Монголын Бөөгийн нэгдсэн холбоо

Category: Мэдээ, мэдээлэл

  • Сэгсэгийн бариастай гэрт хоносон явуулын хүн чөтгөрийн хорлолд өртөв

    Сэгсэг Тариатын хүрээний дуганд орж алтан бурхан хулгайлсан гэлцэнэ. Түүнийг бурхан тахилд бузар гараа дүрсэн тул хүрээний сахиус өршөөгөөгүй аж. Тэр нэг шөнө орноосоо үсрэн босоод толгойгоо цоортол мөргөж мөргөж, ямар ч тамир тэнхээгүй болж муужран унаад нас баржээ. Сэгсэгийг нас бармагц үс нь ширхэг ширхгээр тасарч хийссээр “шарилынх нь толгой” хожгор болсон байна. Түүнийг нутаглуулсны дараа эхнэр нь хадан цохион дээрээс унаж нас барав. Дүү охин нь дээлээ тайлж тавиад аргамжаатай мориноос өөрийгөө холбочихжээ. Моринд чиргүүлж нас барсан бүсгүйг чөтгөр болчихсон явж байна гэнэ. Бүүр хээр гадаа ганц нэгээрээ явж байгаа хүнийг даллаж дуудаад хойноос нь бүр гэрэл туяа цацруулан гүйдэг гэнэ. Энэ яриа явсаар Сэгсэг чинь өөрөө чөтгөр болчихоод эхнэр, охин дүү хоёроо хорлосон байна. Ер нь тэднийхэн жаахан муу үхэлтэй байх гэсэн яриа ч хуурай өвсөнд шүдэнз зурах шиг дүрэлзэж байлаа.

    Сэгсэг охин, хүү хоёртой байсан бөгөөд нас балчир тэр хүүхдүүдийг нь авгайнх нь ах ирж гүрэм дором уншуулж засал хийлгэн, зүг чиг зам мөрийг нь зөөллөж байгаад авч явсан байна. Харин гэр орныг нь бариастай чигээр нь орхисон нь ойрын хүний сэжиглэх, холын хүний хоноглох газар болжээ. Баруун аймгаас хот руу тээвэр хийж явсан жолооч нар ойрдоо хүн хоноглож байгаагүй тэр гэрт бууж замын хүнсээ гаргаж ор хөнжлийг нь дэлгэж тухалдаг байна. Холын хүмүүс тэрнийг ямар нэгэн далд юманд өртсөн, ид шид илбэ жатгын аль нэг шүглэсэн гэж ойлгохгүй болохоор нэг ёсний “Ёс мэддэггүй хүнд ёр халддаггүй” гэгч болж байсан биз. Сэгсэгийн гэрийн ойр хавиар нутагладаг хүмүүс нутаг орныхоо нэрийг бодсондоо юм уу үнэн байдлыг холын хүнд хэлэхгүй. Хөөрхий ганц бие хөгшин амьдарч байгаад өнгөрчихсөн юм гэхээс цаашаа хар, цагаан үг хэлэхгүй. Нэг удаа Ховд аймгаас ноос ачсан Дорж, Цэвээн гэдэг хоёр залуухан жолооч арын замаар зав зайтай явж байв. Гэрлэж бараалаагүй залуу жолооч нар замын уртыг завхай зайдан яриагаар хороох нь бий. Дорж, Цэвээн хоёр ч тэр ёсыг зөрчсөнгүй. Цэвээн Завхан аймгийн нэг сумын төвөөс хот руу явах байсан Цэрмаа гэдэг нийтлэг нэртэй мөртлөө зүс царайгаар бусдаас ялгарах сайхан бүсгүйг бүхээгтээ суулгаж амжжээ.
    Нас залуу, цус шингэн үеийн хэрэг явдал болохоор Дорж ч Цэвээнд атаархана. Атаархлаа тайлах гэж тоос татуулан давхина. “Миний машинд суучихсан бол чи ингээд л явж байхгүй юу” гэж Цэрмаад гайхуулж байгаа ухаантай юм. Архангай аймгийн нутагт орж ирээд Дорж “Би Тэрхийн голын хүүхэн тэвэрнэ, харж л байгаарай” гэж найздаа хэлжээ. Үнэндээ Цэрмаа тэр хоёр тостой халтар жолоочийн хэнийг нь ч тоохооргүй нэгэн аж. Тоохгүй байх тусам тосон гүйдэг зан эрчүүдэд их, бага хэмжээгээр байдаг аж.
    Хоёр найз урд хойноо орж давхисаар Сэгсэгийн гэрт иржээ. Тэд мэдэхгүй учир зүгээр л нэг айлд ирж байна гэж бодсон хэрэг. Гэрт цэнхэр торгон боошинзтой бүсгүй нэлээн дээр үеийн гуулин домбыг гялалзтал нь арчаад сууж байв. Дорж ч дотроо дуун алдаж, гаднаа гараа үрчин Цэвээнд “Би чамд хэлээгүй бил үү” гэж тэсэлгүй шивнээд авчээ. Бүсгүй үнэхээр царайлаг бас эелдэг зан, эвлэг хөдөлгөөнтэй нэгэн аж. Замын гурав хоймор руу нь сүрхий түрсхийгээд тухлав. Цэвээн ч хээрээр гэр, хэцээр дэр хийж явсан хээгүй хүний ёсоор элдэв юм нэхнэ. Бүсгүй хэлсэн болгоныг нь “Байгаа, байгаа” гээд аваачиж өгнө. Мань эр Цэрмаадаа тавагнаас аль л өнгөтэй өөдтэйг нь авч өгнө. Дорж Цэвээний энэ түрэмгий занд дургүйлхэж, мөн гэрийн бүсгүйд тал олох гэхдээ “Хойноос ирээд хот минийх, хотонд ороод хонь манайх гэгч болох нь уу” гэж ирээд дургүйлхэж суув. Гэрийн бүсгүй хажуугаар нь өнгөрөхөд тэсэлгүй гарыг нь шүүрээд авчээ. Тэгсэн чинь түүнд юу мэдрэгдсэн гээч. Хүүхний зөөлөн байх гэмээр бас булбарай байхаас ч аргагүй гэж мөрий тавьсан ч болохоор гар нь өргөс шиг ир үзүүртэй, мөс шиг хүйтэн байв. Дорж цочих шиг болов. Энэ үедээ нөгөө бүсгүйд доошоо тонгосхийгээд инээжээ. Инээхэд нь нүднээс нь ногоон шар гэрэл цацрах шиг болов гэнэ.
    Доржийн нуруугаар хүйт дааварлаж, хажуу дахь хоёр руугаа харвал жишим ч үгүй цайлж суув. Доржийг өөрийг нь “болохгүй” мэдчихлээ гэж бодсон бололтой нөгөө бүсгүйг хөл дээр нь дэвсээд авчээ. Огт юм мэдрэгдсэнгүй. Дорж босоод Цэвээний мөрнөөс нь татаж “Явъя” гэв. Нөгөөх нь “Хоноод явна. Чи надад юу гэж хэллээ дээ” гэж ирээд бүүр суудлаа засч улам тухлав. Энэ үед нөгөө гялалзсан домбоны толь шиг гадаргуу дээр элдэв муухай, жигтэй сонин зүс царайтай амьтнууд гүйлдээд л байгааг зөвхөн Дорж л харжээ. Тэгээд зуухны хажуугаас нэг бяцхан чулуу авч домбо руу шидсэнд тэдний өмнөхөн зогсч байсан хөх боошинзтой бүсгүй толь хагарах мэт үйрэн унажээ. Ингэж байж Цэвээн, Цэрмаа хоёр чөтгөр шүглэсэн газар ирснээ мэдэж зугтаах шахам гарчээ. Доржийн царай үнс шиг цайж, түлхүүрээ ч барьж чадахгүй салганан чичирч байв. Тэднийг машинаа асаагаад хөдлөхөд гэр дотор нэгэн зэвүүн дуу газар тэнгэр нийлтэл хадсан аж. Дорж Чулуут суманд очихдоо хамуурч толгой нь хатгаж өвдөж байсан аж. Тэдний ярихыг сонсоод учир мэдэх хүн “Та нар тэр тавагтай идээ, цай зэргээс сэжиглэх хэрэггүй. Хоол хүнс гэдэг чинь хийсвэр ертөнцөд байвч бодит ертөнцөд бол сэтгэлээ хуурах төдий зүйл. Эртний лам хуврагууд хэлэн дээрээ ганц хэрчим мах тавихгүй хэдэн жилээр ч даяанчлан суудаг байсан нь ийм учиртай” гэжээ. Дорж тэнд хоёр хонож байж тайвширч сэтгэл санаагаа засч авсан гэдэг.
     

