Монголын Бөөгийн нэгдсэн холбоо

Category: Мэдээ, мэдээлэл

  • Гурав. Хамтарсан хээрийн сургууль боллоо.

    ОХУ-Монгол Улсын цэргийн хамтарсан “Сэлэнгэ-2019” байлдааны буудлагатай хээрийн сургуулилт Дорнод аймгийн  Чойбалсан хотын Зэвсэгт хүчний 327 дугаар ангийн хээрийн сургуулилтын талбайд хоёр орны 1500 гаруй цэргийн алба хаагчид оролцож, 8 дугаар сарын 27-ны өдөр байлдааны буудлагатай хамтарсан цэргийн сургуулилт үзүүлсэн. 
    Энэ жилийн сургуулилт Халхын голын байлдааны ялалтын 80 жилийн ойд зориулан хийгдэж буйгаараа онцлог юм. Үйл ажиллагаанд БХЯ-ны дэд сайд Дуламжав, Зэвсэгт хүчний хуурай замын цэргийн командлагч Монгол Улсын талын сургуулийн удирдагч бригадын генерал Б.Амгаланбаатар, ОХУ-ын Дорнод цэргийн тойргийн 36 дугаар армийн командлагч, ОХУ-ын талын сургуулийн удирдагч дэслэгч генерал Нурсулев Михайл Яковлевич, аймгийн ИТХ-ын дарга Л.Хишигтогтох, аймгийн Засаг дарга Бадамсүрэн болон албаны удирдлагууд оролцсон.
     Хоёр орны цэргүүд хууль бус зэвсэгт бүлэглэлүүдийг устгах тактикийн ажиллагаа явууллаа. Улаан дарцаг өргөгдөж, бүрээгээр дохио өгөгдсөнөөр байлдааны буудлагатай хээрийн сургууль эхэллээ. Галын шугам дээр утаа суунаглаж байлдааны ажиллагаа эхэлснийг тунхаглав. Дайсны дайралтыг шургуу шуурган галаар цохилт өгч байлдааны ажиллагаа эхэллээ. Алсын зайнаас айсуу яваа дайсны довтолгоонд артиллерийн их бууны цохилт өглөө.
     Агаараар нисдэг тэрэгнүүд дүүлэн нисч дайсны гол цэгүүдэд цохилт өгч эхэллээ. Танк болон байлдааны хуягт машинууд окопноос ээлжлэн гарч хүчтэй цохилтууд өгч байлаа. Мөн ар талаас хүч нэмэгдүүлсэн танк болон БМП, артиллерийн чиг харааны хэрэгслүүдээр цохилт өгч эхэлсэн.
     Улмаар дайсны дайралтыг няцаалт өгсөны дараа хариу цохилт өгч сөрөг дайралт хийж эхэллээ. Гүнээс нэмэлт хүчээр ирж буй дайсны хүчинд “Катюш”-ийн цохилтоор няцаалт өгч, улмаар манай хамтарсан хүчин довтолгооноо эрчимжүүлэн дайсныг бүрэн цохисноор ээлжит байлдааны буудлагатай сургууль өмнөх зорилтоо биелүүлж амжилттай дуусгалаа.
     Байлдааны буудлагыг сонирхож байсан дорнодчууд ар талд тавьсан хязгаарыг сад тавин урагшилж, удирдлагын байрны харалдаа ирж үйл ажиллагааг үзсэн билээ. Цаашдаа олон нийтэд үзүүлж байгаа байлдааны буудлагатай хээрийн сургуулийн үед нийтийг хамарсан аюулгүй байдлыг хангахад онцгой анхаарал тавих шаардлагатай болсоныг энэ үйл ажиллагаа харуулсан.

     

    djmedia:188

  • Дөрөв. Их ялалтын ойг тэмдэглэж буй Чойбалсан хот.

     

    Шөнийн Чойбалсан хот гэрлэг чимгэлээр өвөрмөц сайхан харагдаж байлаа. Монгол цэргийн ялалтын хөшөөнөөс эхлэн баярын өнгө сэтгэгдлийг сэргээнэ. Өнгөрсөн жилүүдэд хот цөөнгүй шинэ барилгаар өргөжин тэлжээ.
    Халх голын дайны дайны үед Чойбалсан хот цэргийн байлдааны ажиллагааны чухал төв байсан юм. Японы цэргийн агаарын цохилтод өртөж байсны тэмдэг болгож босгосон хөшөө Чойбалсан хотын хуучин төв хэсэгт өнөөдөр өнгөрсөн түүхийг бидэнд сануулах мэт харагддаг.
    Чойбалсан хот нь засаг захиргааны нэгж Хэрлэн сум, сум нь 10 багтай, 12,0 мянган өрх, 41,7 мянган хүн амтай, нийт хүн амын 48 хувь нь төвлөрсөн хангамжтай орон сууцанд амьдардаг. Чойбалсан хотын хэмжээнд 2010 оны байдлаар 5 давхар тохилог орон сууц 56 байна. Мөн Дорнод Монголын дээд сургууль, Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв, Шаталсан сургалттай Техник технологийн сургуульд /ШСТТС/2600 гаруй оюутан,сурагчид суралцаж, ажиллах хүчин бэлтгэж байна. Үүнээс гадна соёл урлаг, спортын байгууллагууд болох Музей /байгалийн болон уран зургийн/, Хөгжимт Драмын театр, Дамдинсүрэнгийн нэрэмжит төв Номын сан, Спортын ордон /баригдаж байгаа/ зэрэг байгууллагууд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Тус хотод Дулааны цахилгаан станц, Адуунчулууны нүүрсний уурхай, “Дорнод” мах импекс, савангийн үйлдвэр, “Дорнод” гурилын үйлдвэр зэрэг томоохон үйлдвэрлэл үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Үүний зэрэгцээ хүнс, оёдол, арьс шир, модны чиглэлийн олон жижиг дунд үйлдвэр, 1000 орчим худалдаа, үйлчилгээний байгууллага үйл ажиллагаагаа явуулж байна.

