Category: Мэдээ, мэдээлэл

 

Монголын тэнгэрийг, монголын өвс ногоог, монголын гол усыг, монголын газар нутгийг монгол хүн мэдэхээ болих цөвүүн цаг ирвэл, бид тулалдаанд орохоос өөр замгүй. “Дайн гэдэг хүсэх юм биш ч, тулаад ирвэл буцах юм биш” гэж цэргийнхэн ярьдаг.

Газар нутаг байж эх орон байдаг, эх оронтой байж ард түмэн болдог, эх орон, ард түмэн хоёр нийлээд улс орон болдог нь мөнхийн хууль.

Хэрвээ энэ холбоос алдагдвал, энэ учир шалтгааны дараалал алдагдвал үндэстэн мөхдөг, тусгаар тогтнол сөнөдөг…Чухам ийм үед л “Эх орон, эсхүл үхэл…” гэдэг дайчин уриа цэрэг, дарга, архичин, малчин, хулгайч, зохиолч, гуталчин, эрдэмтэн, хөгшид өвгөд, охид хүүхнүүд хэний ч тархинд харван орж ирэх бөгөөд “гэргий минь би чамд өөрөөсөө илүү хайртай, эх орондоо чамаасаа илүү хайртай, чинийхээ төлөө өөрийгөө ч хайрлахгүй, эх орныхоо төлөө бол чамайг ч хайрлахгүй” гэдэг мөрүүд найрагчийн зүрхэнд аяндаа харвадаг биз.

Хуулийг тэнэгүүд хэлэлцэж тэр нь батлагдвал ухаантан ч дагана
Бүр эрт Хүннү нар Хятадаас хил тусгаарлаж, тэр хилээ байнгын харуул манаатай байлгаж, харуулын байрыг нь “Оуто” гэж нэрлэж байсныг өртөө, отог, орд гэж тайлбарладаг бөгөөд Дунхутай хил нийлсэн газраар Хүннүгийн харъяа бүхий, хүн оршин суудаггүй мянга гаруй мод газар байжээ. Аль аль нь өөр өөрийн хилээр нутаглаж “оуто” болгодог … байв.

Дунху-гийн эзэн нь Модунь Шаньюйд элч илгээн хэлүүлсэн нь: “Манай хилийн чанад Хүннү-гийн харъяанаа буй эзэнгүй газар нь Хүннү нар үл хүрэх газар. Бид түүнийг авахыг хүснэ” гэжээ. Модунь түшмэдүүдтэйгээ зөвлөлдөхөд зарим нь “энэ бол хаягдсан газар, өгөхөд ч болно. Өгөхгүй байхад ч болно” гэжээ. Модунь тэсгэлгүй уурлан “Газар бол улс орны үндэс мөн. Хэрхэн өгч болно” хэмээгээд, өгнө хэмээгсдийн цөмийнх нь толгойг аваад мориндоо мордож, мөн хоцрогсдын толгойг авна хэмээн зарлиг буулгажээ. Ингээд дорно зүг аялан Дунхуг гэнэт дайрчээ. Тэд Модунийг үл тоомсорлож байсан тул бэлтгэлгүй байв. Модунь цэрэглэн очоод Дунху-гийн ванг бут цохиод харъяа ард, мал хөрөнгийг нь олзлон авчээ. /Шицзи 10 боть, 16 дахь тал/

Мөн гэргийгээ өг… гэхэд нь харийн хаанд өгч явуулаад, аргамаг хүлгээ өг… гэхэд нь бас илгээгээд, эцэст нь газар нутгаа өг… гэхэд нь “газар байгаа цагт эхнэр, аргамаг хоёр олдоно. Газраа өгвөл надад юу үлдэх билээ” хэмээн дайлаар мордож, дайснаа дарсан гэж, их хаан Модунь Шаньюй-н тухай түүхэнд тов тодорхой бичиглэн үлдээснийг бүү мартагтун.

Чингис хаан яах гэж дөрвөн зүг, найман зовхист аян дайн хийсэн юм бэ? Үр хойчдоо амьдрах уудам орон зай үлдээх гэж… Найман зуун жил танаад, танаад үлдэх газрыг бидэнд орхисон их өвгөө бүү март.

Чингүнжав яах гэж зоосны нүхээр сүвлүүлж, тарчлан зовж амиа алдав? … Газар нутгаа та бидэнд үлдээх гэж…

Чин ван Ханддорж, Сайн ноён хан Намнансүрэн, даа лам Цэрэнчимэд яагаад бусдад хорлогдов.? Газар нутгаа та бидэнд үлдээх гэж…

Нацагдорж та бидэнд юуг гэрээслэн үлдээв?…
“Өссөн төрсөн бидний үндэсний хайртай нутаг
Өстөн дайсан халдвал үтэр өшиглөн хөөнө
Өсөхөөс сурсан үндсэн хэл, мартаж болшгүй соёл
Үхтэл орших төрөлх нутаг, салж болшгүй орон” гэж… сануулжээ.

“Бяцхан сумаар том хөлөг онгоцыг цоо буудаж болно” гэж Дагестаны тусгаар тогтнолын төлөө 25 жил ард түмнээ удирдан тулалдсан Шамиль хэлжээ.

Тиймээ, өнөөдөр хуулийн бяцхан цоорхойгоор Монгол Улсын тусгаар тогтнол, монгол үндэстний аюулгүй байдлын “баталгаа” элсэн цаг шиг урссаар л байна.

“Хуулийг тэнэгүүд хэлэлцэж, хэрвээ тэр нь батлагдвал ухаантай хүмүүс ч дагахаас өөр аргагүй болдог” гэж нэгэн гүн ухаантан сануулжээ. Монголын тусгаар тогтнолд аюултай “тэнэг хууль” батлагдах гэж байна. Сэрэгтүн, залуус аа!

Монгол үндэстнийг эрлийзжүүлэх, үндэстнийх нь хувьд устгах бодлого эхэллээ. Сэхээрэгтүн, ард түмэн минь !…

“Урвагч хүн газар дээр байснаас газар доор байсан нь дээр”
Дайны эмгэнэлт төгсгөл нь Гунибын уул боллоо. Тэр уулын оргил дээр гэгээнтэн сүүлчийн удаа мөргөл үйлджээ. Мөргөл хийж байхад гарт нь сум тусчээ. Шамиль цочсон ч үгүй, мөргөлөө үйлдсээр байжээ. Гэгээнтний өвдөг ба зогсож байсан чулууг нь цус буджээ. Шархадсан гэгээнтэн мөргөлөө дуусгаад босоход нь дэргэдийн хүн түүнд “Гэгээнтэн минь та шархаджээ” гэсэнд “Энэ шарх юу ч биш. Эдгэрнэ. Харин Дагестаны цус гоожиж байна. Тэр шархыг анагаахад л хэцүү байна гээд Шамиль хэсэг өвс таслан авч, гарынхаа цусыг арчиж байжээ. Үүнийг Расул Гамзатов бичиж үлдээжээ.

“Одоо Монгол минь шархадлаа. Түүний цус савирч байна. Өөрийнх нь хөвгүүд бие биеэ алж, талж, дээрэмдэж, аугаа их Чингисийн охидын үр хойчийг хүчирхийлж, хүний нутагт урван одож, залуу нас, хүч чадал, оюун бодол, авъяас билгээ харийнханд зориулж, өнгө мөнгөнд тэмүүлсээр, өтөлсөн хойноо өгөршсөн бие, өмхийрсөн ясаа хэнд ч хэрэггүй болоход нь “нутагтаа ясаа тавихаар ирлээ” гэж хуцаж байна.

Эх орон минь харийнхнаар дүүрч, уул тодгод, хөндий тал, нуга, хангай, говь цөлийг минь тэд судалж, тэд сэндийлж эхлэв. Монгол охидод гадаадын хүн бурхан, монгол эрс чөтгөр болж, монгол эрс нь улсаан биш, арьсаан бодож эхлэв.

Эх орон минь шархдлаа. Энэ шархыг амь нас, эр зориг, оюун ухаан, авъяас билгээрээ нөхөх хөвгүүд нь хаа байна? … “Дагестан минь тал талаас нь шувуу тоншиж байгаа амьтантай адил болжээ” гэж Аварын найрагч хэлсэн бол, монгол ч ийм л боллоо:

-“Манай голоос дайсан морио услах эрхгүй” гэж Хятадын Тан улсын үеийн их шүлэгч Ли Бай хэлжээ.

-“Урвагч хүн газар дээр байснаас, газар доор байх нь дээр” гэж Дагестаны үндэсний баатар Шамиль хэлжээ.

-“Амар, Гэндэн, Хатанбаатар Магсаржав, Манлай ван Дамдинсүрэн, Дандар баатар, Олзвой, Чогдон, Дамба нарыг мартсан хүмүүс хараал идэх болтугай. Тэд манай газар шорооны төлөө амиа алдсан юм” гэж залуу хүү, яруу найрагч Т.Содномнамжил хэлжээ.