  • Халимагт Чингис хааны төв байгуулагдана

    Мөн өдөр Чингис хааны бага насаа өнгөрөөсөн Бурхан халдун уулнаас авчирсан чулуугаар Овоо босгох ёслол болох аж. “Тэмүүжин” төв 11 га газарт баригдах бөгөөд Монгол Халимагийн ард түмний түүхийг харуулсан ил музейтэй байх юм. Ил музейн талбайг Чингис хааны удмын бэлгэ тэмдэг болох шонхор шувууны хэлбэртэй хийж, хоёр саварт нь Монгол Халимагийн тухай өгүүлсэн үзмэртэй хоёр гэр байхаар бүтээх гэнэ. Музейн талбайд цэрэг дайчдын хөшөө байрлуулж, төвд нь Их Монгол Улсын газрын зураг, Чингис хааны хөшөө, түүний сургаал үгсийг сийлсэн самбартай. Хөшөө нь Улаанбаатар хотын Чингисийн талбайд байгаа хөшөөтэй ижилхэн байх аж. 16 метр диаметртэй, 7 метр өндөр Чингис хааны аян дайны гэрт лааны тосон баримлын үзмэртэй. Их хаанаас эхлээд түүний эх, хатан, жанжингуудын баримлыг хийгээд эхэлсэн байна.
    Депутат Баатар Очиров “Манай төвийн гол зорилго бол цагтаа нэг ард түмэн байсан Монгол Халимагийн ард түмний жинхэнэ, бодит түүхийг танилцуулах явдал. Зөвлөлт засгийн үед Чингис хааныг тоодоггүй байлаа. Энэ агуу зүтгэлтэнд анхаарал хандуулах ёстой. Түүний тухай мэдэх нь ялангуяа өсвөр үе хүүхдүүдэд их хэрэгтэй. Мэдээж манай төвд арилжааны зорилго бас байгаа. Зочид буудал, ресторан, худалдааны төв бүгдэд нь хуучин Монголын уур амьсгал бүрдүүлж, яг л тэр цаг үед очсон мэт болгохоор ажиллаж байна. 450 хүний багтаамжтай Их танхимд хурал, чуулган, хуримын ёслол ч хийж болно. Мөн түвд эмнэлгийн төв ажиллах болно. Манай төслийн загварыг Монголын тал дэмжсэн байгаа” гэж тус агентлагийн сурвалжлагчид мэдээлжээ.
    Төслийн нийт өртөг 340 сая рубль болох бөгөөд таван жилийн дотор зардлаа нөхнө гэсэн тооцоо гарсан байна. Ивээн тэтгэгчид, хандив болон төсвийн мөнгөөр бүтэх энэхүү төслийн гол ивээн тэтгэгч нь Монголын бизнесменүүд байх болно. Монголд төслийг дэмжих сан байгуулагдсан гэж Баатар Очиров ярьжээ.
     
