Category: Мэдээ, мэдээлэл

МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн гишүүн Т.Түмэнбаярын зохион байгуулсан Хэнтий аймгийн Батширээт сумын нутагт орших Биндэрийн овооны тахилга дээр МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, дэд Ерөнхийлөгч М.Энхзаяа, Дээд цэцийн Зөвлөлийн гишүүн А.Энхтайван, Зайран Зайран Өлзийхутаг, Хурцжавхлан нар уулзаж, Бөөгийн шүтлэгээ дэлгэрүүлэх, бөөгийн байгууллагаа бэхжүүлэх зорилгоор цаашид нэгдэж хамтран ажиллахаар тохирсон билээ. Монголын бөө шүтлэгийн түүхэнд мартагдашгүй ул мөрөө үлдээх энэ уулзалт Бөө нарын хамтын ажиллагааг шинэ шатанд гаргах томоохон үйл явдал байв. 2012 оны 6 дугаар сарын 22-ны өдөр МБНЭ-ээс зохион байгуулсан Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилд зориулан Их хааны ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх Тайлга, тахилгын ажиллагааны “Галын тахилга”-ыг Зайран Хурцжавхлан удирдаж, 300 гаруй шавь нарын хамт оролцсон нь Монголын Бөөгийн түүхэнд үлдэх гавьяат үйлс байлаа. Энэ ажиллагаанд түүний удирдсан бөө нар зохион байгуулалт, дэг журмаараа бусдаас ялгарч байлаа. Түүхийн хатуу хөтүүг зоон дээрээ үүрч, Монгол эрчүүдийн жудагтай яриаг олонтой сонсож явсан Биндэрийн овоо, Монгол бөө шүтлэгийг хамтран хөгжүүлэх тухай Зайран Хурцжавхлан, Зайран Өлзийхутаг нарын ярилцлагын гэрч болон үлдсэн. Бөө шүтлэгээ хамтран хөгжүүлэх тухай ярилцаж тохирсон их үйлсийн тухай жинхэнэ эрчүүл, Тэнгэрийн улаач нарын яриа замхрах ёсгүй, харин ч ажил хэрэг болох ёстой.

Монгол үндэсний хээ угалзыг хотынхоо жижиг детальд хүртэл нэгбүрчлэн оруулсны зэрэгцээ, монгол гэрийн хэлбэртэй Олон улсын бага хурлын төв, монгол шатрыг нэгбүрчлэн урлан тавьсан ногоон парк, Монголын нууц товчоо, Алтан товч, Эрдэнийн товч судруудыг билэгдсэн гурван ном зэрэгцүүлэн тавьсан хэлбэртэй Төв номын сангийн барилга, монгол маягийн эрэгтэй, эмэгтэй малгай зэрэгцүүлэн тавьсан хэлбэртэй театрын барилга, Шанью-гийн алтан титмэн дээвэртэй үндэсний гар урлалын худалдааны төв, хүрэл зэвсгийн олдворуудаар хийсэн том баримлууд бүхий цэцэрлэгт хүрээлэн, монгол үндэсний хээгээр чимэглэсэн далангаар хүрээлэгдэж, сүрэг адуу давхиж буй хөшөөг төв хэсэгтээ залсан Улаан мөрөн голын эрэг дэх амралт зугаалгын газар, Хияа багшийн шинэ дүүрэг гээд Ордос хотын онцлох “үзмэр”-ийг нэрлэвэл урт жагсаалт болно. Хотын төв хэсэгт байрлах музей нь гэхэд л элэгдсэн чулууны хэлбэр бүхий зэс гадаргуутай 39 метр өндөр барилга байх ба газар дор 1, газар дээр 4 давхар бүхий байгууламж гэнэ.Тэнгэр баганадсан өндөр барилгуудыг олноор нь барьж байгуулсан тус хотод хүн суурьшаагүй бололтой шинэ хороолол ч цөөнгүй харагдав.
Монгол хүн үнэ төлбөргүй үздэг “шүтээн”
Намрын эхэн сарын шинийн гурванд нутгаасаа гарсан манай багийнхан шинийн 8-ны өдөр “Их онгон” цогцолборт зочилсон билээ.Их хааны сүнс оршин буй хэмээн бидэнд тайлбарласан, энэхүү шүтээнд зочлохдоо багийнхан маань дундаасаа хадаг цай, архи тус бүр гурвыг өргөв. 99 гишгүүр шатаар алхан өгссөөр гол шүтээнд ороход “Эзэн сан” хэмээх ном уншиж, идээний дээжийг хүн нэг бүрт хүртээх бөгөөд зочид гэр бүлийн гишүүдийнхээ тоогоор хүж асааж, арц, улаан утаснаас нь хувь хүртдэг ажээ.

Хишигтэн хошууны гаралтай Хайраа хэмээх тайлбарлагч бүсгүйн ярьснаар, шүтээний өмнө байх зулыг 786 жил унтраалгүй асааж яваа Боорчи, Мухулай нарын удмынхан үе дамжин онгон шүтээнд ажиллаж ирсэн ба шүтээнийг хамгаалдаг дархадуудад улсаас тэтгэмж өгдөг болсон гэнэ. Хар азарганы онгон дэлээр хийсэн Их хар сүлдийг догшруулах тахилгыг луу жил бүрт хийж, 12 жилд нэг удаа хар сүлдийг сольдог байна.Их хар сүлдийг тахихдаа “Сүлдийн сан” хэмээх ном унших бөгөөд хар сүлдийг байрлуулсан талбайн дээд талын шат руу эмэгтэй хүн гардаггүй уламжлалтай гэв.