    djmedia:187
     

  • ХАЛХ ГОЛЫН БАЙЛДААНЫ ЯЛАЛТЫН 80 ЖИЛИЙН ОЙГ ТЭМДЭГЛЭВ.

    Бидний үед олон баримт далд байсан, одоо ил болж зарим дүгнэлт өөрчлөгдөж байгаа бололтой. Халх голын хилийг дайны жилүүдэд Оросын хилчид хамгаалж, олон хилчин дайчид амиа алдаж, тэдэнд зориулсан хөшөө босгох болжээ.
    Халх голын дайны үйл ажиллагаанд хэнтий нутаг цэрэг, стратегийн хувьд дайрч өнгөрөх гол зам байсан. Энэ л нутагт их дайны бэлтгэл ажлын гол ачаалал өрнөж, монголын цэргийн гол зам, мөр дайрч өнгөрсөн онцлогтой.
    Хэнтийн удирдлагууд Халх голын байлдааны ажиллагааны 80 жилийг тэгсхийгээд тэмдэглэсэн болж өнгөрөв. Гол үйл ажиллагааа болсон Дорнод аймаг явахдаа энэ нутаг, хотыг дайрч өнгөрдөг болохоор чимээгүй өнгөрөх аргагүй байдаг бололтой. Халхын голын дайны ялалтын 80 жилийн ойн баярын үйл ажиллагаа Хэнтий аймгаас эхэлж байна. Энэ хүрээнд Монгол-Зөвлөлтийн дайчдын хөшөөнд цэцэг өргөж, Улсын баатар Ш.Гонгорын хөшөөний нээлт боллоо. Тус хөшөөний эх загварыг Хэнтий аймгийн зураач урчуудын холбооны тэргүүн, МУЭХ-ны гишүүн зураач Д.Батхуяг тэргүүтэй Хэнтий аймгийн зураач, урчууд хамтран маш богино хугацаанд бүтээсэн байна. Хөшөөнд БНМАУ-ын Анхны Монгол Улсын Баатар идэр залуу настай Ш.Гонгорыг хурандаа цол бүхий цэргийн хувцастайгаар дүрсэлсэн байна. Түүнчлэн Батлан хамгаалах яамны төв архиваас Халх голын дайнд Хэнтий аймгаас оролцож явсан 678 хүний нэрийг шүүж авсан бөгөөд эдгээр дайчдын нэрсийг дурсгалын цогцолборын хананд бичиж мөнхжүүлжээ. Хан Хэнтий чуулгад баярын хурал, хүндэтгэлийн концерт болон Халх голын байлдааны ялалтын 80 жилийн ойд зориулан бүтээсэн баримтат киноны нээлт тус тус боллоо.

    Халх голын ялалтын баярыг тэмдэглэхээр төв талбайд цэнгүүн хийж, түүний урд байрлах Өөрөө яванч их буу, их бууны хөшөөг өнгөлөн буджээ. Харин түүний дэргэд байрлах Хэнтийчүүдийн шүтээн болсон соёмбот хөшөө, цогцолборт гар хүрсэнгүй. Өнгөө алдсан алаг цоог будагтай соёмбот багана, эргэн тойрон орших сурталчилгааны самбарууд салхинд салбайн унжиж, нурж унах нь дөхсөн харагдана. Тэрхүү нурж унаж буй самбарт “Хэнтийчүүдийг шүтээн нь шонхор шувуу байна” хэмээн тунхаглан бичжээ. Ийхнүү шүтээнээ шүтсэн шиг шүтэж чаддаггүй удирдлагын төрх тавхан метрийн зайтай орших хоёр хөшөөнөөс ажил нь тодорхой харагдана билээ.
    Монголчууд бид үндэсний бахархалаа хойч үедээ шүтсэн шиг шүтэж дамжуулж өгөхсөн. Аугаа их Чингис хааны нэрээр нэрлэгдсэн хот, монголчуудын шүтэж ирсэн шонхор шувууг дээдлэх эрхийг өвөртөлсөн, хэнтийчүүд минь нэрэндээ эзэн байхсан.
    djmedia:186
     