     

  • Аврага хүмүүс

    10. Bernard Coyne
    8’2″
     
    Койн нь 1897 онд АНУ-ын Айовад төрсөн. Түүнийг өндөрөөс болоод дэлхийн 1-р дайнд оролцуулахаас татгалзсан гэнэ. Тэрээр 1921 онд элэгний хатуурлаас болж нас баржээ. Нас барах үедээ 8 фут 4 инч өндөр байсан
    9. Väinö Myllyrinne
    8’3″
    .
     
    Миклинрин 1909 онд Финляндад төрсөн.Тэрээр . 21 насандаа 7 фут өндөртэй 3.5 инч байсан ба арминхаа хамгийн өндөр цэрэг байсан гэнэ. Тэрбээр 1963 онд нас барсан.8. Edouard Beaupré
    8’3″
     
    1881 онд төрсөн Edouard Beaupré нь гайхалтай циркчин ба Barnum Baileys-д од байжээ. Тэрээр Канадад төрсөн ба 9 настайдаа 6 фут өндөр байсан ба өөд болтолоо өссөн бөгөөд өөд болохдоо 8,3 фут хүртэл өсчээ. Тэрээ 1904 онд гэртээ нас барсан.
     7. Ella Ewing
    8’4″
     
    Ella Ewing 1872 онд Миссури хотод төржээ. Тэрээр “Миссури аварга” гэгддэг бүсгүй байжээ. Тэрбээр 7 нас хүртлээ хэвийн байсан ба түүнээс эхлэн эрчимтэй өсөж эхэлжээ. Түүний өндөрийн талаар маргаантай байсан учраас Гиннесийн номонд бүртгэгдээгүй байна. 1913 онд тэрбээр сүрьеэгийн улмаас нас баржээ.
    6. Al Tomaini
    8’4.5″
     
    Al Tomaini нь 8’4 “гэсэн өндөртэй аварга хүн байсан ба (Guinness Book Records 7’4”) 356 фунт (162 кг) байжээ. Мөн тэр циркийн жүжигчин байсан байна. Энэ зураг нь 1936 онд Чикаго хот дахь Exposition-д циркийн хамт ажиллаж байсан бөгөөд ирээдүйн эхнэр болох Jeanie Tomaini-тай уулзаж байхдаа авхуулсан зураг аж. Жани хөлгүй төрсөн бөгөөд 76 см өндөртэй 2 фут байжээ.
    5. Leonid Stadnyk
    8’5″
     
    еонид Стадник 1971 онд Украинд төрсөн. Тэр бол б мал эмнэлгийн мэс засалч бөгөөд ээжтэйгээ хамт амьдардаг. Тэрбээр Гиннесийн номонд бүртгэгдсэн дэлхийн хамгийн өндөр хүн юм. Түүний эрүүл мэнд бага багаар муудсаар модн ымөчир, байшин зэргээ түшиж явах хүртлээ муудсан гэнэ.
    4. John F Carroll
    8’7″
     
    John Carroll (1932 онд төрсөн) нь Нью-Йоркийн Buffalo хотод төрсөн. Тэр хэдийгээр олон тооны эмчилгээ хийдэг байсан ч өсөлв нь маш хурдацтай өссөн. Тэр хэдхэн сарын дотор долоон инчээр өссөн. Тэрбээр 1969 онд нас баржээ. Түүний өндөр тодорхой бичигдээгүй гэдэг.
    3. John Rogan
    8’9″
     
    Жон Роган нь 1868 онд төрсөн бөгөөд 13 нас хүртлээ ердийн байдлаар өссөн. Тэр бол Африкийн хамгийн өндөр Америк хүн юм. Тэр 1905 онд өвчний хүндрэлийн улмаас болж нас баржээ.
    2. Johan Aason
    8′ 9-1/4″
     
    Johan АНУ-д төрсөн. Тэрбээр Жон Роганыг гүйцэж энэ жагсаалтын хоёрдугаарт бичигджээ. Сонирхолтой нь түүний ээж нь нь мөн 7’2 ”  өндөртэй хүн байсан юм. Johan нас барах үедээ 9’2 “байсан байна.
    8′ 11.1″
     
    Роберт Доулlow бол түүхэн дэх хамгийн өндөр хүн бөгөөд хамгийн өндөр нотолгоогоор нотлогддог. Тэрээр Иллинойс мужийн Алтоноос ирсэн учир түүнийг Альтон аварга гэж нэрлэдэг. Түүнийг нас барах үедээ ч өссөөр байсан ба зогсолтын шинж тэмдэг илрээгүй байна. Тэрбээр 22 насандаа шагайндаа бэртэж цэврүүтсэнээсээ болж нас барсан байна.. Тэрбээр хатуу бетонон дотор оршуулагджээ. Учир нь түүний гэр бүлийнхэн түүний биеийг хүмүүс сонирхон булшийг ухах вий гэхээс сэргийлэн тэгэж оршуулсан байдаг.

  • Мэргэн хүүг тохуурхан доромжлоод зэрэмдэг болжээ

    Ер нь мэргэлдэг хөвгүүдийг хүмүүс ингэж нэрлэх нь олонтаа байдаг. Аймгийн төвийн баян чинээлэг хүмүүс унаа машинтай ирж түүнийг гэртээ аваачин мэргэлүүлж, овоохон мөнгөөр гарыг нь цайлгана. Зарим үед хийдийн өмнө суух түүн дээр хэд гурван төгрөг барьсан хүмүүс овоорчихсон “Энэ хүү сүрхий мэддэг юм. Хэдүүн миний асуусан зүйлийг бараг бүгдийг нь зөв мэргэлсэн” гэлцэнэ.