Өгөдэй хааны үеэс эхлэл нь тавигдаж, Хубилай хааны үед найман цагаан орд өргөөг тахих болсон уламжлал өдгөө ч хэвээр байгааг бидэнд үзүүлэв. Тайлбарлагчийн ярьснаар, цаг тайван бус байх 1939 онд Ганьсу мужийн Бумбын сүмд шилжүүлэн 10 жил тахиж, 1949 онд Хөх нуурын Гомбын сүмд таван жил тахисны дараа 1954 оны 4 сарын эхээр одоогийн байгаа Эзэн хороонд авчирсан аж. Харин “Их онгон” цогцолборыг 2005 онд байгуулж дууссан бөгөөд Сүлдийн тахилгыг зүүн дархадууд буюу Мухулайн үр сад, Ордон гэрийг баруун дархадууд буюу Боорчийн үр сад тахиж, хамгаалж ирсэн тул шүтээнд 24 цагаар байх эрх дарх эдэлдэг байна. Билгийн тооллын 7 сарын 14-нд их хар сүлдийг тахидаг бол, билгийн тооллын 3 сарын 21, 5 сарын 13, 9 сарын 12, 10 сарын 3-нд бусад тахилгыг хийдэг хэмээн бидэнд танилцууллаа.
“Их онгон” цогцолбор өглөөний 07.30-19.00 цаг хүртэл зочдоо хүлээн авах бөгөөд Монгол Улсын зочид болон өвөрмонголчууд шүтээнийг үнэ төлбөргүй үзэж, тахилгад үнэ төлбөргүй оролцох эрхтэй байдаг гэнэ.Харин хятад хүн болон гадаад орны иргэд 110 юань төлж тасалбар авсны дараа уг шүтээн цогцолборт нэвтэрдэг аж.

Даяарчлалд нэрвэгдсэн амьдрал
ӨМӨЗО-ны хөгжлийн түвшин манайхаас хэд дахин илүү гэхэд хилсдэхгүй. Даяарчлагдсан ертөнцийн тавьж буй бүхий л шаардлагыг тэд биелүүлжээ.Харин хүн ам нь энэ хурдыг гүйцэхийн тулд үндэсний соёлоо, төрөлх хэлээ гээж үрэгдүүлээд зогсохгүй, даяарчлалын шуурганд нэрвэгдэн унахгүйн тулд хөл дээрээ тэнцэж ядан, шинэ ертөнцөд амьд үлдэхийн төлөө тэмцэж байгаа дүр зургийг өвөрмонголчуудын амьдралаас би олж харсан юм.Тэд аялгатай ч гэсэн хачин хэллэгтэй монгол хэлээр бидэнтэй ярьж, монгол дуу дуулж, морин хуурын аялгуугаар сэтгэл гэгэлзүүлж чадсан.Бас монгол айл бүрийн үүдэнд хос хар сүлд тахиастай байгааг бидэнд харуулж, монгол маягийн гэрүүд парк, цогцолборуудынх нь гол үзмэр болох нь анзаарагдаж байсан.Гэвч үндэсний соёл гэдэг тэдний хувьд асар том байгууламжууд, байшин барилга, эд зүйл дээрх хээ угалз, хэлбэр дүрс болон музейн гайхалтай үзмэр, түүнчлэн өөрсдөө бараг үзмэр болох шахсан үндэсний хувцастай аялал жуулчлалын хөтөч нарын түвшинд л үлджээ.

Тэдний алдааг бид давтахгүй гэхийн аргагүй тул, “хашгирч чарласан” гэмээр хэт хөгжилд улайрч, бусдыг дуурайн уламжлалт нүүдлийн мал аж ахуйгаасаа татгалзах хэрэгггүй юм байна гэдгийг “тал нутаггүй, бэлчээргүй” болсон өвөрмонголчуудын амьдрал бидэнд харуулж байна. “Тал нутаг хаана байна” гэдэг дууг хятад хэлээр дуулан зогсох өвөрмонгол эмэгтэйчүүд, тэдний үр хүүхдүүд нь зөвхөн засмал замаар явж, зүлгэн дээр гишгэхгүй амьдарч, паркад очиж агаар амьсгалах, нэг байшингаас нөгөө байшинд, нэг тээврийн хэрэгслээс нөгөөд шилжин суух тийм л амьдралд “хүлэгдсэн” хувь заяаг эргэлт буцалтгүй сонгожээ.

Харин бидэнд зөв сонголт хийх боломж нь одоо ч нээлттэй байна.Сайхан Монгол орныхоо сэрүүн тунгалаг агаараар цээж дүүрэн амьсгалж, цэцэгт ногоон талдаа тааваараа бэлчих мал сүргээ маллан, морио унаж, монгол дээлээ өмсөөд, өргөө гэртээ сэтгэл тэнүүн амьдран сууж, нутгийнхаа хаана ч хүссэнээрээ зугаалж яваа монголчуудын амьдрал жаргал цэнгэлээр дүүрэн ажээ.Ямар их хувь заяагаар бид нар эзэн нь болж төрөв өө гэсэн дууны үг юутай үнэн болохыг мэдрүүлсэн энэ өдрүүдэд баярлалаа.

“Хатан зориг бүхий л чадлаараа Хайртай Монгол орноо мандуулъя” хэмээн өглөө бүр төрийн дууллаа дуулж зоригжин, хичээлдээ, ажилдаа явж буй хойч үеийг төрүүлсэн хүмүүс билээ бид.Бидний Монгол Улс мөнхөд оршиг.

Тусгаар тогтнолын өдөр (англ. Independence Day) нь 1776 оны 7 сарын 4-ний өдөр АНУ нь Их Британийн Нэгдсэн Вант улсаас салан, тусгаар тогтносон улс болсноо зарласны ойн баяр юм.

