Category: Мэдээ, мэдээлэл

Тункиски районы Далайха тосгоны ард орших Саяны нуруунд  Бух ноёны онгод оршидог. Байгалийн бүс нутаг болон, бүх буриад, Монголыг хамгаалдаг эцэг малаан тэнгэр, Тэнгэрийн (буумал бурхан) хамгаалж байдаг. Бух ноён болон Шаргай ноёнд зуны улиралд тахилга тайлга хийж хүндэтгэл үзүүлдэг байна.  
 Аршан хотоос хөдөлж удалгүй “БУХ НОЁН”-хээрийн онгонд бид ирлээ. Биднийг районы дарга Самбуу угтаж авч, өргөлөө өргөж, замыг нээж залбирал мөргөлд хамт байж, онгодын өргөөгөөр залж оруулсан билээ.
Энэ удаа Монгол бөөгийн зайран Ш.Нямдорж, Монгол бөөийн зайран Б.Нарангэрэл, Монгол бөөгийн удган Баттогтох, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Мягмарсүрэн, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Батжаргал, зайран Батогтох нар залбиран мөргөлөө.
Бух-ноён нэг хатантай түүнийг Дангина гэх үзэсгэлэнт сайхан бүсгүй байв. Хаан хатанаа гадагш гаргадаггүй, хүнд харуулдаггүй байв. Нэгэнтээ хаан гэртээ үгүй байхад Дангина гадаа гарчээ. Энэ үеэд үнээгээ сайж байв. Тэр үед урдаас бух гарч ирээд агсаж байв. Дангина айгаад гэртээ гүйж оржээ. Дараа нь Дангина хөвүүн төрүүлэв. Хаанай зурхай зуруулахад нь тэр хүүг бух хөвгүүн байна. Хаан бухыг барьж авчруулаад хөвгүүнийг эвэрт нь уяад, Түнхэндээ явуулжээ. Түнхэнд очоод Далахайд хүрч очжээ. Бух- ноён хөвгүүндээ эхнэр авахууллаа. Хөвгүүн нь есөн хөвгүүнтэй, тэд есөн охидтой суув. Нэгний эхнэр нь    албан хад болохоороо алдартай. Нэг хөвгүүн нь Хөх хангайн эзэн болов. Зээ нь Улаан Бургаа ноён болов, Хонгоодор гэж нутагтай Улаан хаданд сууж төвхинөв. Түнхэн нутагтаа Эрхүү мужийн хил харж суудаг болов. Тэр Эрхүүгийн хүрэн-улаан Тулад тухалдаг болов. Муу юм гарч ирвэл Эрхүүгэй хүр-улаан Тула Улаан Бургаа ноёндоо дуулгадаг, Улаан Бургаа ноён Бух-ноён баабайдаа дуулгадаг, Бух-ноён баабай Шарай ноёндоо дуулгаж муу юмыг дардаг, албатан зоноо ариутган хамгаалдаг түүхтэй.
Бид цааш хөдлөн Байгал нуурын өмнөд эргийг эмжин явсаар Улан-Үдэ хотод ирлээ.

