Category: Мэдээ, мэдээлэл

Монгол Улс БНАСАУ-тай 1948 оны 10 дугаар сарын 15-нд дипломат харилцаа тогтоож, бие биеийн бүрэн эрхт байдлыг харилцан хүлээн зөвшөөрсөн анд нөхөр болсон юм. Манай хоёр улс Солонгосын дайны хүнд хэцүү жилүүдэд Элчин сайдын яамдаа харилцан нээж байсан түүхтэй.
Солонгосын ард түмний Аугаа их жолоодогч нөхөр Ким Ир Сен амьд сэрүүн байхдаа хоёр удаа Монгол Улсад айлчлан Монгол Улсын үе үеийн удирдлагатай хамт Солонгос, Монголын харилцааг хөгжүүлэх үндсийг тавьж өгсөн юм. Дипломат харилцаа тогтоосны 70 жилийн ойн хүрээнд урлаг, соёл, спортын болон бусад арга хэмжээнүүдийг хоёр талдаа зохион байгуулж байна.

БНАСАУ-ын нийслэл Пхенянд хүрэлцэн ирлээ
Монголын бөөгийн төлөөлөгчид МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн удган Янжинлхам, Монгол бөөгийн удган Наранцэцэг нар БНАСАУ-ын нийслэл Пхенянд хүрэлцэн ирлээ.
Пхенян хотын төв вокзал дээр Цэцгийн баярын тэмдэглэх хорооны төлөөлөгчид тэднийг утаж авлаа. Энэ өдөр олон орны зочид хүрэлцэн ирсэн бөгөөд Монголын төлөөлөгчдийг ирсэн тухай “Родонг” буюу “Хөдөлмөр” сонинд фото мэдээ гарсан байна.
Төлөөлөгчид БНАСАУ-ын нийслэл Пхенян хотын төв хэсэгт байрлах “Хасбангсан” зочид буудалд байрласан байна.

ИХ НААДМЫН НЭЭЛТИЙН АЖИЛЛАГААНД ОРОЛЦЛОО

БНАСАУ даяр баярын өдрүүд үргэлжилж, томоохон талбайнуудад ард иргэдийн баярын цэнгүүн болж байна.
Хорьдугаар удаагийн Ким ир сений нэрэмжит цэцгийн их наадмын нээлтийн ажиллагаа болж, БНАСАУ-ын АН, засгийн газрын гишүүд оролцов.
Их удирдагчдаа зориулж Солонгосын бүх байгууллага орон нутгаас цэцгийн дээкээ баярын наадамд илгээлээ.
Байгууллага бүр өөрсдийн өвөрмөц төрхөө харуулсан цэцэгсийн цомогоор цэцгийн баярын наадамд оролцлоо.
Хорьдугаар удаагийн Ким ир сений нэрэмжит цэцгийн их наадмын нээлтийн ажиллагаанд Монголын бөөгийн төлөөлөгчид оролцлоо

Хүндэтгэлийн хүлээн авалтад оролцлоо
Цэцгийн наадам, баярт оролцсонд талархал илэрхийлж, Цэцгийн баярыг тэмдэглэх, дэлгэрүүлэх хорооны дарга наадамд оролцсон бүх улсын төлөөлөгчдийг хүлээн авч уулзлаа. Цэцгийн баярыг тэмдэглэх, дэлгэрүүлэх хорооны дарга энэ удаагийн цэцгийн наадмын талаар мэдээлэл хийлээ.
Энэ орой нь Цэцгийн баярыг тэмдэглэх, дэлгэрүүлэх хорооны дарга баярын хүлээн авалт хийсэн бөгөөд түүнд СХН-ын улс төрийн товчооны гишүүн, сайд нарын зөвлөлийн орлогч дарга ирж оролцлоо.
Арга хэмжээнд оролцогчид нэрээ хэлээд байдаггүй. Бид асуусан ч орчуулагч нэрийг нь хэлээгүй. Гэвч хэдхэн өдрийн дараа болсон Төрийн хүндэтгэлийн баярын хуралдаанд тэргүүлэгчдийн ширээнд СХН-ын улс төрийн товчооны гишүүн, сайд нарын зөвлөлийн орлогч дарга сууж байгааг харахад Монголчуудад их хүндэтгэлтэй ханддагийг мэдэрч байсан.
Хүлээн авалтын дараа бид хамтдаа дурсгалын зураг даруулсан билээ.

Цэцэг өргөв.
Баярын өдрийг тохиолдуулан олон мянган солонгосын иргэд хөшөөний өмнө цуглаж аугаа их удирдагчиддаа хүндэтгэн цэцэг өргөдөг юм. Чухамхүү энэ үйл ажиллагаагаар солонгос даяар баяр цэнгүүн эхэлдэг ажээ. Монголын бөөгийн төлөөлөгчид .
Мансүндэ буюу БНАСАУ-ыг үндэслэгч, аугаа их удирдарч Ким Ир Сен , Ким Чен Ир хөшөөнд сагстай цэцэг өргөж хүндэтгэл үзүүлсэн байна. Хүндэтгэлийн ажиллагаанд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан,Монголын бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн удган Г.Янжинлхам, Монгол бөөгийн удган Наранцэцэг нар оролцлоо.

Хүндэтгэлийн цэцэрлэгт хүрээлэн, Мангёндэ-г үзэв.
Энэ удаа монголын бөөгийн төлөөлөгчид Мангёндэ төрсөн гэр байшинд зочиллоо. Пхеньян хотын нэг хэсэгт томоохон талбай эзлэн орших байгалийн цогцолбор, аугаа удирдагч Ким ир сений төрсөн газар, өвөө, эмээ, эцэг, эхийн үе дамжин амьдарч байсан газар болох, Мангёндэ төрсөн гэр байшинг үзлээ.
Мангёндэ төрсөн гэр байшинг үзэх явцад Солонгосын төв телевизийн сурвалжлагч МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханаас сэтгэгдлийг нь сонсож ярилцлага авлаа.
Мангёндэ төрсөн гэр байшинг П.Батжаргал, Г.Янжинлхам, Наранцэцэг нар хамтдаа үзэж сонирхосон байна.

АУГАА ИХ УДИРДАГЧДЫН БУНХАНД ХҮНДЭТГЭЛ ҮЗҮҮЛЛЭЭ
БНАСАУ-ын Пхеньян хотод байрлах БНАСАУ-ыг үндэслэгч, аугаа их удирдагч Ким ир сен, Ким чен ир нарын бунханд БНАСАУ-ын нам, төрийн удирдагчид, цэргийн жанжинууд, дипломат төлөөлөгчдийн газрын тэргүүнүүд, гадаадын төлөөлөгч, зочид төлөөлөгчид, сэхээтэн, хөдөлмөрчид, таотачид, залуучууд, хүүхдүүдийн төлөөлөл хүндэтгэл үзүүлэв.
Күмсүсан нарны ордонд болдог хүндэтгэлийн ажиллагаанд МБНЭ-ийн төлөөлөл болох МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн удган Г.Янжинлхам, Монгол бөөгийн удган Ц.Наранцэцэг нар оролцсон байна.

Төрийн хүндэтгэлийн хүлээн авалтад оролцов
Аугаа удирдагч Ким ир сений 106 жилийн ойд зориулсан төрийн хүлээн авалт уламжлалын дагуу Пхеньян хот дахь төрийн хүлээн авалтын ордонд болж, БНАСАУ-ын АИХТ-ийн дарга болон нам, төр, цэргийн албан хаагчдын төлөөлөл, БНАСАУ-д суугаа дипломат төлөөлөгчид, баярын арга хэмжээнд уригдагсад оролцлоо.Төрийн хүлээн авалтыг нээж, БНАСАУ-ын АИХТ-ийн дарга баярын үг хэллээ.
Төрийн хүлээн авалтад МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан албан ёсоор уригдаж оролцлоо. Энэ үеээр олон жил хамтран ажиллаж байсан, танилууд, хүмүүстэйгээ тааралдаж, ажил төрлийн болон хамтын ажиллагааны талаар цомхон ч гэсэн яриа өрнүүлж амжлаа.