  • ДЭЛХИЙГ ЦОЧИРДУУЛСАН АЗИУДЫН ХАЧИРХАЛТАЙ УЛАМЖЛАЛ

    Дэлхийг цочирдуулсан Азиудын хачирхалтай уламжлал
    1Узбекстаны үр тогтоох чадваргүй бүсгүйчүүд
    Узбекстан улсын засгийн газар хүн амынхаа тоог хянах үүднээс эмэгтэйчүүдийг үр тогтоох боломжгүй болгодог гэнэ. Хотын бүс нутгуудад нь сар тутам 4 бүсгүйг үр тогтоох чадваргүй болгодог бол хөдөө орон нутагт долоо хоног тутамд 8 бүсгүйг үр тогтоох чадваргүй болгодог гэх аймшигт үзүүлэлт байдаг аж.
    Узбекстаны үр тогтоох чадваргүй бүсгүйчүүд
    2Өмнөд Солонгосын өнөө цагийн боолчлол
    Азийн хамгийн хөрөнгө чинээлэг, хөгжингүй орнуудын нэг бол яалтчгүй Өмнөд Солонгос билээ. Шинэ техник технологи, урлаг соёл, өнө эртний уламжлал зэргээрээ алдартай тус улсад тулгараад буй томоохон асуудал нь боолчлол аж. Тус улсын Синан мужид давс олборлох ферм дээр орон гэргүй ядуусыг боолчилж өдрийн 18 цаг ажиллуулдаг байна. Тэдэнтэй яг л нохой мэт харьцаж, ажлын хөлс ч гэж өгддөггүй бөгөөд зугтаж алга болохоос нь сэргийлж, цагдаагаас хүртэл тусламж хүсдэг гэнэ.
    Өмнөд Солонгосын өнөө цагийн боолчлол
    3Филлиппиний Давао хотын алуурчид
    Тус улсын Давао хот нь дэлхийн тав дахь аюулгүй газар хэмээн нэрлэгддэг юм. Гэвч тэдний энэхүү нэр хүндэт цолны ард маш аймшигтай түүх нуугдаж байдаг аж. Давао хотын үхлийн дуудагч багийнхан 1,000 гаруй хар тамхи наймаалагч, гэмт хэрэгтэн, алуурчид болон гудамжны хүүхдүүдийг алсан хэргээр Хүний эрхийн байгууллагад шалгагдаж байгаа юм. Тус хотын захирагч болох Родриго Дутерте (Rodrigo Duterte) энэхүү алан хядагч багийн ард нуугдаж байдаг бөгөөд хүний эрхэнд халдан байж, хамгийн аюулгүй хот гэх цолыг хүртсэн нь аймшигтай. Мөн тэрээр энэ тухайгаа хэлэхдээ хэрэв би Филлипин улсын ерөнхийлөгч болвол 100,000 гаруй гэмт хэрэгтэн миний гарт амиа алдах болно хэмээсэн гэдэг.
    Филлиппиний Давао хотын алуурчид
    4Бутаны аз жаргалд хүрэх аймшигт нууц
    Дэлхийн хамгийн аз жаргалтай оронуудын нэгд зүй ёсоор тооцогддог Бутан улс нь дотроо аймшигтай нууцыг агуулж байдгийг хүмүүс тэр бүрийд мэддэггүй. Иргэд нь дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээс, аз жаргалын хэмжигдэхүүнийг илүүд үздэг бөгөөд мөнгө төгрөг тэдний хувьд чухал зүйл биш аж. Тэд үхлээс огт айдаггүй, дахин төрж, сайхан амьдрах болно хэмээн итгэж явдаг байна. Тус улсын ард иргэд өдөрт хэд хэдэн удаа үхлийн талаар боддог бөгөөд энэ нь тэдэнд аз жаргалыг мэдрүүлж, аминд яваадаа талархах, сайн сайхан мэдрэмжийг төрүүлдэг гэжээ.
    Бутаны аз жаргалд хүрэх аймшигт нууц
    5Бангладешийн өсвөр настнуудын биеэ үнэлэлт
    Тус улсад биеэ үнэлэх явдал маш ихээр байдаг нь аймшигтай. Өсвөр насны буюу ердөө 12 настай охид биеэ үнэлж мөнгө олдог бөгөөд өдөрт дунджаар 15 хүн үйлчлүүлж, бэлгийн харьцаанд ордог байна. Бяцхан охидоо эцэг эх нь хорих бус харин ч мөнгө олохыг шаардаж, “харанхуй нүх” рүү түлхдэг аж. Мэдээж тийм ажил хийж өсч торнисон охид ирээдүйд ихэнхи нь хар тамхи наймаалагч, эсвэл биеэ үнэлэгч хэвээр үлддэг бөгөөд тэднээс сайн сайхан амьдралд хөл тавьсан хүмүүс ховор байдаг нь эмгэнэлтэй.
    Бангладешийн өсвөр настнуудын биеэ үнэлэлт
    6Энэтхэгийн Секс сүм
    Манай эриний XI зууны үед баригдсан Кандарья-Махадева сүм бол тун ч өвөрмөц байгууламж юм. Хинду шашны гол гурван бурхадын нэг болох Шива бурханд зориулан барьсан энэ сүмийн гол оройн өндөр нь 31 метр аж. 1986 онд ЮНЕСКО-ийн дэлхийн өв санд энэхүү сүмийг бүртгэж авсан бөгөөд энэ нь гадна хэсэгтээ эр эмийн харилцааг тод томруунаар дүрсэлж өгсөн байдаг. Гагцхүү үүнээс сэдэвлэн хүн төрөлхтний хамгийн анхны секс судар болох Кама Сутра бүтээгдсэн түүхтэй.
    Энэтхэгийн Секс сүм
    7Саудын Арабын ид шидийн эсрэг дайн
    2009 онд Саудын Араб “Ид шидийн эсрэг холбоо (Anti-Witchcraft Unit )”-ийг байгуулсан юм. Энэхүү холбоо нь хар домд итгэгч, нийтэд түгээн дэлгэрүүлэгч, иш шид хэрэглэгч зэрэг хүмүүсийг баривчилж, ямар ч өчилгүйгээр толгойг нь авдаг байна. Ингэснээр олон нийтэд сургамж болж, дахин ийм явдал гарахгүй гэж үздэг аж. Мөн иргэд нь хэн нэгнийг ид шид хэрэглэж байвал тэр дор нь “Ид шидийн холбоо”-нд мэдэгдэх үүрэгтэй ба эс бөгөөс шийтгэл хүлээдэг гэнэ.
    Саудын Арабын ид шидийн эсрэг дайн
    8Японы аймшигт уламжлал
    Японы Тэйжи гэх жижиг эрэг дээр 3500 гаруй хүн амьдардаг. Жил бүр тус газрын оршин суугчид 3-р сараас 9-р сар хүртэл 7 өөр төрлийн 2000 гаруй дельфинийг агнах “ёстой” байдаг гэнэ. Энэ нь бүр эртнээс уламжилж ирсэн бөгөөд 2009 онд энэхүү аймшигт нядлагыг зогсоох үүднээс дэлхийн амьтан хамгаалах сангаас “The Cove” хэмээх киног бүтээсэн байдаг билээ. Тус хядлага нь 1960 оноос эхлэн, уламжлагдаж ирсэн төдийгүй тэдний мөнгө олон эх үүсвэр нь болж байдаг аж. Дельфины махыг 400-500 доллар, харин амьд дельфинийг 100,000 доллараар үнэлэн худалдаалдаг байна.
    Японы аймшигт уламжлал
    9Индонезийн жигтэй цэрэг арми
    18-20 насны охидыг цэрэг армид элсүүлэхдээ тэднийг онгон эсэхийг шалгадаг. Ингэхдээ эмч нар тэдний үтрээ рүү хоёр хуруугаа хийж үздэг бөгөөд хэрэв охид онгон биш буюу бэлгийн харьцаанд орсон байвал армид авдаггүй аж. Энэ нь цэрэг хүн цэвэр ариун байх ёстой гэж үздэг үзэлтэй нь холбоотой гэнэ.
    Индонезийн жигтэй цэрэг арми
    10Камбожид онгон биеэ худалддаг
    Камбож бол Азийн хамгийн ядуу улс орнуудын нэг билээ. Тиймдээ ч тэдний мөнгө олох арга туйлдаа хүрч, охид бүсгүйчүүдийн онгон биеийг худалдаалах болсон юм. Жил бүр 13-18 насны мянга мянган охид өөрийн онгон биеэ бусад гадны жуулчид болон баячуудад худалдаалж, мөнгө олдог гэнэ. Тэднийг ихэвчлэн аав, ээж, хамаатан садан нь зуучилж, зардаг бөгөөд үнэ нь 800-4000 хүртэлх доллар байдаг юм. Үйлчлүүлэгчдийн ихэнхи нь Камбожын баян бизнесмэн, улс төрчид байдаг бөгөөд Тайланд, Хятад, Сингапурын хөрөнгө чинээ ихтэй хүмүүс охидын онгон биеийг худалдан авахаар ирэх нь ч бий.
     