Тусгаар тогтнолын өдрөөр том хэмжээний салют буудуулж, парад жагсан, аялал зугаалга, концерт, бэйсболын тоглолт, гэр бүлийн уулзалтууд, улс төрийн илтгэлүүд зэрэг, хувийн болон улсын түвшинд олон арга хэмжээ зохион байгуулагддаг. Тусгаар тогтнолын энэ өдөр нь АНУ-ын үндэсний өдөр юм.
Тусгаар тогтнолын энэ өдөр нь улсын хэмжээний баяр тул ард иргэд олон нийтээрээ амарч, шуудан, шүүх зэрэг улсын байгууллагууд нь амардаг. Энэ баярыг тэд тэмдэглэхдээ ихэвчлэн гэр бүлээрээ аялал зугаалага хийж, томоохон парад жагсаалд оролцон, ингэхдээ хүмүүсийн хувцас, талбайн гоёл чимэглэл зэрэг нь Америк улсын төрийн далбааны өнгө болох улаан, цагаан, цэнхэр өнгө голлоно. Энэ баяраар салют буудсаны дараагаар төрийн дуулал болон эх орноо хайрлан хүндэтгэсэн бусад дуунууд эгшиглэнэ. Зарим дууны шүлэг нь 1812 оны Хувьсгалын дайныг санагдуулам байх нь бий.
1776 оны 6 сард Виржиниагийн Ричард Хэнри Лигийн танилцуулсан тусгаар тогтнолын тогтоолыг Эх газрын Конгресс зөвшөөрөхөөр санал хураах үед 13 колони орон 1776 оны 7 сарын 2-ны өдөр Их Британийн Нэгдсэн Вант улсаас хууль ёсны дагуу тусгаарлагдсан. Санал хураалтын дараа Конгресс өөрсдийн анхаарлыг Тусгаар тогтнолын тунхаглалд хандуулсан бөгөөд удаан мэтгэлцэж ярилцсаны эцэст 7 сарын 4-ний өдөр хүлээн зөвшөөрчээ.
Сонирхуулан хэлэхэд Тусгаар тогтнолын тунхаглалд гарын үсэг зурсан Жон Адамс, Томас Жефферсон нар АНУ-ын ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан бөгөөд Тусгаар тогтнолын 50 жилийн ойгоор буюу 1826 оны 7 сарын 4-ний өдөр нэгэн зэрэг нас барсан байна. Тунхаг бичигт гарын үсэг зураагүй хэдий ч үндэслэгч эцгүүдийн нэг Жэймс Монро энэ түүхэн өдөр өнгөрсөн гурав дахь ерөнхийлөгч юм. АНУ-ын 30 дахь ерөнхийлөгч Кэлвин Күүлиж 1873 оны 7 сарын 4 өдөр буюу тусгаар тогтнолын ойн өдөр мэндэлсэн цорын ганц ерөнхийлөгч.

Буриадын Тункинскийн аймагт зургадугаар сарын 24-ний өдрөөс эхлэн коронавирусийн халдварын тохиолдол нэмэгдэж, тэр дундаа Шулуты сууринд халдвар ар араасаа илрэх болсон тул мэргэжилтнүүд халдварын шинэ голомтыг тогтоох ажлыг яаравчлан хийсэн байна. 

Ийнхүү шалгалт хийхэд олон нийтийн арга хэмжээг хориглосныг үл хайхран энэ сууринд зургадугаар сарын 9-10-ны өдрүүдэд бөөгийн ёслол үйлдсэн байжээ. Энэ ёслолд 31 хүн оролцсон байна.

“Тункинскийн аймагт зургадугаар сарын 24-ний өдрөөс эхлэн COVID-19 вирусийн халдварын 23 тохиолдол илэрсэн. Эдгээр нь Торы болон Шулуты суурингуудын оршин суугчид байсан юм. Толы сууринд халдварын тохиолдол цөөн бүртгэгдсэн бол хамгийн их нь Шулуты сууринд хамаарч байна. Халдвар авсан хүмүүсийн ихэнх нь бөөгийн ёслолд оролцсон гэдэг нь тогтоогдсон, тэд энэ ёслолын үеэр халдвар авсан байх магадлалтай” хэмээн Буриадын Эрүүл мэндийн яамны хэвлэлийн алба мэдээлжээ.

Ийнхүү нэг сууринд халвар олноор тархсан тул Шулуты сууринд хөл хорио тогтоосон байна. Коронавирусийн халдвар авсан хүмүүсийн ихэнхэд шинж тэмдэг бага илэрсэн, ердөө дөрвөн хүнийг Буриадын халдварт өвчний клиник эмнэлэгт хэвтүүлжээ.

Халдвар авсан болон бөөгийн ёслолд оролцсон хүмүүстэй хавьтагчдыг бүгдийг олж тогтоон, тэднийг тусгаарлан, эмчийн хяналтанд оруулжээ. Мөн халдвар тархах шалтгаан болсон ёслолыг зохион байгуулсан хүмүүсийг захиргааны хэрэг зөрчлийн хуулиар шийтгэнэ гэж нутгийн захиргаа мэдэгдсэн байна.

Энд дуулгахад, Буриадад шинэ төрлийн коронавирусийн халдварын тохиолдол нийтдээ 2857 бүртгэгдсэнээс 1957 нь эдгэрч, 19 хүн нас барсан юм. Одоо 881 хүн эмнэлэгт хэвтэн эмчлүүлж байгаа аж.