Цэрэггүй чөлөөт бүс Панмүнжомд зочилов.
Панмүнжом буюу цэрэггүй чөлөөт бүсэд Монголын төлөөлөгчид зочилж, хоёр солонгосын хооронд гал зогсоох найрамдлын гэрээ байгуулсан дурсгалт газар, хоёр улсын хилийн уулзалтын шугам бүхий байр зэргийг үзсэн байна.
БНАСАУ-БНСУ-ын дээд хэмжээний уулзалт чухамхүү энэ газар болох учраас олон улсын хэмжээнд онцгой анхаарал татаж байгаа юм.
Хоёр улсын хооронд уулзалт хэлэлцээр болох газарт монголын төлөөлөгчид хөл тавьсан гэхэд бас л сонин соргог санагдаж байсан.
Баасан гаригт буюу 27-ны өдөр хоёр Солонгосын дээд уулзалт болох гэж байгаа. Түүхэн энэ үйл явдлын бэлтгэлийг хангах хоёр улсын ажлын хэсгийнхний 3 дахь уулзалт Панмунжомд болсон. Энэ уулзалтаар Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч Мун Жэ Ин, Умард Солонгосын удирдагч Ким Жон Ун нарын уулзалтыг 27-ны өглөө эхлэхээр эцэслэн тохирсон байна.
Мөн хоёр Солонгосын дээд уулзалтын хөтөлбөрт хоёр удирдагч оройн зоог хамтдаа барихаар тусгаж өгсөн байна. Энэ тухай Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгчийн тамгын газраас мэдэгдсэнийг Ионхап дамжуулж байна. Өмнөд болон Умард Солонгосын ажлын хэсгийнхэн дээд хэмжээний уулзалтын бэлтгэлийг хангахаар гурван шатны хэлэлцээ хийсэн. Энэ үеэр дээд уулзалтын хөтөлбөр, аюулгүй байдлыг хангах, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийг хэрхэн ажиллуулах гэсэн үндсэн сэдвүүдээр эцсийн тохиролцоонд хүрээд байгаа юм. Умард Солонгосын тал хоёр удирдагчийн уулзалтыг тодорхой хугацаагаар телевизээр шууд дамжуулахыг зөвшөөрсөн.
Үүнтэй холбоотойгоор Умардын тал Өмнөд Солонгосын хэвлэл мэдээллийн ажилтнуудыг Панмунжомын хойд хэсэг рүү нэвтрүүлэх зөвшөөрөл олгохоор болсон байна.
Чухамхүү энэ уулзалтын өмнө Панмүнжом буюу цэрэггүй чөлөөт бүсэд Монголын төлөөлөгчид айлчилж дурсгалын зураг авахуулсан билээ. Энэ ажиллагааг баримтад киногоор үзүүлэх болно.

Монгол хатны бунхандаа бөөлөв
Энэ өдөр онцгой өдөр байлаа. БНАСАУ-д Монголын төөхтэй холбоотой нэгэн газар байдгийг Монголчууд сайн мэднэ. Энэ бол Монгол төрийн даалгавраар төрийг төлөөлөн Кореи улсад томилогдон очсон Гон мин хааны Монгол хатанд зориулан босгосон бунхан юм.
Тэнгэрийн ивээлээр МБНЭ-ийн төлөөлөгчид хурван жил дараалан БНАСАУ-д ирж, Монгол хатны бунханд бөөлж залбирал хийлээ.
Өмнөх бөөлөлтөнд Монголын дархад, Ойрад,Дөрвөд бөөгийн төлөөлөл оролцож байсан бол энэ удаагийн бөөлөлтийн Тува, Халх, Дархад бөөгийн төлөөлөл нар хийлээ.
Монгол их хатандаа Монголын бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн удган Г.Янжинлхам, Монгол бөөгийн удган Наранцэцэг нар бөөлж МБНЭ-ийн ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан залбирал үйлдлээ.
Тэндээс хөдлөөд Кэсон хотод өдрийн хоолоо идээд Пхенян хотод буцаж ирлээ.
Бөөлж залбирсаны дараа шөнөжин,маргааш үдээс өмнө бороо орсон билээ. Бид Монгол хатны бунханд бөөлсөн тухай тусгайлан баримтад кино хийж шүтэгчид нартаа хүргэх болно.

Намрын дунд сарын шинийн 17-ны билэгт сайхан өдөр тахилга сайхан болж өнгөрлөө. Тэнгэрийн улаач хөх тамгат зайран удган нарын хамтран хийсэн зан үйл арвин сайхан болж өнгөрлөө. 

Олон сайхан тэнгэрийн улаач нар ирсэн, шүтлэгтэн түмэн цугларсан олон тахилга, тайлга болж үе, үеийн зон олны буян заяаг тэгшилсэн сайхан зан үйл боллоо.
Чингэлтэй хайрханы тахилга тайллага өргөн дэлгэр боллоо. Энд бөөлсөн улаач нар түүний шавь нараар олон түмэн бахархаж байна.

Алтай таван богдод өглөөг угтсан хоёр дахь өдөр бүрэнхий болсон үед зочид ирж буудалсан юм. Өглөө бид тэдэнтэй танилцсан бөгөөд тэд бол АНУ-ын ЭСЯ-ны ажилтанууд Алтай таван богдод ирж, байгалийн сайхан, зон олны амьдралтай танилцаж яваа ажээ. Алтай таван богдоос хүч аван урсах Цагаан голын усны чимээ чихэнд хүчтэй сонсогдоно.
Бидний энэ удаагийн уулзалт хээрийн нөхцөлд өвөрмөц байдөлд болсон ч харилцан үйл ажиллагаа танилцуулахад таатай боломж болсон билээ. МБНЭ-ийн бөө нар арван гурван Алтайн оргил болсон Алтай таван богд, Монгол Улсын толгой уул болсон “Цэнгэл хайрханд” хийсэн Нэгдсэн их тахилга, залбиралын ач холбогдол, Монголын мөнх хөх тэнгэрээ шүтэн бишрэгчдийн хийж байгаа ажлуудын талаар санал бодлоо солилцож ярилцсан. Үнэн хэрэгтээ аливаа Улс хоорондын харилцаа нь жирийн иргэд, хүмүүс хорондын харилцан ойлголцол дээр тулгуурладаг болохоор ийм уулзалт чухал ач холбогдолтой байдаг.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, АНУ-ын ЭСЯ-ны хэвлэлийн төлөөлөгч хооронд харилцан сонирхосон асуудлаар ярилцсан яриа удаан үргэлжилсэн, аль аль нь чөлөөтэй байсан болохоор цаг хугацаанд санаа зовсонгүй. Хэрвээ бид энд уулзаагүй бол нийслэлд ажил дээрээ уулзах боломж бараг байхгүй байсан. Алтай таван богдын бэлд санамсаргүй уулзсан бидний уулзалт сонирхолтой бас ажил хэрэгч байж чадсан.
Д.Жаргалсайхан

Төрийн соёрхолт яруу найрагч Ч.Лхамсүрэнгийн алдарт “Хүрэн морь” найраглалаас сэдэвлэн бүтээсэн найруулагч Г.Эрдэнэбилэгийн бүтээл “Хийморь” уран сайхны кино Америк Улсад зохион байгуулагддаг “THE OURAY INTERNATIONAL FILM FESTIVAL” -ийн OFFICIAL SELECTION –оор шалгарчээ. Мөн наадмын нээлтийн киногоор шалгарсан байна.
2019 онд нээлтээ хийсэн найруулагч Г.Эрдэнэбилэгийн бүтээл “Хийморь” уран сайхны кино ХБНГУ-ын Олденбургийн кино наадмаас “Кино урлагийн амин сүнс”, АНУ-ын Сан Диегогийн кино наадмаас “Шилдгийн шилдэг” бүтээл, Энэтхэгийн Гоагийн кино наадмын “Шилдэг бүтээл”, Улаанбаатар олон улсын кино наадмын “Шилдэг кино зохиол” шагналуудыг тус тус хүртсэн билээ.
Монгол морины эх нутаг руугаа тэмүүлэх их тэвчээр хүчийг өгүүлсэн кинонд Монгол,ОХУ, БНХАУ, АНУ, Казахстан, Украин, Киргиз, Малайз зэрэг найман орны уран бүтээлчид хамтран ажилласан.
Киноны гол дүрд 10 настай хүү Э.Ариунболд, МУАЖ П.Цэрэндагва, Д.Мэндбаяр, дүрүүдэд МУСТА Ц.Цэрэнболд, Н.Ялалт, Э.Тодгэрэл, Г.Эрдэнэбилэг, OXУ-н гавьяат жүжигчин Василий Мищенко,Казахстан улсын ардын жүжигчин Айдос Бектемир,Казахстан улсын гавьяат жүжигчин Нурлан Алимжанов,нарын жүжигчид тоглосон юм.