  • Гурав. Албан ёсны ажлын уулзалт боллоо.

    djmedia:183

    Хувь заяа гэж байдаг. Тэр биднийг учруулж байдаг. Кызыл хотод биднийг хуучин андууд болох угтаж авлаа. Бидний анхны албан ёсны уулзалт Кызыл дахь ерөнхий Консулын газарт боллоо.
    Биднийг Кызыл дэх Монголын ерөнхий консул Б.Ганцэцэг хүлээн авч уулзсан бөгөөд энэхүү уулзалтад МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их зайран Одонхүү нар оролцсон билээ. Мөн Тувагийн талаас Бөөгийн “Дүнгэр” төвийн Долаана байлцаж тэрхэн мөчид тэнгэр үзэл бөө мөргөлийн тухай товчхон ойлголцууд бүхий яриа өрнөсөн билээ.
    Өмнө нь байсан ярилцлагын уулзалтын өрөөг хүндэтгэлийн өргөө болгон өөрчилсөн нь сайхан шийдэл байлаа. Бид дахин уулзахаар товлоод эхний уулзалт өндөрлөсөн билээ.
    Энд бид Тэнгэр үзлийн талаар олон жил судалсан судлаач, манай нэрт эрдэмтэн Бира гуйаг багшаа хэмээн хүндэлж явдаг судлаачтай таарсан билээ. Тэрхэн мөчид бид хоёр ярилцахад тэрээр бөө мөргөл, тэнгэр үзэл, шаманизмын онцлог ялгааг оновчтой ялган хэлж билээ. Бид хоорондоо ийнхүү тааралдсантай олзуурхан хөөрөлдөж билээ.
     