Г.Бямбасүрэн

Одоогийн байдлаар Тувад Буддын шашны сургаал ба бөө мөргөлийн үйл явц зэрэгцэн хөгжиж байна. Буддын шашны ба бөө мөргөлийн удирдагчид нутгийн иргэдийн дунд нэр хүндтэй. Тувагийн хүн ам 308 160 хүн байна. Хотын хүн амын эзлэх хувь 53.1% (2010). Хүн амын байгалийн өсөлт 15.3 хувьд хүрсэн. Тувад таван хот байдаг. 3000 гаруй хүн амтай 12 тосгон байдаг.
Монгол Увс нуурын үзэмжид хэсгээр хиллэдэг. Энэ нуур нь мөсөн үе дэхь 16 мянган км² газар нутагтай, усны нөөцийг ширгэж байгаагийн үр дүн юм. Нуурын бүс нутагт хүн хэдэн мянган жилийн өмнө оршин сууж байжээ. Олон тооны буга чулуу, петроглиф, рун бичээсийг нүүдэлчин овог – Хүннү, Монгол, Енисей Киргизүүд үлдээжээ. 10-р сараас 5-р сар хүртэл нуур мөсөөр хучигддаг, зуны улиралд температурын градиент нь гадаргуу дээрх 25 ° С-ээс доод тал нь 19 ° C байдаг. Агаарын температурын жилийн хэлбэлзэл өвлийн улиралд −58 ° C, зуны улиралд 47 ° C хооронд хэлбэлздэг. Нуурын сав газрын амьтны аймаг маш баялаг – 173 зүйл шувуу, 41 зүйлийн хөхтөн амьтад, үүнд цоохор ирвэс, аргаль, Сибирийн уулын ямаа зэрэг ховор амьтад амьдардаг. 29 төрлийн загасны төрөл зүйл Убсу-Нур нуурт амьдардаг.
Дашрамд хэлэхэд Туваны таван хотын нэг болох Шагаан-Ариг (хүн ам нь 11.4 мянган хүн), Улуг-Хемский кожуурын төв юм. Энгийн дээр – Shagonar. Энэ хотыг 1888 онд байгуулжээ. Саяно-Шушенскийн усан санг дүүргэх үед хот үерийн бүсэд байсан бөгөөд хуучин газраас 7 км-ийн зайд шинэ газар нүүсэн байв. Тувад үйлдвэрлэл эрхэлдэг цөөн хэдэн газруудтай. Хувиараа бизнес эрхлэгчдийн барилгын материалын үйлдвэрлэл, (шаар шавар тоосго, хөрөө тээрэм), хүнсний үйлдвэрлэлийн жижиг аж ахуйн нэгжүүд (нарийн боов)-тай.
Енисей (Эвенк. Ионесси “том ус”, хак. Ким, Төв. Улуг-Хэм “агуу гол”, кет. Хук, Селкуп. Пул Тиаас-Голд, нен. Йенся ‘ям’) бол Сибирь дахь хамгийн томд тооцогддог дэлхийн болон Оросын томоохон гол мөрөн юм. Энэ нь хойд мөсөн далайн Кара тэнгис рүү урсдаг. Кызыл хотын төв хэсэгт байрлах Ка-Хим, Би-Хем (Том, \u200b\u200bЖижиг Енисей) голын эрэг дагуу орсноор Оросын 2-р том гол болж хувирдаг. Шагонараас Саян-Шушенскийн усан цахилгаан станцын далангаас үүссэн Саяно-Шушенское усан санг бүрдүүлдэг.
Кызыл хот бол ОХУ, Тувагийн бүгд найрамдах улсын нийслэл юм. Хүн ам нь 110.0 мянган хүн (2010 онд). Энэ хот нь Азийн газарзүйн төв цэг дээр байрладаг. Азийн газарзүйн төв нь Азийн газарзүйн төвийг тэмдэглэсэн таамаглалын цэг юм. Тус төвийн байршил нь Азийн хил хязгаарын тодорхойлолтоос хамаардаг бөгөөд голчлон сонгосон тооцоолсон аргаар, алслагдсан газрууд нь Азийн туйлын цэгүүдийн жагсаалтад багтсан эсэхээс хамаарна.
Удаан хугацааны туршид Азийн төвийг 1910 онд Тувад очсон Английн топограф, скаут Александр Дуглас Каррутерс тодорхойлсон гэж үздэг байсан ч тийм биш юм. Эхний удаа V.M. Родевич – Дээд Енисейд хайгуул хийсэн намын дарга. Тэрбээр 1910 онд “Урианхай орчмын тухай эссэ (Енисей мөрний монгол ай сав) тухай өгүүлэл” гэж бичжээ. Англи хүн түүний хэлснээр Европ, Африк, Австрийн төвүүдэд хэдийн очжээ.” Manor G.P. Сафьянова Ул-Хемийн зүүн эрэг дээр, Бий-Хем, Ка-Хем зэрэг уулын бэлд 25 км өндөрт зогсож байв. Хожим нь Азийн төвийг бэлгэддэг чулуун баганыг Салдам хотоос Кызыл руу нүүлгэж Енисейгийн эрэг дээр суулгасан.
Тус хот нь Үндэсний музейтэй. Алдан Маадыр (60 баатар), археологийн олдвороор баялаг цуглуулга хийсэн хүн. 2008 онд музейн шинэ байр ашиглалтад орсон нь тус хотын хамгийн үзэсгэлэнтэй газар юм. Энэ нь цуглуулгын ихэнх хэсгийг цогцолборын 4 давхарт байрлуулах боломжийг олгосон. Тус музей нь дэлхийн хэмжээнд алдартай “Арзаан 2” уулын олдвороос “Скифийн алт” болон бусад олдворуудыг хадгалдаг.
Бөө нарын хувцас ихээхэн ялгаатай байж болох бөгөөд Кызыл музейд хэд хэдэн төрлүүд байдаг. Өдтэй малгайтай, хуяг хувцасны нийтлэг шинж чанар юм. Туван бөө нар одоо маш их алдартай болсон, жуулчид зөвхөн тэднийг харахаар аялдаг. Тэднийг дэлхийн хамгийн том агентлагийн гэрэл зурагчид дагадаг. Тэд өөрсдөө аль хэдийн Герман, Швейцарь, Финлянд, Швед, Итали, Унгар, Австри, Америкт очсон байна. Бөө мөргөлийн дуулал, алгас Герман, Англи хэл рүү орчуулагдсан.
Өмнө нь бөө нар хэзээ ч хоорондоо зөрөлдөж байгаагүй, үүнээс гадна хоёр бөөгийн уулзалт үргэлж өрсөлдөөн дагуулдаг байв. Гэхдээ эдийн засгийн өнөөгийн байдал бөө нарыг нэгдэхийг шаардаж байна. Алслагдсан нутагт амьдардаг бөө нараас гадна Ак-Довурак дахь бүх улаан бөө нар Тос буга (Есөн Тэнгэр), Дунгур (Тамбурин), Адыг эрээн (Баавгайн сүнс) зэрэг нийгэмлэгүүдэд нэгджээ. Маш олон хүн бөө шүтдэг болж байна.