-“Гунибын ууланд Шамилийг бэхлэн суухад түүнийг эзлэх ямар ч бололцоогүй байжээ. Гэтэл урвагч хүн гарч дайсанд нууц зөргийг зааж өгсөн байна. Фельдмаршал Барятинский тэр уулын хүнд алт шагнажээ. Хожим Шамилийг Калуга-д очоод байх үед тэр урвагч төрсөн гэртээ харьж ирсэнд эцэг нь: “Чи уулын хүн биш. Ер нь хүн биш, урвагч. Чи миний хүү биш” гэж хэлээд тэр хүүгээ алж, толгойг нь аваад мөнөөхөн алтны нь хамт хадан дээрээс гол руу хаяжээ. Тэгээд эцэг нь ч мөн төрөлх хот айлдаа суун, хүмүүсийн нүдэнд харагдаж зүрхлэхгүй болоод хүүгээсээ болж, ичихдээ холын хол явж сураггүй болжээ. Урвагчийн толгойг хаясан тэр газрын дэргэдүүр одоо хүртэл уулынхан явахдаа чулуу шиддэг” гэж найрагч бичжээ.

Монголын газрыг гадаадынханд үе удам дамжин эзэмших бололцоо олгож буй хэн бүхэн, алтнаас Шамилийг худалдсан урвагчтай адил.

Тэднийг үеийн үед урвагч гэж зүхэх болтугай. Тэдний үр хойчийг чулуугаар шидэх болтугай.

Газрыг монгол хүний нэрээр харийнханд үүрд өмчлүүлэх, монголчуудыг гурав дахь үеэс нь эрлийзжүүлэх бодлого явуулж буй хүмүүст:
“Чамд адуунаас ямар нэг юм байх шиг байна
Чамд хониноос ямар нэг юм байх шиг байна
Чамд элээнээс ямар нэг юм байх шиг байна
Чамд үнээнээс ямар нэг юм байх шиг байна
Чамд загаснаас ямар нэг юм байх шиг байна
Эр зориг чинь харин хаа байна? Эрхэм нэр чинь харин хаа байна? Гэсэн алдарт шүлгийг сануулъя.

Монголын газрыг гадаадынханд монгол хүний нэрээр өмчлүүлэх бололцоо олгож буй хэн бүхэн “хүнгүй хувцас байж чи, толгойгүй малгай байж чи” гэсэн уулынхны ардын яруу найрагчийн үгийг үхэн үхтлээ санаж явтугай.

Алга дарам газрын төлөө
– Нэг хот айлын хүмүүс урьд нь юуны төлөө тулалдаж байсан юм бэ?
– Хоёр айлын тариан талбайн хоорондох алга дарам газар, бяцхан хажуу, чулууны төлөө шүү дээ.
– Зэргэлдээ хот айлын хүмүүс урьд нь юуны төлөө тулалдаж байсан бэ?
– Хот айлын дундах алга дарам газрын төлөө шүү дээ.
– Дагестан бусад ард түмэнтэй юуны төлөө тулалдаж байсан бэ?
– Дагестаны хил дээрх алга дарам газрын төлөө гэж Расул Гамзатов хариулжээ.

Хэл, хил, мал гурав
Өнө эртний хүмүүс агуйд галаа манадаг байсан. Өвөг дээдэс минь мянга мянган жил хилээ манаж ирсэн. Өнөөдөр ч үр ач нь манаж буй. Харин тэднийг дархан хилээ нүд чавчилгүй манаж байхад бид “хууль” нэртэй цаасан дээр хуудуутай хүмүүсийн балгаар “хилээ алдах” гээд байна. Хилчид хил зөрчигчийг илрүүлэх үүрэгтэй бол, хууль тогтоогч Улсын Их Хурлын гишүүд нь хуулийн цоорхойгоор хил зөрчсөн “заалт” оруулж болохгүй /О.Д/

“Хэл, хил, мал гуравтайгаа байхад хэн баян бэ? Монгол баян. Хэл, хил, мал гуравтайгаа байхад хэн ялагдахгүй вэ? Монгол ялагдахгүй” гэж төрийн соёрхолт зохиолч Зундуйн Доржийн хэлсэн үг нь 281-ийн холбооны мөнхийн уриа юм.

Нарны гэрэл, агаар-хувийн өмч үү?
Бурхан багш ч эд баялаг, хөрөнгө мөнгөөр шударга ёс үл тогтох тухай мөнхийн сургааль айлдсан.

Гадаадынхан одоо бидэн рүү зэр зэвсгээр бус, мөнгөөр, “ардчилал”, “хүний эрх” гэдэг худал үгээр зэвсэглэн дайрч байна.

-Гадаадынхан бидний гэрийг хоослон, бидний үр хүүхдийг цөлмөж, үр хойчийг минь зарц боолоо болгохоор “эрх чөлөө”, “тансаг амьдрал” гэдэг гоё үгээр зэвсэглэн дайрч байна. Монгол орон өрнөдийн замаар явбал түргэн үхнэ. Дорнодын замаар явбал түргэн уусна. Ард түмэн мэхлэгдэж, ноёлогч, эрх баригч хэсгийнхэн заль мэх, худал хуурмаг, эд хөрөнгөөр гуйвагч сэхээтнүүдийг оосорлож, дуртай зүг рүүгээ чирч байна.

Аугаа их Толстойн “Сэхээрэл” романы гол баатар газрын эзний эрхээсээ татгалзан, газрыг тариачдад өгдөг. Ард түмнийхээ үгүйрэл хоосрол, зовлон зүдгүүр, мөхлийн үндсэн шалтгааныг Л.Толстой заахдаа, “Газрын эзэд нь тариачдаас газрыг нь булаан авсан явдал” гээд газрын эздийн газар эзэмшлийг устгах санал тавьж байв.

“Нарны гэрэл, агаар хувийн өмч биш байдаг шиг, газрыг хувьдаа өмчилж, худалдах, худалдан авах зүйл болгох ёсгүй” гэж өөрөө газрын том эзэн байсан Л.Толстой хэлжээ. Түүний бодсоноор “хүн бүхэн газар эзэмших талаар ижил эрхтэй ч” газрыг хувьд өмчлүүлэхэд хэн нэг нь газраа худалдахаас өөр аргагүйд хүрч, хэн нэг нь худалдан авсаар газрын эзэд, тэдний мэдлийн тариачид буй болж, эцэстээ эзэн, боол, баян, ядуу, үгүйрэл хоосрол, ард түмний зовлон зүдгүүр, мөхлийн үндсэн шалтгаан болдог тул, газар өмчлөхийг устгах асуудал нь гол зүйл гэж үзэж байв. ХХ зууны эхээр болсон сүрт жагсаал, зэвсэгт бослого, тариачдын үймээнийг Толстой нэн сонирхож, эздийнхээ газрыг булааж авсан тариачдын тухай, “Тун зүйтэй. Тариачид хамгийнхаа чухал зүйлд оржээ” гэж Короленкод хэлж байв.

Толстой нь Достоевскийтэй нийлж өөрийн суут авъяас билгээр бүх дэлхийг донсолго, “Европ дахины гайхан биширсэн анхаарлыг Орос орны зүг татсан”, “Толстойг мэдэхгүйгээр өөрийгөө соёлтой хүнд тооцож болохгүй” гэж М.Горький хэлсэн бол, Францын их зохиолч Нобелийн шагналт Ромен Роллан “XIX зууны бүх романуудаас давуутай, суут дурсгал” гэж “Дайн ба энх”, “Анна Каренина” романыг нь үнэлжээ. “Сэхээрэл” роман нь хэвлэгдээд жил хагасын хооронд дэлхийн 30 гаруй хэл дээр орчуулагдаж байсан энэ их хүнийг Махатма Ганди, Ги де Мопассан, Бернард Шоу, Анатоль Франс, Андре Моруа, Эрнест Хемингуй зэрэг дэлхийн олон их оюун ухаантнууд бишрэн хүндэлж, одоо ч түүнтэй эн зэрэгцэх гүн ухаантан, зохиолч өдрийн од шиг гэж дэлхий нийтээр үздэг. Гэтэл газрын эзэн, их зохиолч Л.Толстой газрын тухай ийм хатуу, зөв байр суурьтай байжээ.

Газрыг өмчилнө гэдэг нь түүний жинхэнэ байдлыг заавал алдагдуулж, ямар нэг өөрчлөлт оруулж, физик болон байгалийн шинжийг нь эвддэг.

Дэд бүтэц буй болгох, усжуулах систем нэвтрүүлэх, учир утгагүй байшин барилга барих болон газар өмчлөгч нь дурын хязгаарлалтгүй эрх эзэлж, үүгээрээ тариа ногоо тарих болон хөдөө аж ахуйн бусад зориулалт устаж, газрын жам ёсны үүрэг алдагдаж, гадаадын хөрөнгө оруулалт, үйлдвэр, техник, бас бус байгууламжийн талбар болно.

Газрыг өмчлөгч нь бусдад худалдах, түрээслүүлэх эрх эдэлснээр монгол нутгийн унаган төрх алдагдаж, эрүүл мэнд, үндэсний аюулгүй байдалд хохирол учирна.