  • Хоёр. Бидний мартаж буй түүх буюу Тувагийн замд

    Хил гараад арав орчим км яваад засмал замд оров. Засмал зам эхлэх газарт бүтээн байгуулалт явагдаж шинэ хотхон баригдаж байгаа харагдсан. Замын урд талаар зэрэгцэн их уст Тэсийн хол цэлэлзэн урсана. Миний мэдэхийн монголын хамгийн гүн устай гол билээ. Замын хоёр талаар өвөрмөц тогтолцоогоо гайхуулан янз бүрийн хадан уулс үргэлжлэнэ. Тавь орчим км яваад Эрзин тосгонд ирлээ. Энэ тосгонд өмнө нь хонож байсан түүхтэй.
    Тосгоноос цааш давхисаар модтой хайрханы өвөрт байрлах Самагалтай тосгонд ирлээ. Энд бид машиндаа шатахуун аваад цааш аялалаа үргэлжлүүллээ. Тосгодод шинээр цөөн ч гэсэн барилгууд нэмэгдэж баригдсан харагдана. Модтой хайрханыг өгссөөр хөтөл дээр байрлах бөөгийн болон буддагийн суварга бүхий өргөлийн газарт ирлээ. Төв замын хоёр талд байрлах энэ өргөлийн газарт нэгэн эмэгтэйтэй тааралдаж ярилцах гэсэн боловч хэл ойлголцсонгүй. Ойрхоноос сайн зүс харж танилцаад өнгөрсөн. Тэндээс хөдлөөд явсаар цөөнгүй км явсаны дараа замын хажууд тэрхүү бусгүй зогсож байгаатай дахин таарсан нь сонин учрал байлаа.
    Өндөр хайрханыг давсаны дараа уудам тал угтаж энэхүү талаар давхисаар их хөндийд орших Кызыл хотод ирлээ.djmedia:182
     

  • ОРОСЫН НУТГААР ХӨНДЛӨН АЯЛСАН НЬ. 1. Тэнгэр уйлсан энэ жилийн Тува нутаг. Нэг. Хил хүртэлх замын тэмдэглэл.

    Эндээс Завхан аймгийн Түдэвтэй сум очихын тул зам нийлсэн таван машин Их монгол элсийг хөндлөн туулахаар хөдлөв. Уртын голын хоёр талаар айлууд зэрэгцэн буусан учраас зам төөрөлгүй явсаар Их монгол элсний Сүв хэмээх газарт ирлээ. Бид Их монгол элсийг голын судал даган хөндлөн туулсан юм. Ланд круйзерээс авахуулаад приус хүртэл бүх маркын дөрвөн автомашин, хөнгөхөн газар өөрсдөө түрж, элсэрхэг газар том машин нь жижэг тэргээ чирсээр их элсийг хөндлөн туулав. Нэгэнт наран шингэсэн учраас элсийг гарангуут бид амрахаар аяны майхнаа барьж тухлан хоносон билээ. Хөгжилтэй бас адал явдалтай энэ өдрийн амралт хотын бидэнд сонирхолтой өнгөрлөө. Нэгэнт харанхуй болсон тул бид амрахаар шийдвэр гаргав.
    Өглөө босоод эргэн тойрноо харахад элс, нуур, хангай нийлсэн байгалийн үзэсгэлэнтэй газар бид хоножээ. Тэндээс элсэн дөрөлжийг даван хангайн замд оров. Жижиг тэргээ чирсээр багахан элсэн замыг туулж аялал цааш үргэлжилсэн билээ.
    Жин үдийн үед Завхан аймгийн Түдэвтэй суманд ирж, тус сумын бөөгийн зөвлөлийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Сосорбарамын гэрт очлоо. Тэд дөнгөж гэртээ ирсэн байхтай таарав. Хэдий аян замд ядарсан гэлээ ч тэд байдаг боломжоороо биднийг дайлж билээ.
    Нэгдсэн их тахилгаас дөнгөж ирээд байсан тул онгодын гэрийн дотоод зургийг нь авах боломжгүй байсан. Онгодын гэрт нь орж хүндэтгэл үзүүлээд бид цааш аяны замаа үргэлжлүүлэв. Хэдий байдаг хэмжээндээ зүтгэсэн боловч ажлын цагт багтаж хилийн боомт хүрч чадсангүй.
    Бид хилийн цэргийн отрядын зочид буудалд амрахаар болов. Нэгэнтээ хил тойрч явахад танилцсан хурандаа Батбаяр бидэнд тав тухтай хонох боломжийг олгосон билээ. Миний хувьд хил хамгаалагчдын тухай, гэр бүл, хүүхдийн талаар авч байгаа арга хэмжээний талаар сайхан мэдээ сонссон билээ.
    Өглөө эртхэн бид хилийн боомтын зүг хөдөллөө. Есөн цаг гэхэд бид эхний машин болж хилийн боомтод очсон байлаа. Нутгийн нэгэн тэрэг бидэнд учирлаж гуйсан тул урдуур оруулав. Яагаад гэвэл олон удаа орж гардаг тул уддаггүй юм гэсэн шалтгаан хэлсэн билээ. Бид шинээр бүртгүүлж удах учир тэдний хүсэлтийг зөвшөөрсөн юм. Монголын тал шуурхай шалгах ажээ. Энд өмнө ажиллаар явж байхад таарсан ажилтантай уулзлаа. Магадгүй хамгийн удаан хил дээр тогтвортой ажилласан нэгнээр тодорч болох нэгэн байлаа. Харин ОХУ-ын тал хоёр талаас ирсэн машиныг ээлжлэн оруулж шалгадаг журамтай бололтой. Биднийг шалгаж дуусаад Оросын боомтоос гарч байхад анх орсон машин буцаад хил гарч байгаа харагдсан.
    Хилийн боомтыг явганаар гарч болдог тул хэд хэдэн монгол зорчигч гарч байгаатай таарав. Хэдхэн минут ярилцахад Оросын иргэн 30 кг ачаатай гарах эрхтэй бол манай иргэд шинэ бараа авч гарах боломж муутай, гарахаар бол гаалийн бүрдүүлэлт хийдэг гэж хэлсэн билээ. Харин хүнсний зүйлд энэ журам хамаардаггүй гэлээ.
    ОХУ-ын хилийн боомтын үйл ажиллагаа урьд өмнөхөөс сайжирсан сэтгэгдэл надад төрсөн. Нарийн дэс дараатай, шуурхай үзэж шалгаж байлаа. Бид оросын талд шалгуулахад хоёр цаг болжээ. Энэ бол Арцсуурь-Цагаантолгойн хилийн боомт байлаа.