ЖЕНЕВ. /TASS/. Коронавирусний цар тахал дуусах шинж тэмдэг одоогоор харагдахгүй байгаа бөгөөд өвчлөл хурдацтай нэмэгдэж байна гэж Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын /ДЭМБ/ тэргүүн Тедрос Аданом Гебрейесус даваа гарагт Женевт болсон хэвлэлийн хурлын үеэр мэдэгджээ.

“Вирус тархах орон зай байсаар байна. Хатуу үнэн гэвэл бодит байдал дээр цар тахлын төгсгөл рүү ойртоо ч үгүй байна. Хэдийгээр олон оронд ахиц дэвшил гарч байгаа боловч халдвар хурдацтай тархаж байна” гэж тэрбээр цохон тэмдэглэсэн байна.

ДЭМБ-ын тэргүүн мөн судалгааны ажлын явцыг үнэлэх, “COVID-19” өвчний эсрэг авах хариу арга хэмжээг шинэ шатанд гаргах чиглэлүүдийг боловсруулахын тулд шинжээчдийн уулзалтыг энэ долоо хоногт зохион байгуулахаар болсныг мэдэгдэв.

ДЭМБ халдварын дэгдэлтийн анхны мэдээг хүлээж авснаас хойш зургаан сар өнгөрч байгааг Тедрос Адан Гебрейюсус сануулсан байна. Энэ өдөр зургадугаар сарын 30-нд буюу өнөөдөр тохиож байгаа бөгөөд “10 сая гаруй хүн коронавирусний халдвар авч, 500 мянга гаруй хүн нас барсан үзүүлэлттэй” давхцаж буй юм.

Аян замын олз, амралтын өдөр тохиов. Хөвсгөл нуурын эрэгт амралтын газарт Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулуун, Монгол бөөгийн их удган Юра, Агий нартай ховорхон тохиох нэгэн өдрийг өнгөрүүлсэн байдаг. Бидний дотны анд Ганхуяг, эхнэртэйгээ байж, байгалийн содон үзэгдэл солонгын хамт дурсгалын зураг үлдээжээ.
Хөвсгөл нуур буюу Хөвсгөл далай нь Монгол улсын хойд хэсэгт Хөвсгөл аймагт оршдог. Энэ нуур нь Монголын хамгийн их эзэлхүүнтэй, хамгийн гүн нуур юм. Хөвсгөл нуур нь дэлхийн арван долоон эртний нуурын нэг юм. 2 сая гаруй жилийн настай хэмээн тооцоолсон байдаг. Нийт усны эзэлхүүн 381 км³ байдаг нь дэлхийн цэнгэг усны 0.4 хувьтай тэнцэнэ.
Хөвсгөл нуурт 46 гол горхи цутгах бөгөөд ганцхан Эгийн гол эх авч урсан Сэлэнгэ мөрөнд цутгана. Явсаар нийт 1000 км зайг туулан Байгал нуурт цутгадаг. Энэ хоёр нуурын хоорондын шууд зай нь ердөө 200 км.
Хөвсгөл нуурын байгалийн цогцолбор газар Сибирийн тайга, Төв Азийн хээр талын бүсийн шилжилтийн хэсэгт хамаарна. Хөвсгөл нуурын өмнөд, хойд эрэгт орших Хатгал, Хатгал, Турт гэсэн хоёр боомтын хооронд зун цагт усан тээвэр хийгддэг. Хөвсгөл нуурын эргэн тойрон фосфоритоор баялаг. Уг нуур нь Монгол улсын аялал жуулчлалын томоохон чиглэл юм.
Хөвсгөл гэдэг үг нь түрэг хэлээр Көп Су Көл буюу “Их Устай Нуур” гэсэн үг болой. Монголчууд уг нуурыг эрт дээр үеэс Ариг ус хэмээн нэрлэж байжээ. Хөвсгөл гэдэг үгийн язгуур нь монголоор хөв /ой хөвч гэдэг үгийн хөвтэй гарал нэг/ олон их гэсэн утгатай, түрэг гаралтай хэлнүүдийн көп /олон их гэсэн утгатай/ су гэдэг нь монголоор ус /эртний монгол хэлний усу гэдэг үг нь одоогийн монгол хэлээр төгсгөлийн у эгшиг нь гээгдсэн байхад, түрэг гаралтай хэлнүүдэд эхний у эгшиг нь гээгдсэн байна./ гөл гэдэг нь нуур гэсэн утгатай түрэг гаралтай хэлнүүдийн “көл” гэсэн үг /гэхдээ монгол хэлэнд байдаг “хөлгүй нуур, хөлгүй ус, зэрэг үг хэллэгт байдаг “хөл” гэсэн үгтэй гарал нэг байж ч болох юм/ Ингээд Хөв/көп-их, су-ус көл-нуур буюу их уст нуур гэсэн үг болно.