Хэн үүнийг турхирав
Монгол Улсын Үндсэн хуулинд “Газрыг гадаадынханд худалдахгүй, өмчлүүлэхгүй, бэлгэнд өгөхгүй, барьцаанд өгөхгүй, арилжихгүй” гэдэг заалт бэлхнээ буй.

Чухам эл заалтыг оруулах гэж 1991 оны эцсээр эхэлж 1992 оны хоёрдугаар сард 76 хоног хуралдаж, хэрэлдэж байж дууссан тэр үеийн Ардын Их Хурлын чуулганд депутат байсан миний бие “Бие даасан депутатуудын бүлэг” байгуулан хирдээ л тулалдсан билээ. Газраа гадаадынханд худалдахгүй, өмчлүүлэхгүй, бэлгэнд өгөхгүй, барьцаалахгүй, арилжихгүй гэснээрээ бид “фашит, нацит” гэдэг нэр хочийг ардчилагчид гэгчдээс хүртэж, тэр үедээ багагүй л хараалгаж зүхүүлж байсан.

Харин одоо санахад нэг л юм ойлгогддоггүй юм. Чухам ямар санаатайгаар газрыг заавал гадаадынханд худалдаж, өмчлүүлэх гээд байв аа?

Хэн үүнийг турхирв?… Жинхэнэ эзэд нь монголд байв уу? Эсхүл хилийн чандаас ийн удирдав уу? гэдэг нь хэзээ нэгэн цагт тодрох биз. Юутай ч гэсэн үндсэн хуулиар тэдний далд санаархал тас цохигдсон ч, газрыг гадаадыханд хугацаатай, төлбөртэйгөөр эзэмшүүлж, ашиглуулна гэдэг заалт орсон билээ. Үүнийг бид эсэргүүцээд хүч хүрээгүй билээ. Нөгөө талаас зах зээлийн эдийн засагт шилжсэн гэх үед гадаадын хөрөнгө оруулалтыг огт үгүйсгэж болохгүй байсан юм.

Нэгэнт зах зээлийнг эдийн засагт шилжсэн гэх тул, эл заалтыг үндэслэн гадаадын иргэд, пүүс, компани хөрөнгө оруулалт хийх, бас бус зорилгоор Монголын газар нутгаас 60 жилийн хугацаатай түрээслэх, цаашилбал 40 жилээр сунгаж болох заалт өөр хуулинд орсон юм. Ер нь газрыг гадаадынханд урт хугацаагаар эзэмшүүлж ашиглуулах, түрээслүүлэх нь өндөр хөгжилтэй, хүн ам ихтэй, томоохон улс гүрнүүдийн хэрэг болохоос бус, манайх шиг бага буурай орны явдал биш гэдэг нь олон жишгээс харагдана.

Хятад шиг тэрбум хүнтэй аугаа их гүрэн 99 жилээр Англид түрээслүүлсэн Хон-конгийг буцааж авах гэж хичнээн явдал болов доо? … Өргөн уудам нутагтай, хүн ам нь даан ч цөөхөн манай улс, газар нутгийнхаа бүх хэсэгт хяналт тогтоох ямар ч боломжгүй билээ. Хоёр сая монголчууд 100 жилээр эзэмшүүлэхээр харьд өгсөн газраа том гүрнүүдээс буцааж авах баталгаа байна уу? Газраа хувьд авсан хүн түүнийгээ хэнд панзалж, хэнд түрээсэлж, яаж арилжиж, хэрхэн ухуулж, төнхүүлж байгааг төр, ард түмэн хянах ямар ч боломж алга. Хянадаг хүн байлаа ч, түүнийг худалдаж авах мөн ч амархан шүү дээ.

Дор хаяхад 20 сая хүн амтай, цаашилбал 100, түүнээс дээш сая хүн амтай улс орон л гадаадынханд газраа түрээслүүлдэг болохоос манайх шиг жижиг улс ийм алхам хийсэн дэлхийн жишиг алга.

Өнөөдөр бид газраа гадаадынханд 60+40=100 жилээр түрээслүүлье? Өнөөдрийн Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, бусад ихэс дээдэс, Улсын Их Хурлын гишүүдээс 100 жилийн дараа амьд байх хүн бий юу?… Тэр үед дэлхийн явдал, хүчний харьцаа хаашаа эргэж, яаж ч хувирах билээ? Хэн мэднэ?

Учир иймд “надаас хойш галав юүлсэн ч хамаагүй” гэх сэтгэлээр эх орондоо ханддаг хүмүүс, өөрийн өчүүхэн биеийг далайн хөөс, өөрийн өчүүхэн санааг зэрэглээ гэж бодож явалтай.

Би, Монгол Улс газраа гадаадынханд огт түрээслүүлж, эзэмшүүлж, ашиглуулж болохгүй гэж буй юм биш ээ. Гагцхүү нөхцөл байдал, цаг хугацаа, орон зай, бусад сөрөг нөлөөллийг сайтар тооцож, хүн ам маань 20 саяас доошгүй, улс орон маань ядахдаа өмнөд Солонгосын түвшинд хүрсэн цагт төр маань өөрөө, олон нийтийн нарийн хяналтын дор хугацаатай, төлбөртэй эзэмшүүлж, ашиглуулж болох юм гэж үздэг.

Харин газрыг гадаадынханд худалдах, өмчлүүлх, барьцаанд өгөх, бэлгэнд өгөх, арилжих тухай ярьсан хүнийг бол үеийн үед хэлийг нь огтол, бодсон хүний толгойг нь авах болтугай. Тийм төмөр нүүртэй төр ирэх болтугай.

 

Харин ард түмэн итгэлээ, хүлээлээ, тэвчлээ, цөхөрлөө. Одоо тэсрэх л үлдээд байх шиг байна. Бүхэл бүтэн хагас жаран өнгөрчихөөд байна шүү дээ.

Ард түмний төлөөлөл АИХ-ын 450 депутатын баталсан 1992 оны шинэ ардчилсан Үндсэн хуулийн хүмүүнлэг иргэний ардчилсан нийгмийг цогцлоон хөгжүүлэх тухай онцгой заалтыг суурь утгаар нь хэрэгжүүлэх талаар дорвитой зүйл тун бага хийжээ. Үүнийхээ төлөө явсан бол ард түмний амьдрал 30 жилийн өмнөхөөс дор орох уу? Маргах хүн байвал захын хорооллуудаар яваад үз. Талхыг таллаж, ургамлыг тосыг граммлаж, төмсийг ширхэглэж авах хэмжээнд очтолоо олон хүний амьдрал доройтжээ. Өвлийн хүйтэнд дайрч бээрсэндээ юу ч хамаагүй түлж умгар муу гэрээ дулаацуулах өрхийн тоо нэмэгдсэн үү гэхээс буураагүй. Бараг 20-иод жилийн өмнө баталсан Бүсчилсэн хөгжлийн үзэл баримтлалыг хэрэгжүүлэх, төвлөрлийг сааруулах, утааг бууруулах чиглэлээр өлгөөд авчихмаар юу хийв? Ажлын байр нэмэгдэж байгаа талаар амаа олохгүй бурж, өөрсдийгөө сайн ажиллаж байгаагаа сайрхан магтаагүй Засгийн газар байхгүй дээ. Үнэндээ ажлын байр нэмэгдсэн юм бол яагаад ядуурал буурахгүй байна вэ? Албан тушаалтнуудын хий хоосон ярианаас илүү “Ажилтай хүн орлоготой. Орлоготой хүн хоосон хонохгүй” гэдэг тэр логикоор асуудлыг онцолж харах цаг болжээ.
Айл гэрийн өнгөтэй өөдтэй явах нь шууд л гэрийн эзнээс хамаардаг. Эцэг хүн өрх бүлийнхээ уураг тархи, оюун санааны төв нь байх ёстой. Тэгж чадахгүй бол тухайн айлын амьдрал ямар байх нь дэндүү тодорхой. Уураг тархи амьдралаа удирдах хэмжээнд зөв ажиллахгүй байгаа юм чинь аргагүй шүү дээ. Түүнтэй яг адилхан төрийн эрх мэдэлтнүүд энэ улсын эцэг нь, бас уураг тархи, сэтгэл зүрх нь. Гэтэл мань томчууд ухаан бодол, сэтгэл оюунаа ард түмэндээ хангалттай үнэнчээр зориулж чадаагүйг өнөөгийн саарал нийгмийн бараан амьдрал харуулж байна. Яавал ард түмэнд таалагдах үг хэлж, үйлдэл хийх вэ гэдэг популист эрх ашиг томчуудын хөлийг тушаад байгаа нь нэг талаас нууц биш. Одоо ийм хандлагаа өөрчилж, нүдээ нээ! Сонгуулиас сонгуулийн хооронд МАН, АН-ыг ээлжлэн сонгож ирсэн нь ард түмэн туйлбаргүйдээ биш илүү өөрийг хүссэндээ л тэр гэдгийг ухаар! Дэлхийн хөгжил цагаар биш бараг л минутаар яригдаж, хөгжингүй оронд 70-аас дээш насныхныг өндөр настанд тооцох талаар ярьж эхлээд байхад бид өнөөх л утаагаа ярьж, өдөр хоногийн хоолны хэрүүлээ хийсээр л байна. Хүний хөгжлөө нэгдүгээрт тавьдаг улс орон цэцэглэн манддаг гэдгийг хэзээ ухаарч амин хувийн эрх ашгаа хойш тавих юм бэ?
Улс орны эдийн засаг сульдаж, өр зээл тамтгаа алдсан талаар шийдвэр гаргагчид ярихдаа өмнөх эрх баригчдаа буруутгадаг жишиг тогтлоо. 1998 онд Тогтвортой хөгжлийн үндэсний хөтөлбөрийг баталж, төр засгийн бодлогын залгамж чанарын талаар ярьдаг хэрнээ сонгуульд ялсан намын бодлого л бүхнийг тодорхойлж ирлээ. Тогтвортой хөгжлийн асуудал сайхан зан нь хөдлөхөөр л хааяа дурсаад өнгөрдөг бэлэг тэмдэг төдий зүйл биш шүү дээ. Эрдэм боловсролтой нь биш эд хөрөнгөтэй нь өндөр сэнтийд залардаг сөрөг жишиг хэдийнэ тогтож үр дагавар нь бүлэглэл хоорондын дайнаар илрэх шинжтэй. Ийм мафижсан тогтолцоог өөрчлөхгүйгээр дахиад 30 жил өнгөрөхөд бүх зүйл бахь байдагтаа байх нь. Магадгүй тухайн үед улсын маань хувь заяа хаашаа эргэсэн байхыг хэлж мэдэхгүй.