    Харин хааяа сахилгагүй банди нар түүн дээр очиж “Чиний мэргэн түргэн гэж юу байсан юм? Ард түмнийг мунхруулж олсон мөнгөнөөсөө бидэнд өг” гэж дээрэлхэнэ, мөнгийг нь булааж авна. Тэр бүхэнд “Мэргэн Бөөдий” Нямаа гоморхдоггүй, тэдний шоолохыг ч юман чинээ бодолгүй өөдөөс нь мэдрэл муутай хүн шиг инээгээд сууж байна. Үүнийг харсан банди нар “Өөрийг нь доромжилж байхад өөдөөс инээгээд байдаг энэ яг тэнэг, мэдрэл муутай хүн мөн шүү” гэж тохуурхана. Ер нь хорвоод арван хуруу тэгш заяагдсан юм гэж бараг үгүй. Сайхан төрсөн хүмүүс ухаан дулим байх нь цөөнгүй. Царай муутай хүмүүс гүйлгээ ухаантай, сэргэлэн, зальжин, муу санаатай, овсгоотой, баян байх нь бас цөөнгүй.
    Үүн шиг Нямаа хүү хэл яриа муутай, өрөөл татанхай биетэй ч бурхан түүнд саруул ухаан, мэргэлэх авъяас хоёрыг заяажээ. Нямаа шиг хүмүүсийг догшин сахиусан тэнгэрүүд хамгаалж байдаг. Тэднийг гомдоосон, шоолж доромжилсон хүмүүс сахиусан тэнгэрийн гэсгээлийг заавал хүртдэг. Дээрх дэггүй хөвгүүдийн дунд баян айлын цатгалан хүү Мөнхөө гэдэг нэгэн хөвүүн байв. Мөнхөө бусдаасаа давах гэсэн мэт Нямааг улам ихээр доромжилно, хэл яриа муутай хүн болж Нямаатай ярина, өрөөл татанхай биетэй хүн болж гудмаар олны нүдэн дээр хазганаж догонцон явна, тэгснээ Нямаагаар мэргэлүүлэхээр очсон хүмүүсийг “Та нар ийм хүнээр мэргэлүүлээд байхдаа яадаг юм? Наадах чинь юу ч мэддэггүй. Тэгсэнд орвол надад мөнгөө өгөөд надаар мэргэлүүл” гэж тохуурхан доромжилно. Мөнхөөгийн энэ доромжлол, тохуурхлыг Нямаагийн сахиусан тэнгэр тэнгэрээс заналтайгаар харж байв.
    Харин Нямаа бол Мөнхөөгийн энэ доромжлол, тохуурхлыг үл тоон, өөдөөс нь тультраа, үл ойлгогдох шахам хэлээрээ баясан ярьж, өөрийг нь шоолон эрэмдэг зэрэмдэг хүн болон явж байгааг хараад элгээ хөштөл инээж суудаг байв. Ийм л цайлган сэтгэлтэй, нэг бодлын үнэхээр мэдрэл муутай ч юм шиг хүү байсан юм. Харин түүний мэргэлж хэлсэн зүйлийн ихэнх нь таардаг байсан нь үнэхээр гайхалтай. Нэгэн удаа 20 настай охин нь гэрээсээ гарч яваад хоёр сар гаруй ямар ч чимээ сураггүй байгаа, цагдаагийн байгууллагаар орон даяар эрэн сурвалжлуулж буй тухай хөдөөнөөс ирсэн нэгэн эх яриад мэргэлүүлжээ. Тэр эх олон лам хуварга, мэргэч төлгөчид бараалхахад “Охин чинь бусдын гарт хорлогдсон байна. Бусдад хүчиндүүлж үхсэн байна. Шарилыг нь хөдөө хээр булсан байна” гээд ер олигтой юм хэлээгүй гэнэ. “Мэргэн Бөөдий” Нямаа хөзөр, чулуу, эрхи гурваараа мэргэлэхэд хариу нь яг ижил гарч байв. Ийм тохиолдолд мэргэ бараг зуун хувь таардаг ажээ.
    – Охин чинь үхээгүй амьд, түүгээр барахгүй сайн явна. Их хөлийн суурин газар оччихсон цалин сайтай ажил хийж байна. Энэ тухайгаа гэнэт дуулгаж таныг баярлуулахаар шийджээ. Удахгүй та нар баяртайгаар уулзах юм байна гэхэд тэр эх бараг л итгэсэнгүй. Гэтэл долоо хоногийн дараа өнөө эх бөөн баяр хүрч ирээд,
    – За, хүү минь. Охин маань үнэхээр амьд байна. Хаа холын Эрдэнэтээс утсаар ярилаа. Тэнд нэг компанид цалин сайтай ажил хийж байгаа гэнэ. Найз залуутай ч болсон гэнэ. Намайг хүрээд ир гэсэн. Би удахгүй охин руугаа явна. Охиныг минь аавын маань сүнс гэдэг болохоор би дэргэдээсээ холдуулах дургүй байсан.
    Би өөрөө аавынхаа амин хайртай охин, “Амьд бурхан” нь байсан юм. Сумын төвд ажил олдохгүй болохоор охин маань хот суурин газар очиж ажил хийж хүн шиг амьдармаар байна гэдэг байсан. Би энэ саналыг нь хүлээж авдаггүй байлаа. Тэгэхнээ намайг хөдөө байдаг хэдэн мал руугаа явах хойгуур хот орох машинд суугаад явчихсан юм байна. Харин яагаад Эрдэнэтэд очиж ажилд орсны учрыг уулзаж байж мэдъе. Тэнд манай хамаатан ах, дүүс байдаггүй. Охин өдийд амьд байхгүй гэдэгт би бүр итгэчихсэн явсан юм шүү. Хүү минь, чамд маш их гялайлаа. Олон түмэндээ энэ мэт буянг их хийж яваарай хэмээн талархлаа илэрхийлж, хонины бүтэн мах, мөнгөөр гарыг нь цайлгаж, Нямаа хүү эмээдээ шинэ шөл уулгах завшаан тохиожээ.
    Ер нь Нямаа хүү энэ мэтчилэн маш олон хүнд тус болсон, хулгайд алдсан эд зүйл, малыг нь олж өгсөн, гадаад яваад сураггүй болсон хүүхдийнх нь сургийг дуулгаж, тэднийг ар гэрийнхэнтэйгээ холбоо барих тарни шившлэгийг хүртэл хийж өгсөн.
    Гэтэл ийм чадалтай “Мэргэн Бөөдий”-г тохуурхан доромжилдог Мөнхөө өөрөө мөн ч тэнэг хүү шүү. Тэр өдөр Мөнхөө мөн л Нямааг баахан доромжлон тохуурхаж, хөөрхий Нямааг зөндөө инээлгэж байгаад гэртээ хариад байхдаа сахиусан тэнгэрийн гэсгээлийг хүртэж гэнэт саа өвчинд дайруулсан мэт татаж унажээ. Өчнөөн эмчилгээ хийлгээд тусыг олсонгүй, ийнхүү Мөнхөө шоолоод байдаг Нямаа шигээ хэл яриа муутай, өрөөл татанхай, эрэмдэг зэрэмдэг хүн болж хувирчээ.
    Эх сурвалж www.wikimon.mn
     