Энэ удаагийн аялал онцгой байлаа. МБНЭ-ийг байгуулагдахаас эхлэн зүтгэж яваа хоёр дархан удган Д.Батчулуун, Д.Энхжаргал нар хамтдаа явсан юм. Тэдэнтэй хамт өргөн бүрэлдэхүүн явсан билээ. Монгол бөөгийн их удган Юра, Агий гуйа багт багтсан байсан. Д.Энхжаргал удганыг дагаж түүний шавь нар гарсан байлаа. Цэлмэн тэнгэр, зуны ногоон өнгө, замын хажуугаар өнгөрөх уул, ус байгалийн сайханыг гайхуулна. Очих замаа Лүн, Баяннуур, … чиглэлд сонгосон байсан. Тэгээд Булган аймгийн нутагт байрлах Цогт хун тайжийн ордоны балгасаар дайрч өнгөрсөн юм.
Дашинчилэн сумын төвөөс баруун зүгт 12 км зайтай Хар бухын голын өмнө хөвөөнд, Хадаасан толгойн зүүн хойно орших эртний хотын туурийг Хар бухын буюу Хадаасангийн балгас гэдэг. Туурийг анх XIX зууны үед илрүүлэн олсон ба 1934, 1948-1949 онуудад хайгуул судалгаа, 1970 онд бага хэмжээний малтлага хийжээ. Уг хотын туурь түүхийн хоёр өөр цаг үед холбогдох бөгөөд эхнийх нь Х-ХI зууны Кидан улсын үе болно. Энэхүү балгасын Киданы үед холбож үзэх гол үндэслэл нь Чин толгойн балгаснаас олдсон кидан бичээст дээврийн ваартай яг ижил хэлбэр маягийн ваар олдсон явдал юм. Хожим XVII зууны эхэн хагаст эртний энэ хотын хэрэм дотор дан чулуугаар хийсэн барилга байгууламжуудыг барьжээ. Энэ нь тус тусдаа бат бэх хэрэмтэй хэдэн том барилга дуган байсан бөгөөд барилгын чулууны өрөөс бэхэлгээ зэрэг нь XVII зууны үеийн Монголын бусад шивээ бэхлэлтэд нийтлэг ажиглагддаг бөгөөд барилгын хэв загвар нь Төвд барилгын арга маягийг илэрхийлдэг. XVII зууны үед барилга байгууламжийг өргөтгөсөнийг Цогт хунтайжтай холбож үздэг.
Замд наадамдаа бэлтгэж сунгаа хийж байгаа морины уралдаантай таарсан. Их уул сумын урдахь хөвдөг гүүрээр гарсан. Тэгээд удалгүй Тосонцэнгэл сумын дундуур гарч Хөвсгөл аймгийн төв Мөрөн хотод орж ирсэн билээ.

1946 онд нэгэн түймэрт автсан байшингаас олдсон бичиг баримтуудыг Ватиканд Германы лам нар ирүүлсэн бөгөөд сүм хийдийн шинжээчид үнэхээр л тэрхүү бичиг баримт Адольф Гитлерын шулмын ёртой байгуулсан гэрээ гэдгийг нотлосон юм. Гэрээг 1932 оны дөрөвдүгээр сарын 30-нд байгуулсан бөгөөд хоёр талын цусаар батламжилсан байв. Түүн дээр өгүүлснээр бол чөтгөр Гитлерт хэмжээлшгүй эрх, засгийг нэгэн нөхцөлтэйгээр өгсөн аж. Их удирдагч тэрхүү хэмжээлшгүй эрхээ зөвхөн муу ёрын зүйлд ашиглах ёстой байлаа. Хариуд нь Гитлер шуламд яг 13 жилийн дараа өөрийн сэтгэлийг өгөхөө амлажээ. Тэгэхээр 1932 он дээр 13 жилийг нэмбэл 1945 он болж байгаа юм. Дээрх бичиг баримтад дүн шинжилгээ хийсэн дөрвөн шинжээч их удирдагчийн гарын үсэг үнэн бодитой бөгөөд түүний 1930-аад онуудад батламжилж байсан бичиг баримтуудынхтай ижил гэдгийг нотлов. Хамгийн сонирхолтой нь, шулмын гарын үсэг сүм хийдийн бусад бичиг баримтууд дээрээс олдсон гарын үсэгтэй нь ижилхэн байсан аж.

Фюрерийн тамын эзэн чөтгөртэй хийсэн гэрээ нэгэн оньсогыг тайлахад тус болж байгаа юм. Тэр нь Шикльгрубер яаж яваад Германы төрийн тэргүүн болсон гэх нууц билээ. Та нар бодоод үз. 1932 оныг хүртэл Гитлер азгүй, бүтэлгүй нэгэн байсан юм. Мань хүнийг дээд сургуулиас хөөсөн бөгөөд дараа нь тэр урлагийн академид элсэн суралцах шалгалтыг хоёр ч удаа өгөөд бүтэлгүйтсэн аж. Тэр ч бүү хэл, мань хүн шоронд оров. Тэр үед түүнийг таньдаг байсан бүх хүн Гитлерыг ямар ч хэрэгцээгүй хүн хэмээдэг байлаа. Гэвч 1932 оноос хойш түүний хувь заяа огцом эргэсэн билээ. Тэрбээр засгийн эрхэнд огцом үсэрч суугаад 1933 оны нэгдүгээр сар гэхэд Германы Эзэнт гүрнийг захирч байв. Ватиканы шинжээчдийн үзэж байгаагаар энэ нь зөвхөн шуламтай “нөхцсөн”-өөр боломжтой зүйл гэнэ. Харин 1945 оны дөрөвдүгээр сарын 30-нд буюу тэр гэрээг байгуулснаас яг 13 жилийн дараа мань хүн өөрийгөө хороосон билээ.

Христийн он тооллын гурав дахь мянганы эхэн үед ертөнцийн төгсгөл ирж буй талаар олон тооны зөгнөлүүд гарсан юм. Зарим нэг зөнчид тэр төгсгөл 1999 онд ирнэ гэж байсан ч ямар нэг айхтар сүйрэл болоогүй. Тиймээс тэр аймшигт сүйрлийг хэдэн жилээр хойшлуулж хэлэгсэд олширчээ. Эхлээд XXI зууны хоёр дахь арван жилийн эхэнд гэж байсан бол одоо хэдэн арав, зуун жилээр үүнийгээ хойшлуулав. Дэлхий дээр бүх эрхийг Антихрист булааж авсанаар сайн санаат болон тамын хүчнүүд шийдвэрлэх тулаанаа хийсний дараа амар амгалан бий болно гэж үздэг. Гэхдээ эдгээр үйл явдлууд чухам хэзээ болох нь тодорхойгүй байсаар өнөөг хүрсэн юм. Үүнийг дагаад хариулт нэхсэн олон асуултууд бий болжээ.