Өнгөрсөн жил МБНЭ-ийн хамт олон 2 удаа буриад олныг зорин очсон билээ. Эхний явалт нь Байгаль нуурын эрэг дээр хамтарсан тахилга байсан билээ. Манай залуучууд гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Дараа нь бух ноёны онгодод залбирсан.
Өнгөрсөн жил Улаан-Үд хотод нээгдсэн Бөөгийн сүмийн нээлтийн ажиллагаанд оролцсон билээ. Олон сайхан улаач нартай танилцсан, баярт үйл явдал байлаа. Буриадын соёл шашины асуудал эрхэлсэн төлөөлөлтөй уулзалт хийсэн.
Байгаль нуурын Ольхан арал дээр хийсэн Сибирийн түймэр унтраах тахилгад МБНЭ-ийн төлөөлөл оролцож, хамтарсан үйл ажиллагаа явагдсан.
Энэ жилийн хувьд дэлхийг хамарсан өвчин гарч хил хаагдсан. Гэлээ ч хаа байгаа газартаа монгол туургатангууд Мөнх хөх тэнгэртээ залбиран тахилгаа хийдэг. Энэ удаа манай нэртэй зүтгэлтэн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Зоригто Байгаль нуурын Ольхоны Бөөгийн аралд хамтран зүтгэгч нарын хамт тахилгаа хийжээ. Бидний бахархал болсон Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Зоригто, тулмааш Балжима хоёртоо талархал илэрхийлж байна.

Манай багийнхны хувьд Ордос дахь Чингис хааны жуулчны цогцолборт хамгийн олон нь миний бие арван гурав дахиа, дийлэнх нь анх удаа очих байгаа бүрэлдэхүүн байлаа. Тиймээс Ордос дахь Чингис хааны жуулчны цогцолборын талаар багагүй мэдлэгтэй нэгэн байхад огт мэдээлэлгүй хүмүүс ч байлаа.
Билетний олдоцоос болоод нийт 30 хүн хоёр вагонд хуваагдаж суусан юм. Замын-Үүдэд тоссон автобус хөдлөөд хил гарангуут Хятадын аялал жуулчлалын автобус биднийг хүлээж байлаа. Биднийг хөдлөх болоход Эрээнд учирсан эхний бэрхшээл бол Хятадын аялал жуулчлалын автобусны хөдөлгөөнийг хэд Эрээн хүн хааж зогсоогоод байцаагч авчирч шалгалт хийлгав. Бодвол өөр газрын Хятадын аялал жуулчлалын автобус Эрээнд ирж үйлчилгээ хийсэнд сэжиглэж албан ёсоор шалгуулсан бололтой. Бүх зүйл номоороо байсан тул нилээд хугацаа алдаад бид Хөх хотын зүг хөдлөв. Хятадын аялал жуулчлалын автобусны цонхоор ӨМӨЗО-ын хөдөөгийн хөгжил цэцэглэлтийн байдлыг нүдээр харж, өөрийн орны байдалтай жишиж явлаа.
Эдийн засгийн хурдацтай хөнжил хэдхэн арван жилийн дотор хүмүүсийн амьдралыг бодитойгоор өөрчилж чаджээ. Ийм өрчлөлтийг бид хаа холоос бус дэргэдээсээ харах боломжтой болжээ.
ӨМӨЗО-ын төв Хөх хотод оройтож ирэв. Хотын хойд хэсэг шинэ барилга бүхий хороололоор, зүүн хэсэг нь эдийн засгийн чөлөөт бүс байгуулснаар бий болгосон амралт үйлдвэрлэлийн шинэ цогцолбороор, хотын зүүн хэсэг дээд сургууль, хөдөө аж ахуйн үйлдвэр, цахилгаан эрчим хүчний төвөөс бүрдэнэ. Хотын төв гурван давхар авто зам бүхий хэсэг нь манайханы одоогийн бэрхшээл болох автомашины түгжрэлийг шийдвэрлэсэн ажээ. Хотыг бүхэлд нь хамарсан давхар засмал зам тавьсан нь түгжирлийг бүрэн шийджээ.
Хөх хотын төвд, төв захын дунд зочид буудлаа сонгож шийдсэн нь бидэнд олон талаар ашигтай байлаа. Зав цаг гарвал гараад л захаар аялчихна. Өндөр барилгын хамгийн дээд давхарт хоолны газар байрлана. Тэндээс хот сайхан харагдана. Мөн хоолны сонголт сайтай ажээ.
Миний найз нар манай бөөгийн удирдлагуудыг тусгайлан урьж хооллосон нь энэ өдрийн онцлог байлаа.
Өглөө эрт бид Хөх хотоос Бугат хотыг зорин хөдөллөө. Хурдны зам нэг их удалгүй Бугат хотын зүүн хэсгээр Хатан голын гүүрэн дээр очлоо. Монголын нууц товчоонд олонтой дурьдагдсан түүхт Хатан голтой учруулав. Тэндээс Ордос хотын зүүн хэсгээр гарч Чингис хааны жуулчны цогцолборт ирж өдрийн хоолоо идэв. Биднийг Чингис хааны жуулчны цогцолборт судлаач Үнэнчийн аав хүлээн авч өөрийн боломжийн хирээр хүндэтгэлийн зоог барьсан билээ. Бид сэтгэл ихэд хөдөлж, ярилцаж суусаар үдийн хоолны цагаа хэтрүүлчихсэн юм.