  • Хубилай хааны үеийн Чингис хааны зурагтай ваарыг сэргээв.

    НҮБ-ын Олон улсын соёл, энхтайвны элч төлөөлөгч Тайгер Хайянг Лианг (Ph доктор)Монголын Их эзэн Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойд зориулан Хубилай хааны үед бүтээсэн Их эзэн хааны зураг бүхий ваарыг дахин сэргээснийг МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн гишүүн Ш.Энхбаяр нарт танилцуулав.
    Уг ваарыг Хубилай хааны үед бүтээгдсэн гэж үздэг бөгөөд ваарны хүзүүний орчим Их эзэн хааны дүр зургийг мөнхөлсөн гэдгээрээ онцлог юм. Ваар нь далайд живсэн худалдааны хөлөг онгоцноос олж, анх судлаачдын анхааралд өртсөн гэж үздэг. Ваарыг анх олсон хэлбэрээр нь дахин бүтээсэн бөгөөд энэхүү бүтээлээ ийнхүү олонд танилцуулж байгаа ажээ.

  • НАГРАНЗ БӨӨГИЙН ДОМОГ

    Хөвсгөл, Завхан аймгуудын нутгаар нутаглаж байсан Награнз хэмээх бөөгийн тухай элдэв сонин яриа өдгөө ч тэр нутгийн ард иргэдийн амнаас ам дамжин үе удам улиран яригдсаар байдаг. Награнз бөөг Тува, Урианхайгаас орж ирсэн хэмээн зарим нэг хүмүүс үздэг ч Хөвсгөлийн хүн юм гэнэлээ хэмээх яриа ч бий.
    Юутай ч энэ алдарт бөө Завхан аймгийн хойт талын сумд болон Хөвсгөлийн Цэцэрлэг, Цагаан нуур, Цагаан уул сумын нутгаар хэрэн хэсч насаараа ганц бие явсан нэгэн юм.
    жижгийг том, томыг жижиг
    БОЛГОДОГ ЧАДВАР
    Награнз бөө ганц цагаан мориороо өвөл зунгүй хэрэн хэсэж явахдаа ердөө ганц хар богцтой л явдаг байсан гэдэг. Гэхдээ зарим үед айлд ороод бөөлөх болоход хаанаас ч юм бэ? Бөөгийнхөө өмсгөл, хувцас, цан хэнгэргийг гаргаад ирдэг байсан гэх бөгөөд гэнэт гарч ирсэн цан хэнгэрэг, хувцас хунар нь яагаад ч тэр жижиг хар богцонд багтахааргүй зүйлс бөгөөд мөн л гарч ирсэн шигээ нэг мэдэхэд л байхгүй болдог байжээ.
    Мөн нэг өвөл Награнз бөө Баян Тэсийн нэг айлд очиж хоносон аж. Гэрийн хар хүн бөөгийн морийг аргамжихдаа “Зааринтан минь өнөө шөнө гайгүй л байгаа даа. Би ч нэг сарын дотор хоёр ч сайхан морио “чононд” өгчихлөө. Энэ өвөл чоно их ширүүн байна” хэмээн ярьжээ. Өглөө гэрийн эзэн бөөгийн цагаан морийг авч ирэхээр аргамжаан дээр нь яваад очтол тэр хавьд дөрвөн чоно үхчихсэн хэвтэж байсан бөгөөд харин зааринтпы цагаан морь юу ч болоогүй юм шиг өвс идээд зогсож байсан гэдэг.
     

  • Сарьсан багваахайд шингэсэн чөтгөрийг сэдэд зайран даржээ

    Эднийх тов хийсэн амин зуулгын 200гаад малтай. Рэгсэл өдий дөч хүртлээ эхнэр хүүхэдтэй болоогүйгээр үл барам хэр баргийн хүний өөдөөс эгцэлж ч хардаггүй дэндүү зожиг нэгэн.