Яг ямар салбараа дэмжин мөнгө босгож бусад секторуудаа тэтгэх талаар чухам хэний Засгийн газар тоймтой зүйл ярьж байсныг үнэндээ шуудхан хэлэхэд хэцүү юм. Салбарын эрдэмтэн мэргэд, судлаач, мэргэжилтнүүдийн ярьж хэлж ирснээс иш татвал их мөнгө уг нь уул уурхайд л байна.

1996 онд Ерөнхий сайдаар томилогдсон М.Энхсайхан эдийн засгийг либералчлах асуудлыг хөндөж, улмаар тухайн үеийн УИХ Ашигт малтмалын тухай анхны хуулийг баталж билээ. Үр дүнд нь уул уурхайн салбарт гадаад, дотоод хөрөнгө оруулалт нэвтэрч, улсын төсөвт орж ирэх мөнгөний хэмжээ ч нэмэгдсэн гэдэг. Ямар ч байсан уул уурхай хөдөлгөөнд орж эхэлснээр төсвийнхний, ялангуяа эмч, багш нарын цалинг цагт нь тавихтайгаа болсныг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ төр засгийн уул уурхайд баримтлах бодлого цэгцтэй бус, ойлгомжгүй байснаас салбарынх нь нэр хүндийг унагаах үзэгдэл гарч, энэ нь Ашигт малтмалын тухай болон бусад дагалдах хууль, тогтоомжуудад үе үе өөрчлөлт оруулах хэмжээнд хүргэсэн юм. Төр засаг нь тогтворгүй, хууль эрхзүйн таатай бус орчин хөрөнгө оруулагчдыг “шүүрдэж” эхэлсэн талаар захын геологич ярьж байна. Уул уурхай бол тэргүүлэх салбар гэж дээдэлдэг хэрнээ төрөөс дэмжих тал дээр учир дутагдалтай явж ирсэнийг харамсан шүүмжилж байна. Уул уурхайгаа зөв гольдирлоор нь хөгжүүлээд, орж ирэх мөнгөөр нь бусад салбараа тэтгэж хөгжүүлье гэдэг санааг мэргэжилтнүүд гаргадаг ч дээр очоод л унтарчихдаг бололтой юм. Бизнесмэнүүд төрд гарч улстөрийн бодлого боловсруулаад байхаар уул уурхай яаж зөв зарчмаар хөгжиж, баялагийн зөв хуваарилалтын тухай ярих билээ. Боломж муутай л харагдаад байгаа юм даа.

Албан тушаалтнуудын хувьд ард олон, ялангуяа орон нутгийн иргэдийн дургүйцлийн нөлөөгөөр тэдэнд таалагдахын тулд уул уурхайг үзэх үзэл хандлагаа яаж л бол яаж өөрчилдөг. Үнэхээр байгалийн баялгаа ашиглаж хуримтлал үүсгэхгүй гэвэл өөр ямар салбараа хөгжүүлж, эдийн засгаа тэтгэх вэ гэхээр дээрээс бас л тоймтой зүйл үл сонсогдоно. Уг нь судлаач, эрдэмтдийн яриад байгаа шинжлэх ухааны үндэслэлтэй гаргалгаануудыг урт хугацааны хөгжлийн хөтөлбөр болгон ашиглах цаг хэдийнэ болсон шүү дээ. Дэлхийн банкинд зөвлөхөөр ажиллаж байсан эдийн засагч Намжилдоржийн Энхбаяртай 2016 онд болсон Монголын эдийн засгийн чуулга уулзалтын үеэр ярилцахад “Энэтхэг, Бангладеш, Вьетнам, Филиппин зэрэг орнууд хөгжлийн харьцангуй зөв чиглэлээр явж байгаа гэж бид ойлгож байгаа. Саяхан УИХ-аас батлан гаргасан хөгжлийн бодлого урт хугацааны тогтвортой бодлого байх ёстой. Манай нэг төрлийн түүхий эд дээр тулгуурласан эдийн засаг гадаад зах зээлээс маш их хамааралтай. Цаашдаа эдийн засгаа тогтворжуулах тэр арга замыг бодож олох ёстой. Хөгжлийн бодлогодоо тавьж буй гол зорилго бол уул уурхайн салбартай дүйцэхүйц шинэ салбарыг илүү түлхүү хөгжүүлэх нь зөв гэдэг чиглэл рүү хандах ёстой. Манай эрдэмтэн судлаачид хөдөө аж ахуйн салбарыг аж үйлдвэрийн салбартай хослуулж хөгжүүлэх нь зөв гэж харж байгаа. Хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн боловсруулаад аж үйлдвэрийн эцсийн бүтээгдэхүүн, тэр тусмаа өрсөлдөх чадвартай бүтээгдэхүүн гаргах хэрэгтэй. Ийм бүтээгдэхүүн гаргаж байгаа улс орон олон байна. Тухайлбал, Чили улс өмнө нь хөгжүүлж байгаагүй хөдөө аж ахуйн салбарыг шинээр бий болгоод, огт үржүүлж байгаагүй загас үржүүлж экспортод гаргаж байна. Ойрх Дорнод Ирак улс гэхэд хилим загасыг үржүүлээд экспортод гаргаж байна шүү дээ. Ийм боломж бидэнд ч хангалттай бий” хэмээн шинэ соргог санаа хэлж байсныг энд зориуд дурдахад илүүдэхгүй. Ингээд бодоод байхаар эдийн засгаа хөгжүүлэх нэгдсэн нэг том хөтөлбөртэй болохгүйгээр урагшаа явахгүй нь тодорхой болжээ.
Хамгийн харамсалтай нь тэртээ 1990 оны шинжилтийн гэгдэх үед яригдаж байсан эдийн засаг, нийгмийн хямрал өнөөдөр ч үргэлжилж байна.

Үүнийг авлига хээл хахууль, хууль бус хувьчлал, тендерийн луйвар, албан тушаалын давуу байдлаа урвуулан ашиглах гэмт хэргийн шинжтэй гэх үйлдлүүд шил шилээ даран сөхөгдөж байгаатай холбож үзэхээс өөр аргагүй. Төрийн түшээд, албан тушаалтнууд нэг нэгнээ хулгайч хэмээн цоллох нь хэвийн үзэгдэл боллоо. Хулгайч нар төрд үүрлэсэн юм бол улс орон, ард түмэн өндийхгүй нь ойлгомжтой биш үү?