Үдээс хойш Чингис хааны онгон хэмээх түүхэн хэсгийг үзэв. Тэнд бид “бяцхан” бөөлөлт хийж “онгон”-тойгоо мэндэлсэн бидээ. Мэдээж хэрэг энд бид зураг авахуулах гээд багагүй цаг өнгөрөөсөн билээ. Түүний дараа автобусанд суугаад шууд Шинэ ордос хотыг зүг хөдлөв. Энэ үед Чингис хааны жуулчны цогцолборын үндсэн хэсэг болох Чингис хааны хөшөө, мүзейн хэсгийг үзүүлэлгүй буцсанд манайхан сэтгэл дундуур байж орчуулагч Өвөрмонгол залуутай маргаан үүсгэсэн юм. Энэ маргаан сэтгэл муутай орчуулагч залуугийн хариуцлагатай шууд холбоотой байсан билээ. Урьд нь олон удаа ирсэн болохоор гол үзвэрийн хэсгийг орхигдуулсан тул дараа өдөр нь дахин ирж үзэхээр болов.
Шинэ Ордос хотын төв талбай болох Чингис хааны хөшөөг үзэж, хотын төвийн өвөрмөц барилгуудтай танилцаад бас хагас дутуу хотын байдлыг үзсэн болоод манай аялал завсарлав. Бид бас хотын өмнөд хэсэгт байдаг нуур, түүний эргэн тойрон байрлах сайхан тохижуулсан хэсгийг үзэж чадсангүй. Тэгээд орчуулагч залуутай маргаан үүсгэсэн юм. Яагаад гэвэл бидний дунд өмнө нь энэ маршрутаар аялж байсан учраас гол зүйлүүдийг үзүүлээгүйд сэтгэл дундуур байлаа. Эцсийн эцэст учираа ололцов. Тэгээд маргааш өглөө эргэж Чингис хааны жуулчны цогцолборын музейг үзэхээр болж нэгэн буудалд хоноглов. Монгол хүн байж алс холоос ирсэн Монголчууддаа сэтгэл гаргаагүй орчуулагч залууд бүгд л гомдоллож байв. Аргагүй шүү дээ чухамдаа Чингис хааны нэрээр босгосон энэ том цогцолборын гол зүйлийг үзэлгүй буцна гэдэг байж болохгүй зүйл билээ.
Өглөө хооллоод бид Чингис хааны жуулчны цогцолборыг үзэхээр буцаж явлаа. Уг нь орчуулагч залуу зөрүүдлээгүй бол ингэж цаг алдалгүй өчигдөр Чингис хааны жуулчны цогцолборыг үзээд бас Шинэ Ордос хотыг ч бүрэн үзэх боломж байсан билээ.
Эх нутагт нь юу ч үгүй байхад өмнөд нутаг амаархамаар сайхан зүйл бүтээжээ. Чингис хааны жуулчны цогцолборыг үзсэн манайхан бидний дотор өмнө энэ музейг үзсэн хүн байсан тулдаа үзэх ёстой гол зүйлээ үзэлгүй буцах өнгөрөх байсан “аюулаас” мултарсан билээ.
Ийм сайхан аялагчдыг татах зүйлийг төрийн бодлогоор удирдаж, зөв шийдвэр гаргаж туслалцаа үзүүлж, хувийн хэвшлийнхэн өөрсдөө хөрөнгө гарган хийж, Чингис хааны жуулчны цогцолборыг бүтээн байгуулжээ.
Чингис хааны жуулчны цогцолборыг үзсэний дараа элсэн манханд байгуулсан жуулчны баазад очсон юм. Орчуулагч залуу бидэнд энэ бааз урьдчилан захиалга өгөөгүй бол үйлчилдэггүй хэмээн хэлээд зураг авахуулаад 30 минут болоод хөдөлнө гээд эхнэр хүүхдээ дагуулаад бууж одов. Бид ч дурсгалын зураг даруулаад хөдөлнө хэмээн автобусандаа орчуулагчаа хүлээн 3 цаг болов. Энэ хооронд бид жуулчны баазыг бүрэн үзээд цугларчих хугацаа байлаа. Ажилдаа сэтгэлгүй, хүйтэн ханддаг, мэдлэггүй бөгөөд эхэмсэг зантай орчуулагч залуугийн хандлагаас бид үзэх зүйлээ үзэлгүй ийнхүү түүнийг хүлээн цаг алдав.
Гэхдээ хятад орны хөгжил дэвшил, хүмүүсийн соёл, эх оронч сэтгэлгээ манайханы сэтгэлийг хөдөлгөж, нэг хүний хариуцлагагүй байдлыг нөхөж чадсан билээ.
Хөх хотын төв хэсэгт байрласан зочид буудал бидний сэтгэлд бүрэн нийсэн билээ. Энэ өдрүүд бол аялагчдын хувьд чөлөөтэй өдөр байсан. Бид нэг хэсэг нь эмнэлэгт эрүүл мэндээ үзүүлж, нөгөө хэсэг нь Хөх хотын шинэхэн байгуулагдсан төв музейг үзэж сонирхов. Сүүлийн хэдэн жилд эрчимтэй хөгжсөн ӨМӨЗО-ын Хөх хотын хөгжил цэцэглэлт, соёл урлаг, эмнэлэг худалдаа үйлчилгээний байдалтай бага ч гэсэн танилцсандаа бид сэтгэл өндөр байлаа.
Орой нь Хөх хотын “Шинэ өвөрмонгол буудал”-д хүндэтгэлийн хүлээн авалт хийсэн билээ. Ялангуяа урлагын тоглолт гойд сайхан байлаа. Хөх хотоос Эрээн хотыг зорин автобус хөдлөв. Дөрөв дөрвөөрөө хэсэг болон ая дуугаа өргөн холын замд өрсөлдөн дуулцгаав. Биднийг аян замын явцад шинэхэн сайн үйлчилгээтэй зочид буудлаар үйлчилсэн юм. Энэ бүхэнд бид баярлаж явав. Өвөрмонголын уудам тал, уулархаг хэсэг бүхий л газарт хөгжил дэвшлийн өнөөгийн нүүр царай тод харагдаж байлаа.
Бид аян замын холд бие биетэйгээ танилцаж, дотно сайхан сэтгэлээр харилцаж амьдралдаа мардагдашгүй нэгэн үйл явдалд биеэрээ оролцсон билээ. Монголчууд бид хөгжлийнхөө тухай эргэцүүлэн бодох, юу хийх ёстой, юуны төлөө ажиллах ёстойг энэхүү аялал бидэнд ухааруулсан билээ. Алс холын аян зам бидэнд өгөх ёстой өгөөжөө өгсөн, тэр нь хөгжил дэвшлийнхээ төлөө урагш тэмүүлэх, ажиллах, тодорхой үр дүнд хүрэх ёстойг бидэнд сургамжилсанд байлаа.
Дараа жил дахин уулзана. Тэгэхдээ залуучуудаар эгнээгээ тэлсэн баг Чингис хааны жуулчны цогцолборыг үзэхээр дахин ирэх болно.