    Ээж нь ч гэсэн дээ. Хүүтэйгээ хоёулхнаа аж төрсөөр үндсэндээ энэ айл хүний нийгмээс нэгэнт тасарсан байжээ. 1958 оны 7р сарын сүүлчээр сум орноос Рэгсэлийнхийг нэгдэлд элсэж, малаа нийгэмчлэхийг шаардан ухуулахаар аймгаас төлөөлөгч урьжээ. Учир нь Рэгсэл сумынхаа удирдлагуудын үгийг үнэндээ сонсохыг ч хүсэхгүй байснаас ийн төвөөс «туслах хүч» дуудуулахад хүргэсэн аж. Бичиг үсэг ч тайлагдаагүй Рэгсэлд болоод зөнөх насан дээрээ хүрсэн хөөрхий ээж хоёрт төвөөс ирсэн том дарга энэ тэрнээс айх, ичих ухагдахуун үнэндээ байсангүй. Бараг л хоосон хонох шахам зүтгэж байж өсгөж үржүүлсэн амин зуулгынхаа хэдийг луйвардуулах хүсэл үнэндээ байсангүй. Харин ч хөөрхий хөдөөх эр уурандаа аймгийн намын хорооны төлөөлөгчийг муужиртал нь нударгалаад унагачих нь тэр. Тэгээд л гэмт хэрэгтэн боллоо. Маргааш нь аймгаас сэргийлэхийнхэн ирж Рэгсэлийг бариад мөрдөнд хорьчихов. Мөн 200аад малаас нь 50иадыг үлдээгээд нэгдэлд албан хүчээр нийгэмчлэхэд нь хөгшин эх нь «Тунгалаг Тамир» кинон дээр Буян чавганц Итгэлтийн малыг хураалгахдаа Эрдэнийг хараадаг шиг юм болжээ. Сумынхан нь ч айж ичихдээ арга буюу малыг нь буцааж өгье гэцгээсэн авч намын шийдвэр, тэгээд ч нэгдэлд нэгэнт дансалчихсан учраас ямар ч арга олдсонгүй.
    Рэгсэлийг арваад хоног хоригдож байх хоорондуур нас өндөр гарсан эмгэн хүүдээ санаа зовнисоор өөд болчихож. Хэрэг явдал нэгэнт ийм болсон учраас дээд газрын шийдвэрээр Рэгсэлийн хэргийг хэрэгсэхгүй болгожээ. Тэрбээр эхийгээ оршуулахдаа «ил тавина» гэж дайрсаар санасандаа хүрэв. Оршуулсан өдөр нь Рэгсэлийг ганцааранг нь орхиж түвдээгүй учраас үеийнх нь хоёр эрийг ганц, хоёр хоног хань бараа болгон үлдээжээ. Хоёр эр ч нутгийн хүмүүс хойно элдвийн юм бодсонгүй. Дээлээ нөмрөөд л хажуулцгаажээ. Шөнө дундын үед хүн ярих чимээ сонсогдоход хоёулаа л зэрэг сэрцгээв. Гэтэл юу болсон гэж санана. Мөнөөхөн бурхан болоод оршуулчихсан эмгэн Рэгсэлийн өмнө зогсчихсон юм яриад байх авч чухам юу гээд байгаа нь ойлгогдохгүй байв. Хачирхалтай нь эмгэний бие гэрэлтээд байх юм гэнэ. Үхтлээ айсан хоёр дуугарч ч чадсангүй. Дэмий л дээлийнхээ завсраар чухам юу болохыг сэтгэл түгшин харж байлаа. Удсан ч үгүй эмгэний гэрэлтэж байсан бие замхран замхарсаар усны уур мэт тунарсан цагаан юм болсоноо орон дээрээ сөхрөөд суучихсан байсан Рэгсэлийн толгой руу яваад орчихжээ. Хаа очиж хар багаасаа айл саахалт явсан үеийн хоёр нөхөрт нь ямарваа нэгэн хал бал болсонгүй.
    Эмгэний сүнсийг биедээ шингээсээн Рэгсэл гэнэтхэн босч ирсэнээ ер бусын зэвүүнээр тас тас хөхрөхөд нь дөрвөн ханатай гэрийн унь хана шаржигнан дуугарч, хоёр хоноцын дотор хүйт дааж, толгойтой үс нь босох шиг болж байжээ. Тэгснээ гэнэтхэн хаалга сэвхийтэл онгойлгоод гараад явчихав. Удаа ч үгүй хотонд үлдсэн хориод мал нь хонь, үхэргүй майлалдаж мөөрөлдөөд л… Бодвол Рэгсэл малаа туугаад хаа нэг тийшээ явж байгаа бололтой. Гэрт нь үлдсэн хоёр ч бүр мэл гайхаж, цэл хөхөрцгөөжээ. Зүүд үү? Болсон явдал уу? Үнэндээ сайн ойлгоцгоохгүй байлаа. Аймшигт үзэгдлийг хараад ухаан нь ерөнхийдөө дэн дун болчихоод байв. Ингэсээр өглөө болж нар мандахад л мань хоёр гадна гарав. Рэгсэл хэдэн малтайгаа ор сураггүй алга болсон байлаа. Тэр хоёр ч нэлээд зоригтой эрс байсан учраас ер нь шөнийн явдал зүүд үү, үнэн үү гэдгийг нотлоё гээд эмгэний шарилыг тавьсан газар руу очтол ор сураггүй алга болсон байв. Мань хоёр ч «За, тас, чоно нохой л идээ биз» гэж бодоод огтхон ч тоолгүй гэртээ харьцгаажээ.
     