Жишээ нь, дэлхийн тэргүүнд Антихристийг өргөмжлөн суулгах шулам үнэхээр байдаг эсэхэд эргэлзэх хүн олон болсон аж. Үүнд нэлээн тодорхой хариултыг Ватиканд байгуулагдсан Люциферын музейгээс олж болох юм. Ромын Хамба ламын өршөөн айлтгаснаар түүн дотор шулам энэ дэлхий дээр бэдэрч явааг нотлох үзмэрүүд тавигджээ. Тус музейн эрхлэгч ламтан Исмаро Бенидиктигийн өгүүлж байгаагаар энэ музейд тавигдсан үзмэрүүд үнэхээр л хар буруу зүйл байдаг гэдгийн нотолгоо аж. Сүм хийд ч тэдгээрийг Чөтгөр бий гэдгийн баримт нотолгоо мэтээр хүлээн авч үздэг гэнэ. Тэдгээр зүйлсийг олонд ил болгож үзүүлдэггүй, тэдний тухай ярьдаггүй ч чөтгөр ямар их чадалтайг харуулахын тулд хадгалдаг байна. Жишээ нь, тэр музейд 1578 оны нэгэн шөнө зүүд нойронд нь шулам морилох үеэр айж цочирдсондоо таалал төгссөн залуухан итали эмэгтэйн хэрэглэж байсан тарнийн ном хадгалагдаж байна. Түүний айж цочирдсондоо алдаж унагаасан ном энд тэндээ нэвт түлэгджээ.

Өөр нэг үзмэр бол 1357 онд Францын гүнгийн авхай Сибилла де Меркерын өөрийн цайз доторхи хүнгүй хэсэгт чөтгөртэй учрах үеэр өмсч байсан даашинз гэнэ. Даашинзны хормой хэсэгт шулмын гар хүрсэн тэр газарт мөн л түлэгдэж цоорсон байна. Дээрх музейг 1933 онд Хамба лам XI Пийн зарлигаар байгуулжээ. Энд шулам бодитойгоор оршдогийг нотлох олон зуун баталгаа хадгалагдаж байгаа юм. Шулам Гитлерыг зүгээр ч нэг сонгож аваагүй аж. Тэрбээр нэр алдартай болохыг хүсэмжилсэн бүтэлгүй эрийг сонгон аваад түүний бүх хүслийг биелүүлэхээ амласан бололтой. Үүний үр дүнд олон сая хүн зовлон зүдгүүрийг амсан, түүний амлалтад хууртсан өч төчнөөн хүмүүс үгүйрэл, хоосролыг амссан билээ. Гитлерын хувь тавилан яг ийм байдлаар өрнөсөн юм. Түүний шуламтай байгуулсан гэрээ Берлин хотын захад байрлах нэгэн шатаж буй байшингаас тохиолдлоор чирч гаргасан хуучин авдар дотроос олджээ. Тэрхүү бичиг баримт ихэд гэмтсэн ч түүнийг унших боломжтой байв.

Одоогоос арван хэдэн жилийн өмнө Мексик улсын нийслэл Мехико хотын нэгэн хуучин сүм хийдийн нуранги дороос олдсон занданшуулсан шарил чөтгөрийнх байх гэж малтлагыг хийсэн археологчид үздэг. Тэрхүү шарил үнэхээр л чөтгөрийнх байх гэсэн таамаглалууд бий. Ямааны эвэртэй адилхан эвэр толгойд нь байх агаад дөрвөн мөч нь туурайтай тийм шарилыг 1997 оны нэгдүгээр сарын 21-ний өдөр тэрхүү хуучин барилгыг нураах үеэр олжээ. Энэ нь орчин үеийн шинжлэх ухааны тайлж чадахгүй байгаа нэгэн өвөрмөц олдвор билээ. Шулам үнэхээр л биетээр оршиж байсныг нотлох баримт нотолгоо энэ байх гэж олон эрдэмтэд үздэг юм. Сүмийн гонхон доорх чулуун авсан дотор хэвтэж байсан занданшуулсан шарил хэрхэн Гэгээн Антонийн католик сүм хийдэд очсоныг эрдэмтэд мэдэхгүй байгаа аж. Эрдэмтэд тэрхүү олдвор 600 орчим жилийн настай гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ. Шарил маш сайн хадгалагдаж үлдсэн учраас нүүр царайных нь олон зүйл тодорхой харагдана. Жишээ нь, урт бараг эмэгтэй хүнийх гэмээр сормуустай байна. Тэр шарилын гавлын ясанд судалгаа хийснээр эвэр болон том соёо насанд хүрсэн хойно нь ургасныг тогтоожээ. Судалгааны ажлыг явуулсан профессор Терранова “Тэр хүний биед огцом маш их өвдөлт дагуулсан өөрчлөлтүүд явагдсаныг бид олж мэдлээ. Эхлээд тэр хүн хэвийн амьдралтай байсан бол ойролцоогоор 25 насанд нь түүний биед шулам, чөтгөр шүглэжээ” хэмээн өгүүлэв.

Өдгөө эрдэмтэд занданшуулсан шарилын хүзүүнээс зүүлттэй байсан зэс зүүлт дээрх бичвэрийг тайлж уншихаар ажиллаж байгаа аж. Судлаачдын үзэж байгаагаар тэрхүү зүүлт ямар нэг зан үйлд шаардлагатай эд зүйл байсан гэх таамаглал дэвшигджээ. Түүний тусламжтайгаар шулам тэр хүнд юм уу юу ч мэдэхгүй хохирогч хүмүүнд шүглэдэг байв. Гэхдээ Мехико хотоос олдсон олдвор Чөтгөр хүмүүний төрхтэй болдог гэдгийг нотлосон анхны нотолгоо биш юм. 1995 оны эцсээр АНУ-ын Өмнөд Дакота мужийн Уайт-Ривер орчмоос олдсон индианчуудын булшнаас эвэртэй шарил олдсон билээ. Индиан шулам тун азгүй нэгэн байв. Түүнийг сиу омгийн цэрэг эрс үхтэл нь яргалсан байлаа. Өмнөд Дакотагаас олдсон олдвор XVIII зууны эхэн үеийнх буюу 300 орчим жилийн настай байв. Гэгээн Зовлонт эрийн сүмд байрладаг Шулмын музейг ламтангууд болон аялагчид ховор үзэж сонирхдог билээ. Яагаад гэвэл түүний оршин буй байдал ихэд нууцлагддаг юм.