Эйфелийн цамхаг
•
Эйфелийн цамхаг (фр. Tour Eiffel) буюу Төмөр Хатагтай (La Dame de Fer) нь өнөөгийн Парисын хамгийн том доминант бөгөөд түүнийг зохиогч Александр Густав Эйфелийн нэрээр нэрийджээ. Уг цамхаг Сена мөрний зүүн эрэгт Марсын талбайд телевизийн антены хамт 324 метрийн өндөр хүртэл сүндэрлэнэ. 300м гаруй өндөртэй тус цамхаг нь 1930 оныг хүртэл дэлхийн хамгийн өндөр байгууламж байжээ. Цамхаг нийт 10000 тонн жинтэй ба тойргийн хэмжээ 88,3м.
Францын засгийн газар 1884 онд Францын Их Хувьсгалын 100 жилийн ойг тохиолдуулан 1889 онд Парис хотноо Дэлхийн Үзэсгэлэн Яармаг зохион байгуулах шийдвэр гаргасан бөгөөд уран бүтээлчдийн дунд зарласан уралдаанд түрүүлсэн уг цамхгийг 1887 оны 7-р сарын 26-аас барьж эхэлжээ. Түүнийг барихад 700-аад зураг төсөл үйлдэгдэж, 18,000 хэсэг төмөр хийцийг 2.5 сая ган холбоосоор холбож, сард дунджаар 15м өндрийн хурдтайгаар хэдэн зуун хүний хөлс хүчээр 1889 оны 5 дугаар сарын 6-нд баригдаж дуусчээ.
Цагаан хэрэм
•
Цагаан хэрэм гэдэгт НЭӨ 5 дугаар зуунаас, НЭ 16 дугаар зууны хооронд Хятадын хаант улсууд умард зүгийн морьтон нүүдэлчин үндэстнүүдийн халдлагаас хамгаалах зорилгоор голчлон шавар, чулуугаар баригдсан олон салангид бэхлэлтийг хамтатган ойлгох юм.
Тус тусдаа салангид хэрмүүд байсныг Хятадын анхны нэгдсэн төрт улсыг үндэслэгч Цин Ши Хуанди Хүннү гүрний довтолгооноос хамгаалахаар НТӨ 220-206 оны хооронд зай завсрыг бөглөж, уртасгажээ. Эдгээр анхны шавар хэрмүүдээс үлдэж хоцорсон нь цөөхөн, Монголын их гүрэнд эзлэгдсэн үед 150 гаруй жил зогсож харин хамгийн сүүлчийн Мин улсын үед умард зүгийн Монголчууд, зүүн хойд зүгийн Жүрчидээс хамгаалахаар байгуулсан чулуун хэрэм нь одоогоор сайтар хадгалагдаж үлдсэн юм.
Цагаар хэрэм нь Өвөр Монголын урд хөвөөгөөр эмжин нум хэлбэртэйгээр тогтож, дорно зүгт Бохайн тэнгис, өрнө зүгт Лоб нуур хүрнэ. Эртний судлалын бүх талын судалгаануудаар болбол бүх хэрмийн нийт урт 8,851.8 км, үүнээс 6,259.6 км нь жинхэнэ хэрэм, 359.7 км нь гуу жалга, 2,232.5 км нь уул, гол гэх мэт байгалийн бартаа саад гэж үзжээ.
Кремль
•
Кремль нь Москва хотын төвд орших өндөр хэрмэн цайзтай цогцолбор бөгөөд өмнө талд нь Москва гол, зүүн талд Гэгээн Василийн цогчин дуган, Улаан талбай, баруун талд нь Александрын цэцэрлэгт хүрээлэн оршино. Кремль нь нийтдээ 5 ордон, 4 цогчин дуган, хэрмэн хана, цамхагуудаас бүрдэнэ. Тус цогцолборт орших Их Кремль ордон нь Оросын эзэнт гүрний хаадын Москва хот дахь албан ёсны ордон байсан бөгөөд одоо Оросын Холбооны Улсын Ерөнхийлөгчийн ордон мөн түүнчлэн музейн зориулалтаар ашиглах болсон. Зөвлөлт Холбоот Улсын үед Кремль гэдэг нь тус улсын засгийн газрыг нэрлэх тогтсон хэллэг болсон. Кремль нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн соёлын өвд багтсан түүхэн байгууламж юм.
•
Писа цамхаг
•
Пиза (итал.Pisa) нь төв Италийн Тосканад, Арно голын Лигурын тэнгист цутгах амын баруун эрэгт орших хот юм. Пиза мужийн төв болно. Тус хот нь унаж буй цамхгаараа алдартай бөгөөд 87,500 гаруй оршин суугчтай бяцхан хотод түүхийн дурсгалт 20 гаруй сүм дуган, хэд хэдэн ордон, Арно гол дээгүүрх олон янзын хийц бүхий гүүрнүүд байдаг билээ.
1173 онд цамхагийг дөнгөж барьж эхэлсний дараа хойд зүг рүү хазайж эхэлжээ. Ойролцоогоор 100 жилийн дараа үргэлжлүүлэн барьж эхэлсэн ч хазайх нь улам нэмэгджээ. 1272 оноос цамхаг хазайж байгаа нь илт мэдэгдэж эхэлсэн бөгөөд энэ удаа урд зүг рүү хазайх болов. Одоо уг цамхагийн орой нь байх ёстой газраасаа 5м 27см-ийн урд байдаг байна. Энэ агуу байгууламжийг уран барилгачид, инженерүүд хазайлтыг нь болиулах гэж оролдсоор байлаа. Гэвч 1911 оноос нарийн хэмжиж эхэлсний дараа цамхагийн орой жил бүр 1.2мм буюу ижил хэмжээгээр хазайсаар байгааг тогтоожээ. Адил загвараар баригдсан Павиа сүмийн хонхны цамхаг 1989 онд нурж унахад Писа цамхагийн бат бэх байдлын талаар дахин санаа тавьж эхэлжээ. Энэ явдлын дараа Писа цамхаг руу гарахыг хориглов. 1990 онд Италийн засгийн газар Итали болон гадаадын эрдэмтдээс бүрдсэн онцгой комисс байгуулж, урлагийн түүхчид, сэргээн засварлах судлаачид, барилга болон геотехникийн инженерүүдээс бүрдсэн Соnsorzio Piazza del Miracoli буюу Пиза цамхагийн Төслийн Консерциум байгуулагдаж юуны өмнө байгууламжийн тэнцвэрийг олж, бүрэн бүтэн үлдээх, хазайх хурдыг нь багасгахын тулд хэд хэдэн төсөл хэрэгжүүлсэн байна. Эхлээд цамхагийн гадна талыг судалжээ. Энэ байгууламжийн хазайлтыг зогсоохын тулд нэлээд ул суурьтай өөрчлөлт хийх хэрэгтэйг тодорхойлжээ. Барилгын ерөнхий байдалд өөрчлөлт хийхийг бүр хөрснөөс нь эхлэх болсон байна. Засварын ажил цамхаг байрлаж буй Piazza del Miracoli буюу Гайхамшгийн талбайгаас өөрөөр хэлбэл цамхагаас хол эхэлжээ. Цамхагийн ойролцоох хөрсөнд ажиллах нь барилгад хортой болохыг бодолцон ийм арга сонгосон юм байна. Энэ ажиллагааны гол зорилго нь Писа цамхагийг тэгшлэх биш юм. Барилгыг барьсан цагаас эхлэн одоо зүг бүр рүү хэлтийж, гадил мэт “хазайсан” учир тэв тэгш болохгүй гэнэ. Гэхдээ төлөвлөсөн ёсоороо цамхагийн оройг 10-20см хойш нь татаж чаджээ. Тэр үед эрдэмтэд аз байвал энэ барилга 21-р зууны босгыг давна гэж найдаж байжээ. Тэдний энэ ажиллагааны үр дүнд 800 жилийн туршид эрдэмтдийн дунд асуулт болоод байсан зүйлд хариу олох боломж олджээ.
Хеопсын (Хуфугийн) пирамид
•
Гизагийн агуу пирамид гэдэг Хеопсын (Хуфугийн) пирамид нь өнөөгийн Египет улсын нийслэл Кайр хотын ойролцоох Гизад орших хаадын оршуулгын цогцолбор пирамидуудын хамгийн аварга, хамгийн эртнийх нь бөгөөд Эртний Дэлхийн 7 гайхамшгаас өнөөдөр үлдэж хоцорсон цорын ганц бүтээл юм. Энэхүү байгууламжийг Египетийн дөрөв дэх хаант улсын фараон Хуфугийн (Грекээр Хеопс хэмээн дуудагддаг) шарилыг хадгалах булш гэж үздэг бөгөөд 20 жилийн турш барьж МЭӨ 2560 онд дуусгасан гэж таамагладаг. Уг пирамид баригдаж дууссан цагаасаа хойш 3800 жилийн турш хүний гараар бүтээгдсэн хамгийн өндөр байгууламж байсан байна.
•
Эртний Египетүүд пирамидад ашиглах хадан блокуудаа Этиопын уулархаг бүсийн хаа нэгтээ орших хадан уулнуудаас авч, Нил мөрнөөр зөөж Гизад авчирсан бөгөөд түүгээрээ пирамидуудыг барьсан. чулууг тэгшхэн гаргаж авахдаа энгийн арга ашиглаж байжээ. Тухайлбал эхлээд хадаа сайтар хэмжин тэмдэглээд тодорхой цэгүүдэд хадаа нүхлэн модон гадас шаагаад, өдөр бүр усалдаг байжээ. Ингэхлээр мод аажмаар тэлээд хад тооцоолсны дагуу цуурдаг байж. Ингэмэгц засч янзлаад Нилийн урсгалын дагуу салаар зөөж, Гизагийн ойролцоо авчраад пирамидын барилгын ажилд хэрэглэдэг байжээ. Пирамид өндөрсөхийн хэрээр түүний нэг талыг налуулан илүү ташилт бүхий элсэн налуу ухаа үүсгэж, түүгээрээ чулуунуудаа гулдран дээш нь гаргаад байдаг байж. Баригдаж дуусмагц элсэн ханаа нурааж тэгшилдэг байжээ.
Сиднейн дуурийн театр
•
Сиднейн дуурийн театр (Sydney Opera House) нь Австралийн Шинэ Өмнөд Вэльс мужийн Сидней хотод байрлах бөгөөд Данийн уран барилгач Йорн Утзоны төслөөр баригджээ. Энэхүү барилгын ажлаараа 2003 онд уран барилгачдын хамгийн дээд шагнал болох Прицкерийн шагналыг хүртжээ.
2007 онд уг барилгыг дэлхийн өвд бүртгэхдээ XX зууны хамгийн гайхамшигтай, давтагдашгүй үзэсгэлэнт барилгуудын нэг бөгөөд дэлхийн урлаг соёлын хамгийн алдартай төвүүдийн нэг хэмээн тэмдэглэсэн байдаг.
Энэ барилга нь Сиднейн усан боомтод оршдог бөгөөд хясааг санагдуулахуйц хэлбэртэй. 1.8 га талбайг эзлэх уг байгууламж нь 183 м урт, 120 м өргөн. 588 ширхэг үелсэн бетон далан дээр байгуулагдсан Сиднейн дуурийн театр нь далайн түвшнээс дээш 25 м өргөгдсөн байдаг. Уг байгууламжийг цахилгаан эрчим хүчээр хангахын тулд 25000 хүнтэй сууринд ч хүрэлцэхээр 645 км урт цахилгааны кабель утас оржээ. Барилгын оройг Шведэд үйлдэрлэсэн 1056006 ширхэг V хэлбэрийн цагаан өнгөт гялгар хавтангаар бүржээ.
Эрх чөлөөний хөшөө
•
Эрх чөлөөний хөшөө (The Statue of Liberty, бүтэн нэр нь дэлхийг гэрэлтүүлэх эрх чөлөө буюу Liberty Enlightening the World) нь Франц улсаас АНУ-д бэлэг болгон өгсөн, Нью Йорк хотын Эрх чөлөө аралд байрлах хөшөө бөгөөд Америк болон дэлхийн хамгийн алдартай уран барилгын нэг юм. Хөшөөний сууриас титэм хүртэл 354 шаттай юм.
Уг хөшөөг 1885 оны 6 дугаар сарын 17-нд Францын хөлөг онгоцоор тус хотод авчирчээ. Францын барималч Огюст Бартольдийн бүтээсэн хөшөөг 1876 онд АНУ-ын тусгаар тогтнолын 100 жилийн ойгоор бэлэглэх санаатай байсан ч, амжихгүй байсаар 10 жилийн дараа л бэлэг болгосон гэдэг. Харин бамбар барьсан гарын хэсгийг аль эрт хийж, 1876 онд Филадельфид болсон үзэсгэлэнд тавьж байж.
Уг бүтээлийг 1984 онд ЮНЕСКО-гийн дэлхийн соёлын өвд бүртгэж авчээ.
Таж Махал
•
Таж Махал нь Энэтхэг улсын Агра хотод орших бунхан бөгөөд Их Моголын эзэнт гүрний хаан Шах Жахан өөрийн хайрт хатан Мумтаз Махалд зориулан бариулжээ.
Таж Махал нь Моголын архитектурын хамгийн тод жишээ гэж нэрлэгддэг бөгөөд Перс, Оттоман, Энэтхэг болон Исламын архитектурын хэв маяг шингэсэн байдаг. 1983 онд Таж Махал нь ЮНЕСКО-ын Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн бөгөөд “Муслим урлагийн шигтгээ Таж Махал нь дэлхийн соёлын өвийн шагшин гайхагдах сод бүтээлийн нэг билээ.” хэмээн тэмдэглэгдсэн байдаг.
Чили дахь Моай
•
Моай бол Полинезийн Рапа Нуй арал дээрх асар том хөшөө юм. Энэ арлыг ихэвчлэн Улаан өндөгний арал гэж нэрлэдэг бөгөөд Чилид харьяалагддаг. Улаан өндөгний арлууд нь Чили улсаас 2200 милийн зайд Номхон далайн голд байдаг.
Арлынхан 1250-1500 оны хооронд 900 гаруй сийлсэн чулуун дүрсийг бүтээжээ. Энэ чулуу дунджаар 14 тонн жинтэй бөгөөд энэ нь хоёр зааныг нийлүүлсэнтэй адил юм.
Рапа Нуй улсын ард түмний хувьд ариун нандин 900 гаруй дурсгалт хөшөө, 300 ёслолын платформ байдаг.
Перу дахь Мачу Пикчу
•
Мачу Пикчу буюу Кечуа хэлээр “Хуучин оргил” хэмээн утгачилагддаг уг газар нь Кускогоос баруун хойд зүгт 70 орчим км-т, Перугийн Урубамба хөндийн орчимд орших далайн түвшнээс дээш 2430 метр өргөгдсөн уулсын оргил хяр дээр байгуулагдсан Колумбын өмнөх Инкүүдийн хот юм. Уг газар нь Инкийн орхигдсон хот хэмээн нэрлэгдэж машид алдаршсан бөгөөд магадгүй дэлхийн дийлэнх хүмүүст Инкийн эзэнт гүрэнг дурсахад хамгийн түрүүнд санаанд нь ордог алдартай газар байж ч болох юм.
Уг хот нь 1450 он орчим баригдсан бөгөөд хүмүүс тэнд 100 гаруй жил оршин амьдарч байгаад Испаничууд Инкийн эзэнт гүрэнг байлдан дагуулах үеэр орхисон байна. Үүнээс хойш олон зууны турш уугуул нутгийнхнаас бусад хүмүүсийн хэн нь ч энэ хотын талаар мэдэхгүй байсаар хорьдугаар зуунтай золгосон байна. 1911 онд АНУ-ын түүхч Хирам Бинхам Мачу Пикчуг дэлхий дахинаа нээж өгсөн байна.
Үүнээс хойш Мачу Пикчу нь жуулчдын хамгийн их очдог газруудын нэг болсон бөгөөд 1981 онд Перугийн түүхийн өвийн хамгаалалд бүртгэгдсэн ба 1983 онд ЮНЕСКО-ын Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн байна. Мөн шинэ ертөнцийн 7 гайхамшигт дэлхий нийтийн санал асуулгаар шалгаран оржээ.
Мачу Пикчу нь Инкүүдийн сонгодог Архитектур болох Хуурай-хадан хана аргаар баригдсан ба хотын гол байгууламж нь Нарны сүм Интихуатана юм.
Уг хотыг үзэхээр зөвхөн 2003 онд л гэхэд 400000 жуулчин ирсэн нь түүнийг хэр алдартай болохыг харуулж байгаа хэрэг билээ.
Бэлтгэсэн: Б.Нямзул