    Харих замдаа мань хоёр энэ тухай хэнд ч ам алдахгүй гэж андгай тангараг тавьцгаасан авч хэдхэн хоногийн дотор тэр хавиар тарж орхижээ. Тэгээд ч зогссонгүй шашны суртал ухуулга хийж ард түмний дунд цуурхал дэгдээсэн гэдгээр чамгүй банга сонсоод арайхийн дээлээ нөмөрчихөлгүй үлдэцгээв. Удаа ч үгүй хэрэг явдал зах зухаасаа мэдрэгдэж эхэллээ.
    Анх Рэгсэлийн малыг хөөж явсан намын идэвхтэн Санжий гэгч нүхэнд унаад үхчихэв. Гэхдээ түүний нүүр амыг толгой тархитай нь зай завсаргүй сэглээд хаячихсан байх нь тэр. Талийгаач уул нь хурал тараад явж байсан аж. Харанхуйд гэнэтхэн л олон арван сүр сархийсэн юм нисч ирээд толгой тархи руу нь шавчихсан. Талийгаач яагаад ч юм орилоод урагшаагаа гүйчихсэн. Араас нь яваад очиход нүхэнд унаад өнгөрчихсөн байсан гэж хамт явсан хүмүүс нь ярьжээ. Дараагаар нь Чулуунжий, Бадрах, Дэмбэрэл нарын хотонд байсан Рэгсэлийнхээс ирсэн мал сарьсан багваахайн сүрэгт хөөгдөн алга болсон тухай яриа ч тархав. Энэ цуу яриа улам даамжирсан учраас аймгаас ухуулга сурталчилгаа хийхээр Рэгсэлийн малыг хураах ажлыг зохион байгуулж байсан малигар шар нөхөр дахин иржээ. Тэрбээр ирсэн даруйдаа буг чөтгөр байдаггүй тухай лекц уншчихаад «цуурхал тараасан хүмүүст эрүүгийн хариуцлага тооцно» гэдгээ ч нуусангүй.
    Орой нь тэрбээр сумын зочид буудалд байрлаж байгаад бие засах гэж гарч яваад үхсэнийг өглөө нь олжээ. Түүний нүүр нүд, хувцас хунарыг харахын аргагүй сэглэн сийчсэн байсан бөгөөд ихэд тэмцэлдсэний гэрч болсон хоёр ч үхсэн сарьсан багваахай дэргэдээс нь олдов. Үзэшгүй муухай сарьсан багваахайн үхдлийг хараад мөнөөхөн яриа улам дэвэрлээ.
    Айж хэлмэгдсэн хүмүүс нутагтаа нуугдаж эсэн мэнд үлдсэн бөө, зайрангуудаас арга буюу тусламж дэмжлэг эржээ.
    Тэгээд өдгөө нэрд гарсан зайран Б.Чагнаа гуайн авга ах Сэдэд зайран уг асуудлыг нэг тийш нь болгохыг зөвшөөрчээ. Сэдэд зайран толиндоо харж харж «Эхийнх нь сүнс чөтгөр болоод Рэгсэлд шингэж. Нэгэнт амьдаараа буг болсон Рэгсэл зүүн урд зүгт нэгэн агуйд очиж үхжээ. Үхэхдээ муу ёрын сүнс нь агуйд байсан сарьсан багваахайнуудад шингэж орхиж. Үй олон сарьсан багваахайд чөтгөрийн сүнс шингэсэн учраас дарахад их хэцүү» гэж айлджээ. Тэгээд «Далан айлын тогооны хөө олж ир» гэсэн лүндэн буулгав. Зайранд сүсэглэсэн хүмүүс хөө цуглуулна гэж ёстой хөгөө чирсэн гэдэг. Заримаас нь гуйж аваад, зарим айлаас нь сэмхэн хулгайлж авах ч тохиолдол байлаа. Ямар ч байсан 70 айлаас тогооны хөө цугларав. мөн нэг уут улаан давс, өргөстэй улаан харгана, хуурай мод ихээхэн хэмжээгээр бэлдүүлсэн нь нэгэнт бэлэн болсон аж.
    Сэдэд зайран 70 тогооны хөөгөө залуусын шээсээр зуураад бүх юмаа хайнагийн шаранд ачаалан хөдөлжээ. Тэгээд явсаар нэгэн агуйд ирсэн нь хэн ч мэдэхгүй байв. Нутгийн хүмүүс ч уг агуйг мэдэхгүй байсан нь гайхалтай. Тэгээд агуйн аман дээр мөчрөө асаалган гал болгосноо агуй руу цог нурмыг нь түлхэн оруулаад залууст нэг нэг өргөстэй харгана бариулан «За, та нар ганц ч сарьсан багваахай гаргаж болохгүй» гэсэн үүрэг өгчээ. Тэгээд л өвгөн зайран агуй руу, хөө, давс хоёроо аваад оржээ. Агуй дотор зайрангийн бөөлөх чимээ гал дээр хийсэн давсны чад пад хийх чимээ тун ч сүртэй сонсогдон ганц нэг сарьсан багваахай агуйн ам руу зүглэх авч өргөстэй харганаар ширвэнгүүт үхэтхийн унаж байлаа. Удаа ч үгүй агуй дотроос «Хүүхдүүд минь, намайг аваач» гэсэн сулхан дуу гарахад нь утаа униарт автсан агуйгаас зайрантанг гаргаж авчээ. Утаа униар гарсны дараа агуйд бамбар барин ороход сарьсан багваахайн үхдэл хөглөрч байжээ. Хачирхалтай нь сарьсан багваахайнуудыг томхон буугаар буудсан мэт хага үсэрсэн байв.
    Ингэж нэгэн айхтар чөтгөрийг даржээ. Хаа очиж уг явдлыг сум даяараа мэдсэн ч дарга цэрэггүй хав дарцгаагаад өнгөрчээ.
    Эх сурвалж www.wikimon.mn
     