Байгаль далайн эзэнд янз бүрийн газраас бөөгийн тахилга тайлга зан үйлийг жил бүр эрт үеэс хийж ирсэн. Хүн ба бөө, байгалийн хоорондын харилцаанд тахилга чухал үүрэг гүйцэтгэсээр ирсэн. Байгаль далай түүнийг тойрсон уулууд, тайга, гол, тал,  нуга, нь олон онгодын өлгий нутаг болон оршдог. Сибирийн ард түмэн олон ястны газар нутгийн хамгийн ариун газрыг Байгаль далай гэж үздэг. Их далайг тойсон газар нутгуудад эцэг Малан тэнгэр, Абай гэсэр баатар, Чингис хаан ариун сүнсүүд эв нэгдэл эрч хүчний бэлгэдэл болон оршин байдаг.
 Буриадын бөөгийн соёлын төв цогцолбор тэр бүхний нэгтгэдэг газар нь эртний бөөгийн Ольхон арал юм. Ариун арал нь бурхан-Хавсагай (Мисс Бурхан) хоёр дээд хүчийг нэгтгэж байдаг. Дайн ба  Байгалийн болон гэр бүлийн галыг хамгаалж байдаг Хаан хомой баабай (Догшин хаан ноён) болон түүний баясгалант эхнэр Хаан Зулмаатай хатан (Хатан буурал ижий) байдаг. Бүс нутгийн бөө нарыг хамгаалж байдаг Байгалийн эргэн тойронд 33 байрлал бий.  Эртний бөөгийн Усть Огинскийн соёлын төв бий. Энэ төв нь Анга Ольхонский районд байрладаг бөгөөд газар, ус, тэнгэр, газрын хаан холбож байдаг. Энд жил бүр Ёрдынскиые игры хатирах, ёохор хийцгээдэг.
Чингис хаан ба Барга баатрын гэгээн сүнс, Гэсэр баатрын домог Монголчуудын эрхэмлэн дээдэлдэг Буриадын сувд болсон Тунка, Ока, Саяаны хамар даваа оршидог. Шаргайн ноён хаан (Бурхан баабай) Алтар Шаргай ноёны гол төв нь шавартын өндөр уул Туркины районад байдаг.
             Аугаа ертөнцийн эзэн, бүхнийг чадагч дээд оюу ухаан-ерэн есөн тэнгэрийн дээд эзэн бурхан адил (Хаан шаргай тэнгэр) нь ар монголоор дамжин энд ирж байрласан гэж үздэг. Хан шаргай тэнгэр бурхан ерөн есөн тэнгэрт мөнхийн хэв маягийг сахиулагчдын мөргөлийн газар байдаг.
               Сояаны уулсанд орших олон янзын рашаан Тунки Оки халуун рашаанд ээжийн тэнгэр оршиж байдаг. 
Монголын нууц товчоонд өгүүлсэн олон түүхэн үйл явдал Саяны нуруунд өрнөсөн байдаг. Тиймээс тэнд Чингис Хаан болон Жамухын хоорондын өрсөлдөөн, Жамухын баривчлагдсан болон хороогдсон газар байдаг.

Энэ бол байгалийн гайхамшиг юм. Халуун рашаан түшиглэн байгуулсан усан эмчилгээнээс гад на, бассейн, хүүхдийн болон насанд хүрэгчдэд зориулсан тоглоомын газар байгуулжээ 
Рашааныг даган сувилалын болон амралтын газрууд байрлана. Янз бүрийн үйлчилгээтэй, зочид буудал, амрагчдын өрөөнүүд байрлалаас хамааран өөр өөр үнэтэй байна.
Аршаны эргэн тойронд бөөгийн онгодын эх оршихуй байрлана. Арван гурван алтайн нэгэн оргил Дулаанхан хайрхан оршино. Тэрхүү хайрханыг тойрог эзэн Чингис хааны түүх оршиж, түүх домог яригдана. Монголын нууц товчооны үйл явдлууд өрнөнө. Монголын түүхийн нэг чухал өгүүлэгдэхүүн Жамухын амьдралын эцэс энд өрнөжээ. Түүнтэй холбоотой түүхэн газрууд байдаг.
Их зохиолч Д.Нацандоржийн “Миний нутаг” шүлгийн “Хэнтий, Хангай, Сояаны өндөр сайхан нуруунууд”-ын нэг Саяаны хайрханыг үзэх болно. Нүд баясгах, чихэнд чимэг болсон олон уул, ам, хүрхрэн архирах голын ус, домог энд оршихуй ажээ. Монголын бөөгийн түүхийг өгүүлэн уул, ус, савдаг, лусын олон зүйл ч өнөөдөр түүх болон бидэнд иржээ.
Түүх домог болон яригдах Чингисийн ширээ энд байдаг. Монголын олон бутарсан аймгуудын түүх энд төгсгөл болон өрнөж, Жамух амиа тавьсан газар бий. Түүхийн энэ сургамж монгол бөөг задлан, том том хоосон нэртэй бөөгийн жижиг сажиг байгуулга болгон задлаж буй нэр төр хөөгчдөд их зүйлийг сануулна. Тэд энд, тэнд хэдэн хүн цуглуулж тахилга хийхээс өөр үр дүн харагдахгүй байна. Энэ бол бөө нарын байнгын хийдэг, ердийн л ажлууд билээ. Түүхийн өмнө бидний нэгдэлийг задлах үйл хийгчдэд энэ газар хатуу, догшин байх болно. Тэгээд ч түрүүчээсээ гэсгээл хүртсэн нь бий. Монголчууд нэгдмэл байхдаа хүчтэй байсныг ямагт сануулах энэ газар ийм л түүхийн санамжийг бидэнд өгүүлж байлаа. 