Хүннү, Сүннүгийн үеэс их төрийг байгуулан Азийн түүхэнд их цагаан хэрмийг байгуулах хүртэл түүхийг бүтээсэн өвөг дээдсээ хэн бахархан дуурсах вэ.
Ази, Европын эзэнт гүрнүүдийг эзлэн эрхшээлдээ оруулсан, Урал, Москва, Киев гээд өргөн нутагт монгол төр, хааныхаа төлөө амиа зориулсан эх нутагтаа эргэж ирээгүй олон мянган баатруудын алдрыг өнөөдөр хэн дурсах вэ?
Франц, Ромын их гүрний хаадын өвдөг чичрүүлж, бөхөлзүүлж явсан их төрийн элч нараа өнөөдөр хэн дурсах вэ?
Их хааныхаа зарлигаар тулган шаардлага бичгийг хүргэж өгөөд дайснаа гайхшируулан толгой бөхийлгөөгүй 32 насандаа төр, улсынхаа төлөө амиа зориулсан элч Туушин, Сэцэн нараа хэн дурсах вэ?
Солонгосын арал дээр бүслэгдэж хүч тэнцвэргүй тулаанд дайсандаа бууж өгөлгүй, атга будаа, балга уснаас илүү эх орныхоо даалгаврыг илүүд үзэж алтан амиа эрсдэгч 100 цэргийн дурсгалыг хэн хүндэтгэх вэ?
Вьетнамын нэгэн мөрнийг туулах үедээ олон зуугаараа амиа алдсан монгол цэргүүдийнхээ түүхийг өнөөдөр хэн дурсах юм бэ.
Монгол төр, их хаадын даалгавраар тухайн улсад төрийг төлөөлөн байж түүхэн үүрэг гүйцэтгэж, гайхамшгийг бүтээсэн, тусгай бунханд мөнхлөгдсөн БНАСАУ-ын нутагт дахь Корё улсын хааны Монгол хатан, Узбекстан, Энэтхэг улсад нойрсон буй байгаа монголын үзэсгэлэн гуа, ухаалаг хатан, бүсгүйчүүдийн аугаа их гавъяаг хэн дуурсан бахархах вэ?
Харийн гүрний эсрэг тэмцэж, түүнийхээ төлөө зоосны нүхээр махаа хэрчүүлэн амиа өгсөн, ухаан суугаагүй үр ачийнхаа цаазлуулсан толгойг харж амьдийн зовлонг эдэлж байсан, харишгүй зоригоор түүхийг бүтээсэн өвөг дээдэсээ хэн дурсах ёстой юм бэ.
Манжийн төрийн бодлого, харийн шашины харгис үйлээр хэдэн зуугаараа амьдаараа шатаагдсан, мухар сүсэг дэлгэрүүллээ гэж хэлмэгдэж, буудагдаж, бүхий л амьдралаа шоронд өнгөрөөсөн, Мөнх тэнгэр, монгол оюун ухаандаа үнэнч явсан тэнгэрийн улаач нарыгаа хэн дуурсах ёстой юм бэ.
Эх нутгийнхаа зүг өнөөдөр ч гэрийнхээ хаалгыг харуулан барьж, олон зуун жил эх нутгаа санагалзан цацлаа өргөж ирсэн харь нутагт байгаа монголчуудын эх нутгаа гэх сэтгэлийг хэн дурсах вэ?
Мөнх тэнгэрийн дуудлагаар эх нутгаа зорин ирж бидэнтэй үзэл санаагаа нэгдэж хамтран ажиллах хүсэлтэй байгаа өвөрмонголчууд, оросын буриад, ижил мөрний эрэг дэх ойрд, халимагууд, алтайн тувачуудынхаа түүхийг хэн дуурсах ёстой вэ.
Үндэсний эрх чөлөө тусгаар тогтнолын төлөө амьдрал, оюун ухаанаа зориулсан, Ар хиагт, алс баруун хязгаар, Халх гол, Байтаг богдод амиараа эх орноо хамгаалсан эрэлхэг хөвгүүдээ хэн дурсах ёстой юм бэ.
Өмнө зүгийн наран мандахаас өрнө зүгийн нар шингэх өргөн нутагт Монгол төрийнхөө даалгаврыг биелүүлж, алтан амиа зориулсан баатруудынхаа эх нутгаа санагалзах сүнсний хүслийг хэн биелүүлэх вэ?
-Хүннү, Сүннүгийн үеэс мөнхлөн шүтэж ирсэн ноён уулаа харийнханд ухуулаад хэн зүгээр харж суух юм бэ?
-Их Хаадынхаа онгод тайлгыг ухаж төнхөж байгаа хүмүүсийг хэн зүгээр харж суух юм бэ?
-Өвгөд дээдсээс өвлүүлж үлдээсэн онгон байгалиа хэн харсаар байж бусдад сүйтгүүлэх вэ?
Би дэлхийн олон мянган газраас хэдхэнийг дурьдлаа. Монгол нутгийн ширхэг чулуу, атга шороо болгон амьтай. Лус савдагаа унатаа байдлаасаа гаргаж, нэгдсэн их залбиралаар хүчжүүлж хөдөлгөе.
Монгол үндэсний баатар, алдартангуудаа дуурсах ард түмэн чинь байна. Төр улс нь байна, хойч ирээдүй чинь байна. Бид дэлхийд, бас хойч үедээ бахархах юмтай үндэстэн шүү.
“Тэнгэрийн улаач” нарын та бүхэн мөнх тэнгэрийн өмнө хүлээсэн, хэнтэй ч хуваалцахгүй түүхэн үүрэг бий. Тиймээс Монгол төрийнхөө төлөө амь насаа өргөсөн өмнө зүгийн наран мандахаас өрнө зүгийн наран шингэх эх газраас монгол баатруудынхаа цусаа дусааж, хөлсөө шингээж, сүнсээ мөнхөлсөн газрын шүншиглэсэн шороог эх нутагтаа хүндэтгэж авчирч, дэлхийд хаана ч байхгүй монгол суу ухаантнууд баатруудынхаа алдрыг мөнх тэнгэрийн дор газарт лус, савдаг галтай нь хамт, одот тэнгэрт бөө ухаан, онгодтой нь цуг мөнхлөн гагнаж монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цогцолборыг санаачлан байгуулья.
Жил бүр түүндээ зөвхөн дэлхийд хаа ч байхгүй бөөгийн зан заншлаар хүндэтгэл үзүүлж онгод, өвгөд дээдэс, монгол орныхоо одоо болон ирээдүйнхээ төлөө шүтэж мөргөж залбирцгаая. Энэ үйлээ 2014 оноос эхлэе, үүнийг Мөнх тэнгэрийн улаач нар Та бүхэн манлайлан хийх ёстой. Бидний энэ санаачилгыг монголын мөнх тэнгэрээ шүтдэг мянга мянган эх орончид, сүсэгтэн олон дэмжинэ гэдэгт огт эргэлзэхгүй байна.” гэсэн билээ.
Энэхүү санаачлагыг дэмжиж МБНЭ-ийн гишүүн, удган Пүрэвсүрэн нь Монголын их хаадын цэргийн хөл хүрсэн европ тивийн хамгийн баруун цэг болох одоогийн Унгар Улсын нутагт очиж монгол дайчдынхаа шарилд хүндэтгэл үзүүлэн шүнсэглэсэн шороог эх орондоо залж авчирлаа.
1241 оны 4 дүгээр сард Шайо голын хөвөөнд Мажарын ван Белагийн удирдсан мажар, хорватын шигшмэл 65 мянган цэрэгтэй армийг Бат, Сүвээдэй нарын удирдсан гол хүч юу ч үгүй болтол хиар цохижээ. Ердөө гуравхан хоногийн дотор болсон тулалдаан нь монгол цэргийн дайтах хосгүй уран чадварыг гайхуулан шагшируулсан билээ. Энэ тулаалдааны талбарт монголын нэг мянган эр цэрэг мөнхөд нойрссон юм. Тэдний алдар гавьяанд хүндэтгэл үзүүлэн бөөлж, шүнсэглэсэн шороог эх нутагт залж авчирсантай холбогдуулан МБНЭ-ийн Дээд цэц хүндэтгэлийн хуралдаан хийлээ. МБНЭ-ийн хуралдаанаас удган Пүрэвсүрэнг “Мөнгөн шонхор” медалиар шагнасан байна.
2014 оны 4-р сарын 25-ны өдрийн МБНЭ-ийн бага хуралдайн долоодугаар хуралдаанаар “Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цогцолбор”-ыг байгуулах зураг төслийг хэлэлцэж, санал нэгтэй дэмжиж, анхны ёслолын ажиллагааг 2014 оны 9 дүгээр сарын 22-ны өдөр тэмдэглэж өнгөрүүлэхээр шийдвэрлэсэн байна.
Ийнхүү МБНЭ-ээс санаачилсан ажиллагаа бодит ажил болон хэрэгжиж эхэллээ.
Д.Мандахнаран