  • Америкчууд тусгаар тогтнолын өдрийг тэмдэглэх хүндэтгэлийн арга хэмжээнд урьлаа

    Долдугаар сарын 4-ны өдөр бол АНУ-ын үндэсний баяр, Тусгаар тогтнолын өдөр. Энэ өдөр бол Британийн хаанчлалаас чөлөөлөгдөж Америк тусгаар тогтнолоо зарласан тунхаглалдаа гарын үсэг зурж байсан юм. Америк даяар, том хотуудад хүмүүс өргөн зугаалга хийн баяраа тэмдэглэдэг.
    АНУ-ын нийслэлийн төв гудамжаар мянга мянган хүн жагсаалаар явж, бүх төрөл мэргэжлийн цэргийн салаадын жагсаал, хэдэн зуун хөгжмийн хамт хотуудын гудамжаар хөвөрнө.
    Нью-Йоркийн тав дахь өргөн чөлөөгөөр мөн л уламжлалт жагсаал цэргийн парад явж хамгийн гол арга хэмжээ нь бүрэнхий болох үеэр Гудзон голын эрэг дээр болдог. Энд гэрэлт сум, салютын том  шоуг үзэхээр хотын иргэд гадаадын жуулчид цуглардаг. Бусад хотуудад ч баярын жагсаал, цэргийн парад болж, хүмүүс өргөнөөр зугаалан тусгаар тогтнолынхоо баярыг тэмдэглэнэ.
    АНУ-ыг Их Британиас тусгаар тогтносныг зарласан Тунхаг бичгийг Конгресс 1776 оны долдугаар сарын 2-ны өдөр өнөөгийн Пенсильвани мужийн Филадельфи хотноо баталсан юм. Хоёр хоногийн дараа буюу долдугаар сарын 4-нд энэ баримт бичгийн хуулбарыг  ард иргэдэд түгээжээ. Ийм учраас АНУ-ын тусгаар тогтнож “төрсөн өдөр”-ийг долдугаар сарын 4 гэж тэмдэглэдэг уламжлалтай юм байна.

     
     

  • ХАР ЗҮРХНИЙ ХАР НУУРЫН ТАХИЛГЫН ХӨТӨЛБӨР

    2019 оны 7 дугаар сарын 6-ны өдөр
    12.00-16.00 Бүртгэл, чөлөөт бөөлөлт,
                        Дээд цэцийн хуралдайн 61 дүгээр хуралдаан
    18.00-21.30 Эрдэм шинжилгээний хуралдаан
    21.30-22.30 Баримтат кино үзэх
    -Байгаль далай, Бух ноёдын хээрийн онгонд залбирсан нь.
    -Хөвсгөл аймгийн Галт суманд зохион байгуулсан тахилга  
    -Хөвсгөл аймгийн Эрдэнэ хайрханы Тахилга
    -ОХУ-ын Бөөгийн Буриадын “Дээж” байгуулагын тахилга
    -ОХУ-ын Бөөгийн Буриадын “Хаан тэнгэри” байгуулагын бөөгийн сүмийн нээлт
    22.30- Галын наадам. Дорнод аймгийн бөөгийн хүрээлэн, Монгол бөөгийн зайран Б.Нарангэрэл
    2019 оны 7 дугаар сарын 7-ны өдөр
    8.00-9.00 Их эзэн Чингис хааны ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх тахилга
       Орхон аймгийн бөөгийн хүрээлэн. Монгол бөөгийн Тэргүүн удган Нанжаа
    9.00-10.00 Хар зүрхний хайрханы тахилга
       МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөл. Монгол бөөгийн удган Оюунтуул
    10.00-11.00 Хөх нуурын тахилга
       Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэн, Монгол бөөгийн удган Мөнхбүрэн
                     ХААЛТЫН АЖИЛЛАГАА
     

  • МОНГОЛ БӨӨГИЙН ХАМТЛАГУУД ТЭРГҮҮН ШАГНАЛ ХҮРТЭВ


    “Дээлтэй монгол” наадмын энэ жилийн шагналыг монгол бөөгийн хамтлагууд хүртсэн байна. Монгол бөөгийн зан үйлд бөө хүн хуягаа онгодын гэрээс огт гаргадаггүй, зөвхөн бөөлөх үедээ хуяг дуулгаа өмсдөг, хуягаа байнгын чөлөөтэй өмсдөг зэргээр ангилдаг. Хуягаа байнгын чөлөөтэй өмсдөг бөө нар “Дээлтэй монгол” наадмын үйл ажиллагаанд оролцож ийнхүү шагналыг нь хүртсэн байна. 
    Монголчуудын уламжлалт соёл, түүний дотор үндэстэн ястаны дээл хувцас, эдлэл хэрэглэл, ардын урлагийн биет болон биет бус өвийг сурталчлан таниулж, түгээн дэлгэрүүлэх зорилготой “Дээлтэй Монгол” наадмыг жил бүр Улсын их баяр наадмын өмнө уламжлал болгон зохион байгуулдаг юм. 
    Наадмыг Нийслэлийн Засаг дарга С.Амарсайхан нээж хэлсэн үгэндээ, Монгол түмний өв соёл, язгуур урлал, уламжлал, оюун санааны илэрхийлэгч Монгол дээл хувцсаа хөгжүүлэхэд хувь нэмрээ оруулж буй “Дээлтэй Монгол” наадам дэлхийд данстай, Монголын соёл урлагийн томоохон үйл ажиллагаа болон өргөжин дэлгэрэхийг ерөөсөн юм.