Дажсүрэнгийн Лхагвадорж

 

Олон жилийн судалгааны ажил хийсэн. Олон зуун удаа бөө нартай уулзалт хийж, зан үйл хийлгэж, олон зуун цагийн видео бичлэг, ярилцлага хийж сэтгэл судлал, харилцан хамаарал бүхий олон зүйлийг үзлээ. Өнөө үед шинжлэх ухаанд бидний анхаарах сэдвийг тайлбарлах бүх зүйл байдаг.
Антропологи, угсаатны зүй нь асар олон материал бөгөөд амьдралын олон янз байдлаас ижил, ижил зүйлийг олох боломжийг олгодог. Ойлгож, олж авсан зүйлийг тодорхойлоход маш хэцүү байдаг. Практик хувийн олон жилийн туршлага, асар их хүч, их хүч, цаг хугацаа шаардагдана.
Номоос ном руу шилжих, киноноос кино үзэх гэх мэт олон хэвшмэл ойлголтууд байдаг. Жишээлбэл, “бөө биеэ орхиж, сүнснүүдтэй хэрхэн харилцдаг” тухай асуудал юм. Ийм байдлаар гайхамшигтай ертөнцийг мэдрэх, түүнтэй харилцан үйлчлэх чадвар, энэ ертөнцөд түүнийг ашиглах, үр дүнд хүрэх, “гайхамшгийг” төрүүлэх чадвартай байдаг. Энэ бүхнийг тусгасан киног бүтээж байна.
Экспедицийн зорилго бол өөртөө болон амьдралдаа ер бусын, гайхалтай үр дүнд хүрэх явдал юм. Бид өнгөрсөн арван жилийн туршид судалгааны зам дээр тулгарсан хамгийн сайхан, хамгийн гайхамшигтай зүйлийг энэ удаа мэдэрсэн. Бүх экспедицийн хамгийн сонирхолтой, сэтгэл хөдөлгөм зүйл бол энэ байлаа
Экспедицийн үеэр бид өөрсдийн соёл иргэншлийн гарал үүсэл, өөрсдийн гарал үүслийг эргэн харахад хүрсэн. Европын антропологийн үзэл баримтлал нь хүнийг өөрийн мөн чанараараа хувь хүн гэж үздэг. Үүнтэй холбогдуулан хэдэн арван жилийн туршид антропологчид Дорнодод ихэвчлэн эрэлхийлж байсан шинэ мэдлэгээ олж, ойлгохыг хичээж ирсэн. Бидний мэдэж байгаагаар шинжлэх ухаанд өрнө, дорнын хандлагыг хослуулсан нь үзэл баримтлалын түвшинд ч бүтэлгүйтдэг явдал гардаг. Дорнын антропологийн практикийг судалж, судалж, орчин үеийн сэтгэл зүйд цоо шинэ, гайхалтай боломжуудыг нэвтрүүлж байжээ.
Хүмүүс бөө болох боломжгүй боловч бөө мөргөлд хамааралтай эртнээс итгэл үнэмшилтэй ханддаг хүмүүс байдаг. Одоо Тувад гурван зуу орчим бөө байдаг бөгөөд тэдний тавны нэг нь Австри, Америкийн бөөгийн төвүүдтэй холбоотой ажилладаг.
Бүгд найрамдах улсад энэ мэргэжлийг заахад нэг ч саад бэрхшээл байдаггүй бөгөөд шууд утгаараа хэн ч нэг байж болно. Бөө нарын аравэы нэг нь Кызыл хотод амьдардаг. Бөөгийн шатлалд таван түвшин байдаг. Энэ мэргэжлийн төлөөлөгчид дунд дээд боловсролтой, сургалтын байгууллагын багш ажилтнуудад байдаг. Тэд бусад шашин шүтлэгтнүүдтэй хамт сурагч, оюутнуудад лекц уншдаг.

Тувагийн Өндөр бөө Кара-Оол Тюлюшевич Допчун-Оол

Эерэг үр дүнд хүрэхийн тулд бөө нь транс, өөрөөр хэлбэл ухамсрын өөрчлөгдсөн байдалд орох ёстой. Тэнд байхдаа тэр “буруутан” -ыг амархан олж, үүнийг арилгадаг. Үүнийг хэрхэн хийдэг вэ?
1. Юуны өмнө тэр өвчтэй хүнээс оюун санааны мөн чанарыг гаргаж аваад өөр газар байрлуулж чаддаг. Ихэнхдээ энэ нь урьдчилан бэлтгэсэн зуурсан гурилаар хийсэн хүүхэлдэй юм.
2. Муу нүд, гэмтсэн тохиолдолд тэр алдагдсан сүнснийхээ хэсгийг хохирогчдод буцаадаг.
3. Гурав дахь арга бол өвчтэй хүний \u200b\u200bүл үзэгдэх холболтыг түүний сүнсний хамгаалагч, сүүлчийн хүч чадлыг бэхжүүлдэг зан үйлийг хэрэгжүүлэх явдал юм.
Шаман Хам бараг л адилхан, зарим өөрчлөлттэй байдаг. Тэрбээр нарийн ширхэгтэй костюмтай хувцас өмсөж, тавиураа үүрээд, хэнгэрэгээр цохиж, тэдэнтэй “ярилцах “ын тулд сүнснүүдтэй холбоо тогтоохыг хичээдэг.
Хулгайн дуу нь тэсрэлтийг нөгөө ертөнцөд аваачиж, дараа нь буцааж өгдөг. Нүдээ аниад бөө нь зан үйлийн бүжгийг уран зөгнөлт байдлаар хийдэг бөгөөд энэ мөчид түүний онцлог шинж чанар нь аймшигтай хараалаар гажуудуулж болно. Аажмаар цохилт нь улам бүр нэмэгдэх бөгөөд энэ нь төрсний дараах хөдөлгөөний хурдыг харуулж, тэдний дуу чанга, хэмнэлтэй болж эхэлдэг – “яриа” эхэлдэг.
Үүнийг дуусгасны дараа уур нь ихэвчлэн ядарч сульддаг, тэр ухаан орж, сэргэх хэрэгтэй болдог. Сэтгэл санаагаар түүнд хэлсэн зүйлийг үзэгчидтэй хуваалцдаг. Ийм нөхцөлд юу хийхийг зөвлөдөг.
Ерөнхийдөө шинж чанарууд нь хусахад маш чухал бөгөөд тамхи татах хоолойг тамхи таталгүйгээр хийх боломжгүй юм. Утаа нь өдөөн хатгалгааг дараачийн амьдралд хүргэхэд тусалдаг. Бөө хүн морийг бөөтэй холбодог. Тэр утсаа аваад түүнд “морь” асаж, сэргэв.
Тансаг хувцас нь араатан эсвэл шувуутай адил юм. Мөр, ханцуй нь металл судалтай – ястай байдаг. Нөмрөгний ёроол нь шувууны сүүлний хэлбэрээр хийгдсэн байдаг.
Нуруун дээрх ялтсууд нь чөлөөтэй өлгөж, өдтэй төстэй байдаг. Нөмрөг нь буга эсвэл шилний арьсаар хийгдсэн байдаг. Гутал, нялцгай биетэн дээр араатан хатгамал, эсвэл түүний металл дүрсийг оёдог.
Өмнө нь малгай эсвэл нөмрөгний ард буга, шувууны оёдол байсан бол одоо зөвхөн төмөр дуураймал байдаг. Малгайнаас нүүрний гуравны хоёрыг хамарсан тууз өлгөсөн байна. Бөөгийн сүнс ба амьдрал түүний дажгуун, өмсгөлтэй салшгүй холбоотой.
Бөөг цагаар хийх боломжтой боловч Туван бөө нар орой, шөнийг хамгийн тохиромжтой цаг гэж үздэг.

“Халх голын дайны түүхийн судалгаа, Баримт ба газар орон” сэдэвт олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд МБНЭ-иын Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан урилгаар оролцсон байна.

Олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд И.В.Сеченов ахлагчтай ОХУ-ын төлөөлөгчид, БНХАУ-ын Хөлөнбуйр аймгийн Шинэ барга Зүүн хошууны намын хорооны зөвлөх Гү Мандал тэргүүтэй төлөөлөгчид, Танака Кацухико тэргүүтэй Японы төлөөлөгчид оролцсон байна.

Үндсэн илтгэлийг “Халх голын дайны түүхийн судалгааны өнөөгийн байдал, хэтийн төлөв” сэдвээр БХЭШХ-ийн Цэргийн түүх судлалын төвийн дарга, доктор, профессор, хурандаа С.Ганболд тавьлаа.

“МАХЦ-т ажиллаж байсан сургагч нарын тухай” ОХУ-ын судлаач, Ю.М.Свойский, “Номун хааны дайны газрын нэрний тухай” БНХАУ-ын түүхч, Номун ханы түүх судлалын төвийн дарга Шу Чан Жианг, “Манцуур дахь хилийн хэлэлцээрт оролцсон БНМАУ-ын толгойлогчдын хувь заяа” Танака Кацухико доктор, профессор, “Халх голын дайнд П.Чогдонгийн удирдсан 7 дугаар заставын гүйцэтгэсэн үүрэг” ХХЕГ-ын Хилийн түүх судлалын секторын эрхлэгч, доктор, дэд профессор, хурандаа Ж.Өвгөнбүргэд, “Манж-Го –ийн зэвсэгт хүчний бүрэлдэхүүнд байсан “номхотгон тайвшруулагч армийн тухай” И.В.Сеченов, “Халх голын дайны үед Хятадаас Япон, Орост явуулсан тагнуулын ажил” Япон улсын Шова их сургуулийн доктор Б.Хүсэл, “Номун ханы дайны эхлэл болсон маргааны тухай” БНХАУ-ын түүхч Баваасан, “халх голын дайнд хилийн 0132 дугаар ангийн гүйцэтгэсэн үүрэг” Хийлийн цэргийн 0132 дугаар ангийн захирагч, хурандаа Д.Мэндсайхан, “Японы армийн байлдааны ажиллагаа газрын зураг дээр” Япон улсын судлаач Охари Каздутоси нарилтгэл тавьж оролцлоо.