Өвөрмонголын дөрвөд хошуунд овоо тахих тахилга хийжээ. Дөрвөд хошуу нь олон сайхан содон уул хайрхадтай билээ. Түүний нэгэнд манай улаач нар тахилга хийсэн байна. Монгол бөөгийн зайран Ганзориг толгойлон бөөлж, бөөгийн зан үйлээр тахилга хийжээ. Олон шүтлэгтэн нар тахилгад оролцож даатгалаа хийлгэж, өргөлийн дээжээ хайрхандаа өргөжээ.
Өвөрмонголын Цахар баруун гарын дунд, хойд, өмнөд, дөрвөд 4 хошуу, 8 сянь, 5 сумтай. Олон сайхан содон уул хайрхадтай билээ. Монгол үндэстний өөртөө засах орон, аймаг дахь Монгол үндэстний уламжлалт газар нутаг юм. Гол төв нь Улаанцав хот юм.
Энэ хотыг ан цав бүхий улаан шороотой газар барьсан учир “Улаанцав” хэмээн нэрийджээ. Хойд талаараа Монгол улстай 190.81 км газраар хил залгаж, зүүн хойгуураа Шилийнгол, зүүн, зүүн өмнө, өмнө талаараа Хэбэй, Шаньши мужтай, баруун талаараа Бугат, Ордос, Хөх хоттой зах нийлнэ.
Мал аж ахуй хөгжсөн тул арьс шир, махан бүтээгдэхүүн боловсруулах үйлдвэр олон. 69 төрлийн ашигт малтмалтай, эрчим хүч, төмөр, нүүрс, барилгын арматур, хими, мах, арьс шир, хивс үйлдвэрлэдэг.
Улаанцав 84 мянга 700 ам дөрвөлжин км нутаг дэвсгэртэй, далайн төвшнөөс дээш 2000 метр өргөгдсөн, сэрүүн уур амьсгалтай, хур тунадас ихтэй. 3 сая шахам хүн амын 60 мянга нь монгол үндэстэн. Улаан буудай, юмэй гурил, амтат төмс тариалж ургамлын тос их хэмжээгээр үйлдвэрлэнэ. Тус хошууны Хонгор сумын нутагт Шэньжоу сансрын хөлөг газарддаг болсон.

