх зөвшөөрөл олгов гэдэг Орос орны оньсого болж үлдсэн юм.

Өмнө нь манай оронд Их хааны онгоныг олох төсөл 1990 оноос эхэлж хэрэгжсэн. Тэр үед олон түмний зүгээс их чэсэргүүцнлтэй тулгарсан. Гэхдээ гурав гурван жилийн давтамжтай төсөл хэрэгжсэн билнээ. Харин өнөөг хүртэл амжилт олоогүй байсан. 1993 оны зун ГЯЯ дээр болсон гурван гол төслийн эрдэм шинжилгээний бага хурлын үед нэгэн зүйл учир битүүлэг үлдсэн гэдэг. Тэр нь өнөө баталгаажин илэрч байгаа бололтой. Тухайн төслийн багт олон улсын эрдэмтэн, судлаачдаас гадна манай улсын нэртэй эрдэмтэд ч багтаж ажиллаж байсан. Зөвхөн Монгол нутагт хайгуул хийгээд зогсоогүй Өвөр монголын зарим газар нутагт эрэл хайгуул хийж байсан. Үүнийг манай Засгийн газар дэмжиж хөрөнгө, санхүү хүртэл гаргаж өгч байсан. Тухайн хайгуулын баг Их эзэн хааны онгоныг олоогүй ч манай улсад хэрэгтэй газар доорх маш олон эрдэнэсийг илрүүлээд зогсохгүй эртний хаадын олон бунхныг олж тогтоосон байдаг.

Харин ард түмэн Их хааныхаа онгоныг олох, хөндөх нь түүхээ үл хүндэтгэсэн зүйл хэмээн үзэж маш эмзэглэж байсан. Тийнхүү зон олон тухайн хайгуулыг багийг бүрэн хүлээн зөвшөөрч чаддаггүй байсан. Тэгвэл өчигдөр Америкийн “Nasa” сансар судлалын төв, Японы сансар судлалын GVC-тэй хамтран Монгол Улдсын Зүүн хойд бүсээс дэлхийн түүхэнд урд өмнө нь олдож байгаагүй маш том цогцолбор буюу Их эзэн Чингис хааны онгоныг оллоо. Ингэхдээ Япон Улсад бүтээсэн олон мянган метрийн газрын гүн дэх зүйлийг татдаг “LCI” дурангийн тусламжтайгаар илэрүүллээ. Энэхүү дуран нь сүүлийн үед гео хайгуулын эрдэмтэд, судлаачдын гол зэвсэг болж байгаа өндөр зэрэглэлийн багаж юм.

Хан-Хэнтий нурууны зүүн хормой Бурхан халдун уулын сав нутагт орших Их хааны шарилын орчин нийт 1000 метр шоо дөрвөлжин хэлбэртэй, найман тасалгаатай аж. Гол хэсэгт нь Их эзэн Чингис хаан хэвлий орчимдоо уран сийлбэр бүхий тамга барьсан хэлбэртэй байршуулсан янзтай. Бас хөлийнх нь хоёр талд хэвтэж буй арслангийн сийлбэр байгаа бол тэргүүн дээр нь хөх тэнгэрийг билэгдсэн дүүлэн нисч буй шонхор шувууг байрлуулжээ.

Мөн урд зүгт нь найман бүгээн зүсмийн морь байх агаад, эргэн тойронд үнэт эрдэнэс, эмээл хазаар байгаа аж. Харин бусад хэсэгт нь хөлөг баатрууд, хатад гэх мэт хүмүүсийн шарил байгааг тусгай нарийвчлалтай дурангаар илэрүүлсэн байна. Түүхэнд Чингис хааны үеийн их төрийн тамга өнөөг хүртэл олдоогүйг тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Тэгвэл ийнхүү их эзэн хааны онгон төрийн тамгаараа танидсан гэж судлаачид үзэж байна.

Одоогоор энэ талаар олон улсын судалгааны багийхан хамтарч хуралдах тухай зарлажээ. Улмаар онгоныг малтах ажлын баг бүрдүүлж Монгол Улсын Засгийн газраас тусгай зөвшөөрөл авахаар төлөвлөж байгаа аж.
В.Нэргүй

11

Гэтэл өнөөх бөө нь “Ингэж л тээх байсан юм бол наад хүүхдээ гурвын гурван удаа хүйг нь унжуулаад уйлуулаад буцаах ямар хэрэг байсан юм бэ” гэж загнасан гэдэг. Мань хүн үнэхээр л энэ хүүхдээ тээхээс өмнө гурван ч удаа үр хөндүүлсэн бөгөөд бөөд очихдоо бие давхар гэдгээ ч хэлээгүй байж. Айж балмагдаж, сандарсан хүн л гарч ирж. Бөөгийн хэлсэн үг сэтгэлээс нь гарахгүй байгаа гэнэ лээ. Дахиад л тэр айхтар юманд орж, хүүхэд уйлуулж буцаахгүй юм шүү гэж яриад явна лээ.

Энэ бүхнийг бодохоор зөн билэгтэй, далд увидастай хүмүүст эмэгтэй хүн бүр өөр өөрийн өнгөөр ялгаран харагддаг мэт. Олон хүүхэд хүйгээ унжуулаад өөрийг нь буцаасан ээжийнхээ араас дагаж явдаг гэхээр өөрийн эрхгүй голоор хүйтэн оргиж, сэтгэл өмрөх шиг болох юм.

Энэ бол зүгээр нэг шашин номын эсвэл далд увидастай хүмүүсийн талаарх яриа биш. Харин сүнслэг оюун санааны эрин гэгдэх бид хүн бүр сүнстэй, хэвлийд тань дөнгөж бүрэлдэж буй хүүхэд ч сүнстэй гэдгийг дахин дахин бодмоор санагдсан.

Мэдээж, амьдралд хэн ч ам гарч чаддаггүй. Уулзахгүй гэсэн хүнтэйгээ уулзаж, давахгүй гэсэн даваагаа давдаг хатуу орчлонд өөрийгөө ч бас бусдыг ч хайрлах сэтгэлээ алдахгүй л явах юмсан.

Орчин үед гэр бүл төлөвлөлтийн олон арга нэвтэрсэн. Эмэгтэйчүүд бид хэвлийдээ бүрэлдсэн нялх үрсийг гомдоохгүйн тулд, бас өөрийнхөө биеийг гэмтээхгүйн тулд жирэмслэлтээс хамгаалах хэрэгслүүдийг цаг тухайд нь тавиулах нь зөв юм гэдгийг дахин дахин ухаарах мэт.

Бүсгүйчүүд минь, нялх үрсээ хайрлаж яваарай. Хэвлийдээ торниж буй нялх үрсийг, дөнгөж бүрэлдсэн хүүхдээ ч хүний тоонд багтааж, хайрлаж хамгаалж яваарай.

Эх сурвалж: mongoljingoo.mn