Гэвч шулам дэлхий даяар хэрэн бэдрээд зогсохгүй Бурханы бодож төлөвлөсөн ертөнцийн төгсгөлийг өөрчлөх бодолтой байгаа аж. Ямар ч байсан нийтлэлийн эхэнд дурдагдсан пайзнууд дээр ингэж бичжээ. Христийн шашинтнуудын гол судар болох Библид шударга үнэн буюу Буян хэзээд Нүгэлийг ялан дийлнэ гэж өгүүлсэн байдаг бол шулмын муу ёрт зөгнөлд үүний эсрэг зүйлийг өгүүлдэг. Шулмын зөгнөлд дурдсанаар бол ихээхэн уй гашуу, зовлон зүдгүүр, аймшигт тахал, дайн дажин болон цуст аллагуудын эцэст Нүгэл Буяныг ялан дийлж, шулам дэлхий дээр тамыг бий болгон түүн дотроо мөнхөд захиран суух болно. Муу ёрын зөгнөл нь нийтдээ арав байдаг бөгөөд тэдгээрийн тав нь биеллээ олсон билээ.

Тийм учраас Ватиканы сүм хийд тэдгээрийн талаар 1999 оныг дуустал үг дуугүй байсан юм. Аймшигт бусад таван зөгнөл 2000 оноос өмнө амьдрал дээр биелэх ёстой байсан ч тийм зүйл болоогүй аж. Хар өнгийн чулуужсан шавар дээр сийлэгдсэн тэдгээр муу ёрын зөгнөлүүд нь дор хаяж 10 мянган жилийн настай гэгддэг. Хамгийн орчин үеийн судалгааны төхөөрөмжүүдийг ашиглан хийсэн шинжилгээгээр тэрхүү сийлбэрийг одоогоос 9.5-11 мянган жилийн тэртээ үйлдсэн нь тодорхой болжээ. Хамгийн гол нь, тэдгээр муу ёрын зөгнөлүүдээс тав нь биелсэн тул тэдгээрийг зохиогч үнэхээр л ирээдүйг урьдчилан таамагласан нь тодорхой болно.

Шулмын муу ёрын зөгнөлд дэлхий ертөнц загалмайтны аян дайны үед сүйрэлд орно гэдгийг өгүүлсэн байдаг. Мөн Дэлхийн нэг болон хоёрдугаар дайнууд болохыг дурджээ. Түүнчлэн засгийн эрхэнд муу ёрын хүчний үнэнч зарц болох нэгэн бүтэлгүй хүн буюу Адольф Гитлер гарахыг зөгнөсөн нь биеллээ олсон. Муу ёрын зөгнөлд мөн эрх чөлөөтэй болсон дэлхий ертөнц элдэв тахал, мансууруулах бодис, завхай явдал, ёс суртахууны уналт зэрэгт нэрвэгдэх талаар өгүүлсэн нь биеллээ олсон билээ. Шулмын муу ёрын зөгнөлд мөн дэлхийн бөмбөрцгийн гадаад байдалд айхтар өөрчлөлт орохыг өгүүлсэн байдаг. Тэдгээр нь хүчтэй газар хөдлөлтүүд, галт уулын дэлбэрэлтээр эхэлнэ гэж дурджээ. Тэгвэл ийм үзэгдэл ХХ зууны 80-аад оны сүүлээр эхэлсэн юм. Бусад муу ёрын таван зөгнөл хожим хойно биеллээ олох нь дамжиггүй биз ээ.

Ямар ч байсан хамгийн багаар бодоход бичиг үсэг дэлгэрсэн олон мянган жилийн хугацаанд хүн төрөлхтөн ертөнцийн төгсгөл ирнэ хэмээн олон зуун удаа түгшиж байсан аж. Дор ийм сүйрэл ирэх магадлалтай байсан онуудыг жагсаав. Ертөнцийн төгсгөл дараахь онуудад болох ёстой байжээ. Үүнд, МЭ 900 он, 1000 он, 1666 он, 1900 он, 1910 он, 1992 он, 1993 он, 1994 он, 1996 он, 1998 он, 1999 он, 2000 он, 2002 он, 2003 он, 2017 он, 3797 он гэх зэргээр хөвөрч байгаа юм. Эх сурвалж www.wikimon.mn

Нарандаа залбирал хийдэг энэ өдөр ӨМӨЗО-ийн Улаанцав хотын харъяат Дөрвөд хошууны Номгон хайрханыг Монгол бөөгийн зайран Ганзориг уламжлалт бөөгийн зан үйлээр тахилга хийлээ.
Дөрвөд хошуу нь байгалийн тогтоц, хөрсний шинж чанар, чулуулаг тогтоц, ургамал бүрхэвч нь их онцлоготой. Дөрвөд хошуугаар аялах үед зам дагуу таарах маш олон овоотой бөгөөд нутгийн хүний ярихаар 100 гаруй тахилгатай овоо байдаг байна. Тухайлбал Юань улсын үед Хубилай хаан тахиж байсан сүрлэг сайхан Хан-Уулын овоо Дөрвөд хошууны нутагт оршдог ажээ. Дуулга уулнаас эртний цэрэг дайчдын эд хэрэгсэл болох дуулга, дайчин эрсийн араг яс зэрэг археологийн олдвор олдсоор байгаа нь Дөрвөд хошууг Монгол туургатны түүхэн жимийн үлдэгдэл, цаг хугацааны үргэлжлэл гэдгийг улам илтгэх мэт санагдана.
Малчид өөр өөрийн гэсэн бог бод мал маллах соёл уламжлалаа өвлөн хадгалж байгаагаас гадна шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр шинэлэг арга хэлбэрийг өдөр тутмын амьдралдаа нэвтрүүлжээ.