Үүний тулд тухайн уургийг кодолдог генийг дангаар нь нийлэгжүүлэн ялгаж аваад тэр генийн экспрессийг зохицуулдаг тусгай секвенсийг урд нь угсран залгасныхаа дараа цагираг дезоксирибонуклеин хүчил (ДНХ)-д бас угсран залгаж суулгадаг юм. Үүнийг gene construct буюу генийн угсраа гэнэ.

Эрдэмтэд зохион бүтээсэн генийнхээ угсрааг, дараа нь, амьд эсийн дотор оруулах ёстой. Тэгэхдээ гол төлөв гэдэсний савханцар (Escherichia coli) хэмээх нянг ашиглаж оруулдаг. Энэ нянгийн уураг нийлэгжүүлдэг аппарат өөрийнхөө генүүдийн кодолдог уургийг нийлэгжүүлэхийн зэрэгцээ өнөөх угсарсан генийн уургийг ч өдий төдийгөөр нь нийлэгжүүлэн “үйлдвэрлэдэг” тул, эрдэмтэд хэрэгцээтэй уургаа цэврээр ялган авч бүтцийг нь тодорхойлох боломжтой болно.

Бид хоёр хоногийн дараа буюу нэгдүгээр сарын 5-ны шөнө вирусийн геномыг бүрэн тайлсан. Геномыг тогтоосон даруй Ухань хотын Төв эмнэлгийн Амьсгалын замын өвчлөлийн тасгийн эрхлэгч, доктор Жао Сутай холбогдон өвчтөнүүдийн эмнэлзүйн өгөгдлийг асуусан. Түүнд энэ вирус САРС-аас илүү аюултай гэж хэлж зүрхлээгүй. Гэхдээ H5N1-ээс илүү аюултай гэж хэлсэн. Дараа нь Хятадын Эрүүл мэндийн яамтай холбоо барьсан. Бид нэгдүгээр сарын 8-нд Уханьд очиж, олон нийтийн эрүүл мэндийн ажилтнуудтай уулзаж ярилцсан. Шинэ вирус нь амьсгалын замаар дамждаг учраас яаралтай арга хэмжээ авах санал тавьсан юм. Төд удалгүй Сиднейн их сургуулийн профессор Эдвард Холмс над руу утасдаж геномыг олон нийтэд нээлттэй болгохыг хүслээ. Би Эддид “Бодож үзье” гээд хоёр цаг бодсоны дараа зөвшөөрсөн. Тэр өдөр Virological.org вэбсайтад гарсан Холмсын нийтлэл дэлхийг шоконд орууллаа. Бээжингийн албаны хүмүүс манай лабораторид ирж тайлбар хийхийг шаардсан. Харин олон улсын шинжлэх ухааны байгууллагууд биднийг 40 цагийн дотор шинэ коронавирусийн геномын дарааллыг тогтоосонд итгэхгүй байлаа” хэмээв.

Жаны нээлтээс хойш болсон үйл явдлууд маргаантай байсаар ирсэн. Вирусийн геномыг тогтоосон даруйдаа буюу нэгдүгээр сарын 5-нд яагаад нийтэд зарлаагүй юм бэ гэсэн асуултад тэрбээр “Дэлхий даяараа вирусийн дэгдэлтийн нотолгоог олж мэдэхийг шаардаж байсан нь эрх баригчдад нөлөөлсөн байх. Бид АНУ-ын Биотехнологийн мэдээллийн үндэсний төвд геномыг байрлуулах үед тус улс энэ вирусийн талаар мэдэж байсан” гэж хариулжээ.

Түүний нээлт вирусийн эсрэг эмүүд болон боломжтой вакцинуудыг эрт боловсруулахад дөхөм болсон. Гэхдээ 55 настай профессор хүн төрөлхтний өмнө хийсэн гавьяагаараа онгирохыг хүсээгүй юм. Авторитар тогтолцоотой Хятадын Засгийн газраас өвчний талаар аливаа мэдээлэл нийтлэхийг хориглосон бөгөөд лабораторид вирусийн бүх дээжийг устгах эсвэл шилжүүлэхийг тушаажээ. Сингапурын Үндэсний их сургуулийн эмнэлгийн халдварт өвчний тэргүүн, доктор Дейл Фишер хэлэхдээ, Хятадын Засгийн газар зохих ёсоор баталгаажуулалт хийхдээ хугацаа алдсан гэжээ. Тэрбээр Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд багтан Хятадад очсон бөгөөд өвчний дэгдэлтийн үед хүмүүс юунд итгэхээ мэдэхгүй эргэлзэж байсныг онцолсон юм. ДЭМБ Хятадыг ил тод байдалд сайшаан магтаж байсан ч эх сурвалжуудын архиваас харахад эрүүл мэндийн ажилтнууд мэдээлэл удаашралтай байгаад дургүйцэж байв.
Профессор Жан одоо эмгэг төрүүлэгч ба хүрээлэн буй орчин хэрхэн харилцан үйлчлэхийг судалж байна. Өнгөрсөн зууны турш Хятадад 1956 онд Азийн ханиад, 2002 онд САРС, 2013 онд H7N9 зэрэг өвчлөл гарсан.

Жан Юнжэн үүнийгХятадын экологийн өөрчлөлт, хүн амын өсөлттэй холбон тайлбарласан юм. Түүгээр ч барахгүй Хятад улсын эдийн засаг өсөн нэмэгдэхийн хэрээр хүмүүсийн аялах ихэссэн нь халдварт өвчин дэгдэхэд нөлөөлжээ.

Энэ оны байдлаар Хятадад хүн амын 61 хувь нь том хотуудад амьдарч байна. Энэ үзүүлэлт 1978 онд дөнгөж 18 хувьтай байжээ. Энэ нь үл мэдэгдэх эмгэг төрүүлэгчдийг бий болгодог аж. Профессор Жан “Хотжилт эрчимжихийн хэрээр эмгэг төрүүлэгчдийн дэгдэлт түгээмэл болно. Тиймээс бид хүн амын популяцад тархах магадлалтай зөв зураглалыг урьдчилан таамаглах шаардлагатай. Хиймэл дагуулууд цаг агаарын урьдчилсан мэдээг цаг алдалгүй гаргадаг шиг шинжлэх ухаанд вирусийн дэгдэлтийг нарийвчлан тогтоох хэрэгтэй. Хэрэв бид шинэ коронавирусээс сургамж авахгүй бол хүн төрөлхтөн илүү зовж шанална” гэсэн юм.

Х.Эрдэнэзаяа