Мөн 12 эрдэмтэн судлаач өөрсдийн судалгааны бүтээлээс илтгэл тавьж оролцлоо. Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлын үер МБНЭ-ийн төлөөлөгчид Халх голын ялалтын музейг үзэж сонирхолоо.
Я.Мөнгөнөө

МБНЭ-ийн төв байр ес, аравдугаар сард хүний хөдөлгөөн ихтэй байлаа. МБНЭ-д хандагсадын тоо долоо хоногт дундажаар 1000-1300 орчим байна. Тиймээс тэдэнтэй харьцахад багагүй цаг зарцуулж байна. МБНЭ нь үйл ажиллагаа явуулах аппаратгүй, нэг хүн орон тоогоор, нэг оуютан хичээлийн бус цагаар ажиллаж энэ их ажлыг амжуулж байна. Тэдний дийлэнх нь цахим хэлбэрээр харьцаж, хариулт өгч, хамтран ажиллаж байна. Бидэнд хандагсадын ихэнх нь Мөнх тэнгэрээ шүтэн бишрэгчид, энэ үзлийг сонирхогч иргэд хандаж байна. Тэдний дийлэнх нь залуучууд байна.
Өвлийн улирал эхлэхээр МБНЭ-ийн Дээд зөвлөлийн гишүүд суурин байдаг болохоор сургалт, ярилцлага, хурал зөвлөгөөн хийх боломжтой байдаг. Мөн МБНЭ-ийн дотоод ажлуудад идэвхтэй оролцох боломжтой болдог. Одоо МБНЭ дээр гишүүдээ 15-20 хүнтэй бүлгүүдэд хувааж уулзалт хийж ирэх жилийн ажлаа ярилцаж санал бодлыг нь сонсож байна. Мөн МБНЭ-ийн дүрэмд нэмэлт өөрчлөлт оруулах санал авч байна.
МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүдээс 2014 онд Мөнх тэнгэрийн үйлд идэвхтэй оролцсон гишүүдийн санал авч шагналд тодорхойлох ажлууд хийгдэж байна.
Д.Төмөрөө

Мэдээ хадгалах
Хараал гэдэг хэзээд үйлийн үртэй зүйл билээ. Түүнийг яаж ч зогсоож болохгүй гэдэг. Учир нь хэн нэгэн хүний гай зовлон, сэмэрсэн сэтгэл шингэсэн тэдгээр эд зүйлс хүрсэн эзэддээ аймшигтай их гай барцдыг авчирч, улмаар амь насыг нь аван оддог байжээ. Ингээд түүхнээ цусаар бичигдэн үлдсэн тайлбарлахын аргагүй хараал шингэсэн эд зүйлсийг танилцуулъя.

1. Мөсөн хүн
1991 онд Альпийн нурууны орчмоос ойролцоогоор 5000 гаруй жилийн настай занданшсан хүний цогцсыг судлаачид олсон байна. Гэвч түүнийг олсон 7 судлаач бүгд харамсалтайгаар амь насаа алджээ. Тэдний нэг нь ч жамаараа бус бүгд цаг бусаар дараалан нас барсан гэдэг. Тэд авто машины ослоор, хаднаас унаж, нурангид дарагдан, цусны эмгэгээс гэх мэт бүгд өөр өөр шалтгаанаар нас барцгаасан байна. Яагаад тэдэнд ийм зүйл тохиолдсонд бүгд гайхшаа баран, үхлийн шалтгааныг нь тэрхүү жигтэй цогцосны хараал хэмээн тайлбарлажээ.

2. Уйлж буй хүүгийн зураг
Энэхүү зургийг 1980-аад оны үед алдаршаад байсан Испанийн зураач Бруно Амадио (Bruna Amadio) хэмээх зураач зуржээ. Таныг харахад энгийн нэгэн өхөөрдөм хүү ихэд гомдоллон уйлах тус зургийг зураач нэгэн хүүгийн бодит төрхөөр хуулбарлан зурсан гэдэг. Зурган дээрх хүү Мадридад эцэг эхийнхээ хамтаар амьдардаг байсан ч, тэдний гэр түймэрт автахад хачирхалтай тохиолоор хүү ганцаараа амьд үлджээ. Улмаар зураач залуу хүүг өрөвдөн өргөж авсан байна. Хүүг ирсний дараахан зураачийн гэрт түймэр гарч, түүний урлан үнс нурам болтлоо шатжээ.

Үүнд бухимдсан зураач залуу хүүг буруутган зэмлэхэд, түүнд нь ихэд гомдон уйлсан аж. Ийнхүү зураач залуу хүүгийн уйлж буй төрхийг зуржээ. Тэр явдлаас хойш удалгүй хүү ор сураггүй алга болсон бөгөөд түүнийг дахиж хэн ч хараагүй юм. Хүмүүс түүнийг авто машины осолд орсон хэмээн жиг жуг ярилцаж байсан боловч энэ нь өнөөг хүртэл нууц хэвээр үлдсэн юм. Хачирхалтай нь түүнээс хойш хүүгийн зургийг гэртээ өлгөсөн айл бүрт гал гарч, үнс нурам болтлоо шатдаг байхад зөвхөн хүүгийн зураг л шаталгүй хэвээр үлддэг байна.

3. Итгэлийн алмаз
Энэхүү алмаз нь дэлхий даяар хараалтай гэдгээрээ алдартай юм. Учир нь тус чулуу нь 1600-аад оны үед сүмийн шүтээн дээр гэрэлтэж байсан бөгөөд 17-р зуунд түүнийг хэсэг хүмүүс хулгайлжээ. Улмаар сүмийн тахилчид тэрхүү чулууг хараасан хэмээн хүмүүс боддог байна. Тус алмааз нь очсон эзэн бүртээ аймшигтай их гай барцдыг дуудаж, амь насыг нь аван оддог байжээ. Энэ мэтээр маш олон хүний гар дамжсан энэхүү эрдэнийг хүнд өмчлүүлэхгүйн тулд маш өндрөөр үнэлсан гэдэг. Одоогийн байдлаар тус алмаз АНУ-д хадгалагдаж байгаа юм.

4. “Кох и Нор” алмааз
Энэхүү алмааз нь итгэлийн алмаазтай төстэй боловч, зөвхөн эрчүүдэд аюул занал учруулдаг байна. Эсрэгээрээ бүсгүйчүүдийг амжилт, хөрөнгө чинээнд хүргэдэг энэ алмазны учрыг хүмүүс өдгөө ч гайхсаар байгаа юм. Магадгүй энэхүү алмазын анхны эзэн, хэн нэгэнд хорсохдоо ийнхүү түүнд хараал шингээсэн ч юм бил үү?

5. Супермений хараал
Та гайхаж байж магадгүй. Таны үзэх дуртай “Super man” киног анхлан зохиогчид өөрсдийн баатрыг хараасан хэмээн хүмүүс ярилцдаг. Учир нь түүний дүрийг бүтээсэн жүжигчид ямар нэгэн байдлаар бэртэх, амиа хорлох, саажилттай болох гэх мэт хэлэхийн аргагүй аймшигтай зүйлүүдтэй учирдаг ажээ. Супермэны анхны дүрийг бүтээсэн Жерри Сигел, Жо Шустер нар ажлын хөлсөндөө ямар ч мөнгө авалгүй, “Dc Comics” компанид залилуулсан уурандаа энэ дүрийг хараасан гэж ярьцгаадаг.

6. Бамбиногийн хараал
Бамбино (Bambino)-ийн хараал нь дэлхийд хамгийн алдартай спортын хараал юм. “The Boston Red Sox” хэмээх мэргэжлийн бейсбол багийн тамирчин Babe Ruth “New York Yankees” багт орсноос хойш ийнхүү азгүйдэлд унасан ажээ. Түүнээс хойш “Yankees” багийнхан дэлхийн хэмжээний тэмцээнүүдэд ялалт байгуулж, харин “Red Sox” ялагдсаар байжээ. Гэвч 2004 онд сар хиртэх үеэр Red Sox-ийнхонд ялалт эргэн иржээ. Тэд үүнээс хойш тэмцээн бүртээ ялалт байгуулж, “Yankees”-ийг бут ниргэсэн юм.

7. “Клуб 27” хараал
“Клуб 27”-ийн хараал гэдэг нь алдар нэртэй бүлэг хөгжимчдөд хамаарах хараал юм. Тэдний алдрын оргил үедээ буюу 27 насандаа харамсалтайгаар таалал төгсөөд байсанд хүмүүс ихэд гайхаж байсан юм. 27 насандаа харамсалтайгаар таалал төгссөн оддыг дурдвал алдарт Нирвана хамтлагийн дуучин Курт Кобейн (Kurt Cobain) 1994 онд амиа хорлосон. Хөгжимчин Жими Хендрикс (Jimi Hendrix) 1970 онд бөөлжсөндөө хахаж үхсэн байдаг. Дуучин Жим Моррисон (Jim Morrison) 1971 онд зүрхний шигдээс өвчнөөр нас барсан гээд тэдний үхлийн хэн ч тайлбарлаж чаддаггүй. Тэд бүгд 25 насандаа нэрд гарч, 27 насандаа харамсалтайгаар таалал төгссөн юм.