     djmedia:181

  • ЦАГААНУУР СУМАНД УЛААЧ НАРТАЙГАА УУЛЗАВ.

    Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Төмжий өөрийн галын болон шавь нараа цуглуулан уулзсан. Монгол бөөгийн тухай болон зэргэлдээ суманд хийгдсэн бөөгийн холбоотой мэдээ, мэдээллүүдээ танилцуулсан.
    Харин Монгол бөөгийн их зайран Моко өөөийн гэртээ хүлээн авч шавь нараараа МБНЭ-ийн гишүүдийн эгнээн өргөжүүлж, монгол бөөгийн байгууллагуудын хөгжил дэвшил, бөөгийн зан үйлийн талаар дэлэгрэнгүй ярилцаж, санал бодлоо солилцож, хамтран ажиллах боломж, бололцоогоо зөвшилцлөө.
    Мөн 2020 онд Хөвсгөл далайд хийгдэх “Мөсний баяр”-ын арга хэмжээнд оролцох талаар ярилцсан билээ. Энэ арга хэмжээнд Хөвсгөл аймгийн нутагт амьдардаг бөө нар идэвхтэй оролцож, хамтран ажиллах асуудлыг хөндлөө.
    Галын тахилгын үеэр монгол бөөгийн уламжлалыг авч яваа, бөөгийн түүхэнд мөрөө үлдээсэн зайран Б.Эрдэнэ-Очир, С.Ганбат, удган Сайнцэцэг нарт мөнх тэнгэрийн төлөө “шонхор” медалиар шагнасныг гардуулсан билээ.
    Хөвсгөл аймгийн Цагаан нуур суманд ажиллах явцад гадаадын жуулчид болон судлаач 20 гаруй иргэдтэй уулзаж ярилцлаа.
    МБНЭ-ийн удирдах бүрэлдэхүүн томилолтоор ажиллах явцдаа гаргасан шийдвэрийг хэрэгжүүлж чиглэлээр идэвхтэй ажиллаа.

     djmedia:180

  • Үхсэн цэргийн сүнс 4 настай хүүд шүглэжээ

    Америкийн Виржини мужийн оршин суугч Лукас гэдэг дөрвөн настай хүүгийн ээж 30 жилийн тэртээ өөд болсон тэнгисийн явган цэргийн сүнс ямар нэгэн байдлаар түүний хүүтэй харьцаад байгаа хэмээн ярив. Эндрю хүү 1983 онд Бейрут хотод бөмбөгдөлтөд өртөж амиа алдсан түрүүч Уэлл Льюисын амьдралын тухай ярьж, дурсамжуудыг нь сэргээдэг аж. Нэгэн нартай сайхан өдөр түүний хүү дөрвөн настай хүүхдийн ярьж чадахааргүй зүйлийг ярьж эхэлсэн гэнэ.
    Эндрю хүү өмнө нь Жоржи мужийн Самтер хотын төв гудамжинд 860 дугаартай байшинд амьдарч байсан хэмээн хэлжээ. Улмаар хүү нь өөр янз бүрийн зүйлийг “дурсаж” эхэлсэн байна. Сэтгүүлчид хэрэгт дурлан архивын бичиг баримтуудад судалгаа хийж, тэнгисийн явган цэрэг Уэлл Льюисын талаар олж мэдэхийг хичээсэн аж. Тэгтэл хүүгийн ярьсан олон зүйл үнэхээр тэр талийгаач цэргийн амьдралд байсан зүйлтэй тохирч байсан гэнэ. 