МБНЭ-ийн бүрэлдэхүүнд Аюуна, Андрей хоёр сэтгэл гарган тусласны хүчинд хэдэн өдөр байгалийн сайханыг үзэж, маш сайхан амарч хүч сэлбэлээ. Тэд бидэнд боломжтой бүхнээр туслалаа.
Андрейгийн хийсэн гарын шорлог их амттай байсан. Орой цугларан ертөнцийн сониныг хүүрнэн, адал явдлыг ярилцах мөч мардагдашгүй. Түүхээр баялаг, уулсаар аялан байгалийн сайханыг үзэхэд хүч сэлбэн байсан өдрүүд юутай сайхан байв, бас мардагдашгүй билээ

бөөгийн “Дээж” байгууллагын өргөөгөөр морилоод гарчээ. Тэгээд тэдний үлдээсэн яриа чих дэлдэв. Тэр нь манай байгууллагад урилга өгөөгүй тул тахилгад оролцохгүй хэмээн мэдэгджээ. Нөгөө талдаа бидэнд урилга өгсөн бол ингээд олуулаа ирээд оролцоод явах байлаа хэмээн харуулах гэж оролдсон юм уу даа уг санаа нь, хүн болгон нь нэг бөөгийн байгууллагын толгой байсан гэдэгээ ч мэдэгдэхээ ч мартсангүй. Тийм байж болно. Гэхдээ алхам дутамдаа бид өөрсдийгөө мэдлэггүй, ажлын туршлагагүй, түүнээс улбаалсан алдаа гаргадаг зангаа болих хэрэгтэй. Монголоос олуулаа Улан-Үдэ хотод очиж, өргөөнд нь зочилж, ийм мэдэгдэл хийчихээд явсаныг нь монголчуудын хоосон “аархал” гэж хэлэхээс өөрөөр юу гэж нэрлэлтэй билээ.
МБНЭ болон Дэлхийн тэнгэр шүтлэнтэний нэгдсэн холбоог монголдоо ч, гадаадад ч цөөхөн хүн мэднэ.  МБНЭ-ийн сайт, фейсбук долоон жил ажиллаж байж одоо сардаа нэг сая оролттой болж байна. Сурталчилгаа явуулдаггүй байгууллагуудыг бараг бусад нь танихгүй хэмжээнд байдаг. Ийм байхад нэг нэгэндээ ийнхүү аархах нь дэмийрэл юм. Тэр тусмаа хилийн гадна талд шүү.
Нөгөө талдаа дэлхийн тэнгэр шүтлэгтэнийг нэгтгэх нэрэндээ ч зохихгүй авир, үйл ажиллагаа хийж байна. Бид ингэж болохгүй. Дэлхийн тэнгэр шүтлэгтэнгүүдийг нэгтгэхээр нэрэндээ тунхагласан юм бол нэг ч гэсэн байгууллагыг нэгтгэхийг эрмэлзэх ёстой. Эцсийн дүндээ монгол бөөгийн төлөө зүтгэж яваа нэгнийгээ гомдоогоод өнгөрч байгаа хэрэг юм. Өөр ямар нэг аргаар оролцохгүйгээ, урилга өгөөгүйг мэдэгдэж болох олон хэлбэр байна. Бусад бөөгийн байгууллагуудад ийм авир гаргаж огтхон ч болохгүй. Энэ бол нэг нэгнийгээ хүндлэх сургамж болон үлдэж байна.