8. Хараалтай утасны дугаар
0888-888-888 хэмээх утасны дугаар нь яг л аймшгийн кинон дээр гардгийн адилаар хараал шингэсэн ажээ. Учир нь 2000 оноос өмнө энэхүү дугаарыг ашиглаж байсан хүмүүс бүгд нас барцгаасан юм. Тэдгээр хүмүүс ихэвчлэн хорт хавдар, хар тамхи, бусдад хорлогдсон гэх шалтгаануудаар хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлжээ. Энэхүү дугаар нь Болгар улсын харьяалалд байдаг бөгөөд түүнээс хойш дугаарыг устгалд оруулсан гэнэ. Үүний цаана ямар нэгэн аймшигтай зүйл нуугдаж байгаа ч юм бил үү?

9. Ирландын хараалтай цайз
Ирландын Бларнигийн цайзын чулуунаас хэсгийг авч хулгайлсан хүмүүс хэзээд азгүй зүйлстэй учирч, түүнийгээ буцаан авчирахаас нааш тэрхүү хараал зогсдоггүй ажээ. Энэ нь тэрхүү цайзыг бусдын нөлөөнд автуулахгүй гэсэндээ юм. Харин эсрэгээрээ тэрхүү цайзын чулууг үнсэж, хүслээ шивнэх юм бол тухайн хүнд их аз ирж, хүсэл нь биелдэг байна. Үнэхээр хачирхалтай байгаа биз.

10. Текумсегийн хараал
Энэхүү хараалыг хүмүүс янз бүрээр л тайлбарладаг. 1840-1960 оныг хүртэлх 0-ээр төгссөн онуудад ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон хүмүүс учир битүүлгээр нас бараад байсанд энэхүү хараалыг “Ерөнхийлөгчдийн хараал”, “0 цифрээр төгссөн оны хараал” гэх мэтчилэн янз бүрээр нэрлэдэг. Тус хараалыг ерөнхийлөгч Уильям Харрисон (William Harrison)-оос эхэлсэн хэмээн үздэг. Учир нь тэрээр Америкийн уугуул иргэдийг залилж, тэдний газар нутгийг булааснаас “омгийн ахлагч” түүнийг харааж, Харрисоноос хойш 7 үеийн ерөнхийлөгчдийг түүнтэй ижил нас барна хэмээн хараасан байдаг ажээ.

Гурын хүзүүгээр хийсэн эр хар сур чоныг байтугай нас гүйцсэн бүдүүн азаргыг хөдөлгөхгүй лут бөх эд л дээ. Чоны тарчлах, аяглахыг Даваажий анчин бахтайяа тавлан харж, тамхиа нэрэн таашаал авчээ. Тэгээд ангийн хурц хутгаа гарган чоноо амьдаар нь тулмалж өвчөөд арьсыг нь авч шар махтай нь үлдээгээд хүлээсийг тайлсан байна.

Зовлонт чоно хэдэн өдөр амьдаараа элээ хэрээний хоол болоод долоо дахь хоног дээрээ үхжээ. Тэнэг анчин Даваажий энэ тухай нутгийнхаа хэдэн өвгөчүүлд хөөр баяр болгож ярьжээ. Тэдний яриаг сонсч байсан саахалтын айлын эзэгтэй Хорлоожий гуай сэжиглэн,
– Долоон уулын цаагуур далд ормор минь. Манай гэрт ийм муухай юм битгий яриад бай! гээд шанагатай халуун хар цайгаар дал мөр рүү нь цацаад хөөгөөд гаргачихжээ. Халуун цайнд түлэгдсэн Даваажий гэртээ хариад баавгайн тос түрхсэн ч өөдтэй нэмэр болсонгүй. Их л удаж эдгэрсэн юм байх. Гэтэл хойтон нь яг чоно тамласны нэг жилийн ойн өдөр нь Даваажий анчны гэр нь шатаж, гэрийн эзэн 30 хувийн түлэгдэлтэй Мөрөн хотын нэгдсэн эмнэлгийн түлэнхийн тасаг барааджээ. Бууны гох дардаг долоовор хуруугаа тайруулж, моринд дөрөөлдөг зүүн хөлөө өвдгөөр, овоо хараа онилдог баруун нүд нь сохорчээ. Лам хар, бөө удганаар явж арга чаргаа барж, амь насаа баахан гуйсанд,
– Дээд тэнгэрээс язгууртны амьтныг тамласан байна гэж Далай ээж удган айлджээ. Ерөөсөө тавьтаргүй Даваажий,
– Энэ муу зөнөсөн удган худлаа ярив гээд хүүгийнхээ машины хаалгыг пинхийтэл хаагаад Дархадын Цагаан бөө гэдэг Дүүрэнжаргал гэгч дээр иржээ.

Цагаан бөө толио баахан харснаа,
– Би мэдэхгүй юм байна гээд өөр юм хэлсэнгүйд,
– Чи муу өргөл барьцандаа цадаад үнэрхэж байна гэсэнд,
– Хэд хоногийн дараа чоны үхлээр үхэж элээ хэрээний хоол болох юм байна гэв.
– Миний хийсэн муу үйлийг хүнээс сонсчихоод донгосч байгаа юм. Улаанбаатар хот орж эмчлүүлэнгүүт Гандангийн Чойжоо унзадаар аргалуулна гэсээр нийслэлд иржээ. Урдын танил унзад түүнийг баахан ёоз муутай харснаа,
– Даваажий минь. Чи их муухай юм хийжээ. Хурдан нутаг буц. Улаанбаатарт чинь хүнийг нутаглуулахдаа чандарладаг болсон. Энд галд хуйхлагдсанд орвол нутагтаа очиж элээ, хэрээ хоолловол хойт насандаа сайн төрлийг олно хэмээжээ. Сарын дараа Даваажий анчин нутгийнхаа наран ээвэр энгэрт ясаа амраажээ. Нүгэл нүдээрээ гэдэг л энэ байх гэж хөвсгөлчүүд ханцуй дотроо залбиран шивнэлдсээр байгаа ажээ.

Чамаар сурвалжлуулмаар байна. Чи явж чадах уу?” гэлээ. Би ч уухайн тас зөвшөөрөв. Ажлаасаа чөлөө аваад л гүйцэх нь тэр. Аяндаа гарлаа. Нэгдсэн эмнэлгийн нарийн мэргэжлийн эмч нар сувилагч нартайгаа бэлэн болжээ. Хоёр “Пургон”- той явж билээ. Саадгүй давхисаар санасан газраа очив. Хөвсгөлийн Цагаан- Үүр үнэхээр үзэсгэлэнт газар ажээ. Эх орныхоо бүх аймгаар явж үзсэний хэрэг юу билээ. Адилтгах газар ховор санагдсаныг нуух юун. Уйлган гэх алдартай үзэсгэлэнтэй голын уснаас уусан шиг явахад юу эс бодогдох билээ дээ. Уйлган гол алдаршсаны гол үзүүлэлт их энгийн ажгуу. Ганцхан голын хөвөөнөөс Монголын гурван аварга төрсөнд байгаа юм. Бараг дөрвөн аварга төрөх шахсаны “азгүй” нь энд өгүүлэгдэх “хужаа” хэмээх Ө.Чүлтэмсүрэн арслан буюу. Анхны аварга нь Б.Цэвээнравдан. Удаахь нь Д.Дамдин. Гурав дахь нь Ч.Бээжин бөлгөө. Ө.Чүлтэмсүрэн арслан нэгэнтээ Д.Дамдин аваргатай үлджээ. Хүмүүс ч зөвлөж л дээ. За, Дамиа өгчихөөрэй. Манай сумаас бас нэг аварга төрөх боллоо гээд л гаргаж. Мань хүн ч “За, за” л гэсэн юм биз дээ. Гараад орхичихоод иржээ. Дамиа, яачихав аа гэсэнд “Худлаа барилдаж чадсангүй” гэжээ. Ийм л шударга байжээ, манай бөхчүүд. Хожим нь “хужаа” арслангаас энэ тухай асуувал “Залуу байсан тул хаяна л гэж бодсоноос ярьж барих тухай бодож явсангүй” гэж билээ. Мөн ч уужуухан дотор шүү. Одоо гол яриандаа оръё.

Нэгэн өдөр Ёндонцоо дарга “Хоёулаа нэг айлд очно” гэв. Юун айл болохыг нь лавлавал “Чам шиг сурвалжлагч хүнд их хэрэгтэй хүн” гэснээс өөрийг хэлсэнгүй. Нөгөө айлд нь яваад очлоо. Ёстой нэг хайнагийн шар шиг ханхар шар ануухан хөгшин самгантайгаа угтав. “Ёо” эмч “За, хужаа арслан сайхан намаржиж байна уу?” гэнгүүт “Өө, тэгэлгүй дээ. Чүлтэмсүрэн арслан байна шүү дээ” гэх бодол зурсхийн танимхаарах сэтгэл төрсөн билээ. Идээ, будаа болж халуун яриа ч өрнөв. Би сонсоод л, тэд яриад л. Ярианы сэдэв бөх рүү шилжсэн нь мэдээж. Аарцаг уужуу, алцганаж явдаг болохоор нь “хужаа” хэмээн хочилсныг ярианаас нь ойлгоод авлаа.