  • Эхнэрийнх нь эрүүл мэндэд тустай “сэржим” эр нөхрийнх нь толгойг авчээ

    Амьдралын төлөө ажиллаж, айлыг айл шиг авч явсан түүнийг архинд толгойгоо мэдүүлж яваад харамсах нь олон бөгөөд “Энэ Шарав ингэх хүн биш. Ёстой хорлол гээч нь энэ байх. Янжмаа хүртэл ямар гээч өвчинд нэрвэгддэг байна аа? Их сайн хүмүүс юмсан. Нэг нь өвдөж, нөгөө нь архинд орсон нь яав ч зүгээр биш. Лам хараар явж, засал сайн хийлгэсэн л байгаа даа” хэмээн ам амандаа шогширцгоох ажээ.

    Янжмааг өвдсөнөөс хойш ээж, эгч хоёр нь яваагүй, уулзаагүй газар, хүн ховор. “Сайн” гэсэн болгон дээр очсон байна. “Хатуу жилтэй улс ханилж суусан байна. Энэ эмэгтэй урт насална. Амь насанд цөв багатай. Жилийн харш гаргуулж, ном айлтгуул. Ийм зөвлөгөө олныг сонссон болохоор нэгэнт эвтэй, сайхан амьдарч, болж бүтээд яваа болохоор Шарав, Янжмаа хоёрыг салгах, хоёр тийш болгохыг хүссэнгүй. Харин заслын ном, хурлыг сайн хийлгээд явдаг байжээ.
    Харин нэг удаа Шаравын дүү нь “Ахыг ламд үзүүлсэн чинь насны нь тоо гүйцчихэж. Энэ хүн их өгөөмөр, буянтай хүн байна. Хэн нэгний амийг авраад өөрийгөө авч явах нь…” гэж хэлсэн… хэмээн нэлээд түгшүүртэй мэдээ дуулгасан байна. Хоёр талынхан бүгд л санаа нь зовж, хурал ном хуруулж, засал авралын талын бүх хэмжээг Шаравын зүг хандуулжээ. Гэвч архинаас холдоогүй байна. Харин ч “Би нэг их удахгүй ээ…” гээд ойр дотныхондоо гомдоллож, “Надаас хойш үр хүүхэд, муу ханийг минь харж хандаарай” гэж захих болсон байна.
    Нэг өдөр Янжмаагийн бие эрс муудаж, өндийж чадахгүй хэвтэж байжээ. Нэлээд орой болсон хойно согтуу ирсэн Шарав:
    – Надад архины мөнгө өгөөдөх… Өнөөдөр сайн уучихаад маргаашнаас уухгүй. Амлаж байна. Намайг архинаас гарч чадвал чиний бие ч сайжирна. Сэтгэл санаа сэргээд ирэхээр сахар арилдаг гэсэн… гээд Янжмаагаас мөнгө гуйсан байна.
    – Энэ орой болсон хойно архи нэмж уусны хэрэггүй. Тэгээд ч охин чинь удахгүй төрж, чи бид хоёр зээтэй болно. Мөнгө хэрэгтэй болно… Ингэж аргадаж, гуйсан боловч Шарав,
    – Дахиж уухгүй, дахиж зовоохгүй… хэмээн гуйж, бүр дуугаа чангаруулаад байжээ. Аргаа барсан Янжмаа хуримтлуулах гэж байгаа хэдэн төгрөгөөсөө хороохгүйг хичээж, нөгөө талаас сэржим өргүүлсэн архи болохоор “сайн” гэж бодоод нэг шил архи гаргаж өгсөн байна.
    – Гэртээ уучихаад унт гэсэн боловч Шарав:
    – Нөгөө хэд дээрээ очихгүй бол болохгүй гээд гарсан ажээ.
    Шарав гэртээ ирж хоноогүй байна. Харин нойргүй хонож, хоол унд хоолойгоор нь давахаа болиод биеийн нимгэн арьстай хэсгээр идээлж, шархлан зовиур шаналгаа нь сүүлийн хэдэн сарынхаас илүү нэмэгдээд байсан Янжмаагийн бие хөнгөрөөд, зовиур шаналгаа нь багасаад хоносон байна. Халуурч, дагжаад хөдөлж чадахгүй байсан түүнийг инээгээд босож ирэхэд ойр орчмынхон нь гайхаж, зарим нь баярласан байна.
    Бие нь илт сайжирсан бүсгүй усанд орчихоод гэр орноо цэвэрлэж, нөхрийнхөө бүх хувцсыг өөрийн гараар угаажээ. Өдрийн хоол, цай бэлтгэж байх зуураа “Архидаж согтсон ч гэсэн хүрээд ирдэг”, “Бие нь яаж байна?” гээд санаа тавьдаг байснаа бүр болиод таг чиг алга болоо шив хэмээн дотроо гоморхож, гар утас нь хаалттай байсанд улам ч бухимдсан байна. Үдээс хойш тэднийд огт танихгүй хоёр хүн иржээ.
    – Дүүргийн цагдаагийн хэлтсээс явж байна гэснээ,