Арслан хоёр сонин түүх өгүүлсний эхнийхийг сонирхуулья.
Арслан болохын өмнөх жилийн намар гээд ярьсан санагдана. Хэсэг нөхөд нийлээд анд явжээ. Далимд нь Даян дээрхийн агуй орохыг ч бодсон гэнэ лээ. Сумын зурагчин нэг нөхөр азаар хамт явж л дээ. Зорьсон газраа хүрч явтал хоёр том баавгай хос бамбарууштайгаа байж. Олондоо “анчин” хэмээн алдаршсан Сэрээнэн гэдэг хүн буудах болжээ. Эр баавгайг нь намнаад аймгийн музейд өгье. Овоо том эд бололтой. Сайхан үзмэр болно биз хэмээн ярилцацгаажээ. Сэрээнэн анчин карабинаа бариад дөхжээ. Ажиг авсан баавгайнууд сэрэмжлэн, бамбаруушаа харамлах маягтай хажуудаа аваад хоёр хөл дээрээ босоцгоон холын бараа харах нь сүртэй гэнэ. Төдөлгүй хүний бараа харсан эм баавгай бамбаруушаа дагуулан дөлжээ. Харин эр нь тэндээ хоцрон тэднийг хамгаалахаар шийдэв бололтой сэжигтэй тийш ойртон иржээ. Хүмүүс ч сандарсан байна. Буудах цаг болсон доо. Хэт ойртвол аюултай. Буу нь гацчихаагүй байгаа? Яадаг билээ гэх хооронд буу тасхийгээд тайга шуугиад явчихаж. Баавгай амьтай болгоны шээс савирмаар муухай орилоод дороо эргэлдээд унаад өгчээ. Буугаа зэхсээр очиход зүрхэндээ буудуулсан хөвчийн эзэн аль хэдийнэ нугдайгаад өгсөн байжээ. Ингээд бөөн яриа болжээ. Өвчөөд, мөчлөөд авах гэхээр үзмэр биш болно. Дамжлаад уулнаас буулгах гэхээр даахгүй. Яадаг билээ гэцгээжээ. Чүүеэ арсланд гэнэт үүрээд явчихмаар санагдсанд “За, би буулгая. Бусдыг та нар аргална биз” хэмээжээ. Бусад нь гайхавч бас ч гэж бөх хүн үзээд алдаг гэсэн байдалтай “Тэг, тэг” гэжээ. Ингээд цусыг нь сайн цэвэрлээд мөрөндөө тампуу тавиад босоогоор нь үүрээд хоёр саварнаас нь атгаад зүтгэчихэж. Уулнаас дөрөв амраад буужээ. Баавгайн толгой толгой дээрээс нь дараад хойд хоёр хөл нь ялимгүй чирэгдээд явсан гэдэг.

Тэгэхэд Чүүеэ арслан метр наян хоёр сантиметр өндөр, 110 кг жинтэй байсан гэхээр аварга баавгай байсан нь ойлгомжтой. Зурагчин үүрсэн чигээр зургийг нь авч нэг хувийг тэр үеийн “Хөдөлмөр” сонины “Цай уух зуур” бил үү дээ нэг буланд тавьсан гэдэг. Хоёр дахь зургийг нь тэр намрын “Өдрийн сонин”- ы нэгэн дугаарт тавьж билээ. Баавгайг сумын төвд морь тэргээр авчраад хэмжихэд 185 см өндөр, 300 гаруй кг жинтэй аварга амьтан байжээ. Түүгээр чихмэл хийгээд Мөрөнгийн музейг үзмэржүүлж байснаа ийнхүү өгүүлсэн бөлгөө. Арслангийн бяр жинхэнэ орж байсан цаг бололтой. Ирэх жилийн наадмаар үзүүрлэсэн гэдэг нь тийм түүхтэй юм билээ. Бөхийн тухай маш сонирхолтой олон зүйл ярьсан ч тэр бүхнийг өгүүлээд яах билээ. Одоо хамгийн сонирхолтой түүх болох чөтгөртэй хүч үзсэнийг нь сонирхуулья. Баавгай намнасныхаа дараахан анхны цаснаар хоёр нөхрийн хамт гахайнд явжээ. Гахайн мөр олоод нэгэнт нар хэвийсэн тул амрахаар болжээ. Ингээд жодгор босгон хоолоо хийгээд бөх, морь ярьсан шиг суутал харуй бүрий болжээ. Унтацгаая гэж тохироод хоёр нөхөр нь галаа өрдөн гишүү бэлдээд хоцорсон байна. Мань хүн “морь харах”- аар явжээ. Нэг хартал Чүүеэ ямар нэг юмтай ноцолдож гарчээ. Нөгөө хоёр нь ч айгаад баавгайтай барилцаж авсан юм биш байгаа. Ядаж хашгирмаар юм. Очицгооё гээд буугаа барин дөхжээ. Тэгтэл юун баавгай байхав. Нүдэнд харагдах юм үгүй нэг юмтай л барилдаж, ноцолдоод байх юм гэнэ. Хий буудалтай биш. Чүүеэ, чи яагаад байгаа юм бэ хэмээн дуудсан ч дуугараагүй ажээ. Ингээд бүр учраа олохоо байгаад байтал арайхийж нэг юм түүнээсээ салаад хөдөлгөөнгүй хөшөөд амьсгаадаад зогсч орхиж. Жаахан тайвшрахаар нь асуувал “Ёстой бүү мэд. Бие засахаар явж байтал өмнөөс гэнэт том хар юм гарч ирээд золгоод авсан. Айсандаа болоод дуугарч чадсангүй. Хоолой гардаггүй. Ямар хүчтэй амьтан бэ, мэдэхгүй. Нүүрийг нь харж чадсангүй. Дархан суйлаагаа хоёр хийгээд чадсангүй. Тэр ч намайг дийлсэнгүй. Та хоёрыг ирэхээр явлаа. Эргээд л алга болчихлоо” гэж үнэнээ хэлжээ. Ингээд оромждоо ортол арслан дээлээ бараг нэвт хөлөрсөн байжээ. Хамаг бие нь чичрээд таг гэнэ. Ингээд нөхөдтэйгээ яриад нойргүй хонов. Хангай сануулга өгсөн байж магадгүй гээд ан хийлгүй буцсан байна. Маргааш нь бараг өдөржин бодол болсон амьтан хар, цагаан дуугүй яваад байж.

Гэртээ ирээд аав, ээждээ хэлэн лам, хар болсон байна. Нутгийн нэгэн мэргэн лам үзээд ийн ярьжээ. Тэрхүү ламыг “Саажаа” хэмээн авгайлдаг болохоос бүтэн нэрийг нь мэддэггүй байжээ. Мань хүн ингэж ярьжээ. “Айх юмгүй. Хангайн савдаг чөтгөрийн дүрээр ирээд чамайг сориод явсан байна. Уг нь чи яаж ийж байгаад хаячихсан бол их сайн байж. Хаяагүй ч гэсэн унаагүй болохоор учиртай” гээд сан тавин, ариулаад гаргажээ. Наадамд явахынхаа өмнө нэг уулзаарай гэжээ. Наадмын өмнөхөн уулзвал “Чи их сайн барилдана. Том цол авна Савдагтай тэнцсэн хүнтэй хэн тэнцэх билээ” гэжээ. Ингээд наадамд очиж барилдан найм давж нутгийн аварга Д.Дамдинтай үлдэн үзүүрлэсэн түүх ийм юм гэнэ билээ. Савдагийг хаячихсан бол тэр жилийн наадамд түрүүлэх байсан бололтой. “Юм их л учиртай байдаг юм байна лээ. Над шиг савдгаар сориулсан бөх ер нь байдаг болов уу? Мэдэхгүй юм даа” гэж ярьсныг нь Ёндонцоо дарга бид хоёр чихээрээ сонссон түүх ийм бөлгөө.
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.

a

Их бөө нар нэгэнт ард түмэндээ тусалж, олон түмэнд өвөг дээдсийнхээ гэрэл гэгээ, мэргэн ухааныг хүргэхийн тулд нэгджээ. Ведийн бөө мөргөл бол орчлон ертөнцийн үндэс суурь, дэлхий дээрх бүх зүйлийн үндэс суурь, баавгайн Сүнсний шууд ивээл дор эдгээр уламжлалыг гүйцэтгэгчид юм.
Тувагийн Дээд бөө, Адыг-Ээрэн нийгэмлэгийн дарга – Кара-Оол Тюлюшевич Допчун-Оол бөө бол ертөнцийн хоорондох тээврийн хэрэгсэл, бөө бол сүнснүүд ба хүмүүсийн хоорондох тээврийн хэрэгсэл, оюун санааны хүн юм. Сүнслэг хүмүүс бол онцгой хүмүүс.

Адыг-Эрээн нь Оросын бөөгийн хамгийн хүчирхэг холбоодын нэг гэж тооцогддог, ялангуяа Тувагийн бүгд найрамдах улсын дээд бөө өөрөө захирч байдаг. Би хэнгэрэггүйгээр хүмүүст тусалдаг найз нөхөд, ажлын хамт олонтойгоо Адыг-Ээрэн нийгэмд өдөр бүр ажилладаг.