    – Энэ хүнийг таних уу гээд аймаар төрх байдалтайгаар хэвтэх нөхрийнх нь зургийг үзүүлсэн байна.
    Шарав ийнхүү нас баржээ. Задлан шинжилгээ хийлгэсэн боловч “Гадны ямар нэг нөлөөгүй. Архи хэтрүүлэн хэрэглэснээс зүрх нь хаагдсан…” гэсэн дүгнэлт гарчээ. Үг, үйлдэл гэдэг ямар айхтар ул мөртэй байдгийг Янжмаа биеэрээ үзэж, “Би түрүүлж үхнэ… Чи үлдвэл хэдэн хүүхдэд минь тустай… Энэ хар архи намайг авч явах гээд байгааг мэдэж байна. Гэвч уухгүй байж чадахгүй юм… Өнөөдөр архи уух сүүлчийн өдөр… Мөнгө өг…” хэмээн хэлж, ярьж байсан үг, яриа бүхэн нь үхэл зөгнөж байсныг эргэцүүлэн бодоод “Үхлээ их эрт мэдсэн хүн дээ. Би тэр архийг яах гэж өгөв дөө” гэж харамсдаг хэмээн талийгаачийн эхнэр ярьж байна.
    Талийгаачийн үхэл юунаас болсныг хууль, цагдаагийн хүрээнд биш ар гэр, лам, үзмэрчийн хэмжээнд асууж лавлаад нэг л дүгнэлтэд хүрцгээжээ. Янжмаа нэг сайн хүнд хадаг барин очиж, “Эрүүл мэнд, амь насыг минь дааж хайрлана уу?” хэмээн гуйгаад шавь орсон гэнэ. Нэгэнт эмнэлэг, эмч нар “эмчилгээгүй” гэсэн тул арга, засал бараадаж, амиа даатгахаас өөр арга байгаагүй ажээ. Бүсгүйн бие муудвал тэр хүн дээр очиж засал хийлгэж, сан, рашаан хүртдэг байв. Нэг удаа бараг зүрх нь зогсох дөхсөн тул талийгаач нөхөр нь нөгөө лам багш дээр нь очсон байна.
    – Ер нь бол танайх хар идээний бузар шингэснээс ийм өвчинд нэрвэгдсэн айл. Тэгэхээр тэр идээгээр нь хариулга хийж өгье гээд ном уншиж, баахан шившиж, бас дотор нь юм хийсэн шилтэй архи өгч явуулсан аж. Тэр архийг багшийнх нь зааврын дагуу Янжмаад амсуулж, биеийг хэдэн өдөр арчуулаад, овоо дээрдсэн байна. Тэр үед “Өөр хүн ам хүрч болохгүй идээ шүү” гэж захисныг талийгаач эр сонссон боловч эхнэртээ түүнийг нь хэлж өгөхөө мартжээ. Тэр “шид”-тэй архийг хадгалж байсан эхнэр нь “Архи, мөнгө нэхсэн” нөхөртөө өгч, түүнийг айлд авч очиж уусан Шарав нас барсан гэдгийг тайлж өгсөн байна.
    Харш жилтэй эр, эм хоёр бие биедээ цөвтэй байдаг. Чиний биед сайн, өвчнийг сэдрээхгүй дардаг мөртлөө нөхөрт чинь тэр архи хор болжээ. Яагаад гэвэл, чиний энэ өвчний эхлэл талийгаачаас үүдэлтэй байж. Тэр хүн үхээрийн газар очиж архи амсаад өөрийнхөө сүлдийг төөрүүлж доройтуулсан… Тэр хүн архи уух тусам чиний бие муудаж, айхтар хэцүү байжээ. Тиймээс зөвхөн чиний биед шингэсэн бузар, дэвийг дарж, хорьж байсан уншлага, тарнитай архийг хүртсэн хүн бас бузартсан учраас амиа алдаж…
    Бие нь сайжирч, эрүүл саруул болсон Янжмаа ийнхүү “Тэр архийг яах гэж өгөв дөө” гэсэн харамсал тээн өөрийгөө зэмлэх авч “Бид хоёрын жил таарахгүй улс байна. Эмэгтэй нь хатуу харш жил таарсан учраас ханилж суугаад дэмий” гэж буянтай лам хэлж л байсан. Тэр хүний үгийг тоогоогүйн буруу л энэ. Ер нь ханиа, амьдралаа сонгохдоо их бодолтой байх учиртай юм байна аа. Бас хэзээ, хаана очиж, баярлах, эмгэнэхээ бодож явахгүй бол их айхтар хортой юм байна шүү. Манай талийгаачтай их олон жил үерхсэн нэг бүсгүй байдаг юм. Тэрний ээж нас барлаа. Хүнийхээ хувьд талийгаач маань ажил явдалд нь оролцсон. Гэтэл мань хүн тэр оройноосоо эхлээд архи ууж, жигтэйхэн өөр болсон л доо. Тэгтэл тэр “Үхээрийн бузар” гээд байгаа бүх хорлол муу юмыг тэр оршуулгын үеэр авч ирсэн байгаа юм…” гэж ярьжээ.
    Амьдрал хийгээд хань ижилтэй болохдоо анхаарахад, мэдэхэд илүүдэхгүй гэж энэ болсон явдал, баримтыг толилууллаа.