Category: Мэдээ, мэдээлэл

Замын хоёр талаар салхин сэнсэн цахилгаан станцууд ажиллана. Энэ жил хаяагүй бороо хуртай, өвс ногоо дэлгэрч халиурсан намар болж байна. Зуу гаран км яваад Сайханы талд очлоо. Эргэн тойрон өтгөн модон дотор хот сайхан харагдана. Энэ хотын дэргэдүүр хорин найман жил явж өнгөрчээ. Тэгэхээр хотын өөрчлөлтийг төдий хугацаанд харж өнгөрсөн хэрэг билээ.
Эндээс зүүн тийш эргэж Сүнэдийн баруун хошууг зорив. Цаг гаран хугацаанд яваад зорьсон хошууны хотдоо ирэв. Оройн хоолоо идчихээд бид хошууны төв театрт тоглох “Будран чулууны домог” бүжигт дуулалт драмын дуурийн тоглолт үзэв. Энэ удаагийн аялалд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн, админ нар багтсан юм.
Нутгийн чулууны домгоос сэдэвлэн бичсэн энэ зохиол хайр дурлал, ухаан бодол, эв нэгдэл, хамтын хүчийг харуулсан монгол уламжлал, дуулал, бүжиглэлт бүхий жүжиг байлаа. Тайзны засалт энгийн, хямд, жүжигчдийн хамралт төдий олон бус цомхон гээд олон зүйл содон байсан. Жүжигчдийн ур чадвар сайн, үг хэллэг цэвэрхэн монгол аялгатай байлаа. Дуулалт бүжгийн зохиолчийн шинэлэг, яруу санаа сайхан, монголчуудын тэнгэр үзлийн илэрхийлэл тод томруун харагдаж байлаа.
Тоглолтоос шууд Хөвөөт шар хошуунд цаг гаруй хугацаатай яваад очиж, хоноглосон билээ. Цэлмэг багахан салхитай өглөө угтлаа. Хошууны төвөөс Хянхарваа буддагийн хийдийн зүг хөдлөв. Хошуунаас төдий хол биш зайнд Хянхарваа хийдийн дэргэд орших амралтын газарт ирлээ. Энд тахилгат овоо, амралтын газар байрладаг ажээ.
Амралтын газрын ард энэ хошууны тахилга үйлддэг гол овоо оршдог бөгөөд жил бүр тахилга хийдэг ажээ. Тахилгад зориулсан задгай цэнгэлдэх хүрээлэн байгуулжээ. Талбайн өмнө хэсэгт хар сүлдийг залсан харагдана. Энд монгол хоолоор зоог барьдаг бөгөөд хүний хөдөлгөөн зуны улиралдаа үл тасарна.
Үдээс хойш хошууны төвд очиж Монгол морины музей үзлээ. Өвөрмонголын нутагт байгаа адууны угшил, байршилт, шинж тэмдэг, нэршил, зүс, нутгийн онцлог, адууны хэрэгсэл, бүх төрлийн эмээл, хазаарыг тавьсан байлаа. Хамгийн гол нь сурагчдын хичээлд адууны тухай ордог бөгөөд энэ музейд бодит байдлыг нүдээр үзэж сонирходог байна. Угтаа бол ар монголд түүнээс илүү адууны түүх оршиж байгаа. Манайхан адууг мөнгө олох, алдар нэр хүртэх хэрэгслээс болгосноос биш ингэж бодит ажил болгосонгүй.
Энэ өдрийн үдээс хойш монголчуудтай уулзаж, тэнгэр үзэл, байгаль хүний хоорондын харилцаа, нутаг орны онцлогын талаар харилцан ярилцаж өнгөрүүллээ.
Бид эндээс Цахарын хоёр хошуугаар бууж мордсон билээ. Гол хурдны замын хоёр талаар бүтээн байгуулалтын бодит жишээ болсон хот, тосгод, байшин барилга, үйлдвэрүүд харагдана.
Бидний жолооч болох Одийн төрсөн тосгоноор оров. Тосгоны удирдлагын ордон, сургуулийн барилга, нэгэн загвараар баригдсан орон сууцны байшингууд, суурийнд бүхэлд нь авто замыг асфальтсан байв.
Тэндээс холгүй 15 км яваад Одийн эгчийнд зочлов. Төв замаас 100 м орших байшин хүртэл цементэн зам засаж өгчээ. Ойрын арваад жилд Өвөрмонголын малчин айлд орж үзээгүй байсан болохоор надаа сонин содон санагдсан.
Тэднийх хувийн эзэмшилийн томоохон газартай, тиймээс 200 орчим үхэртэй айл бөгөөд их малтай айлд тооцогдоно. Эргэн тойрон элсэрхэх хөрс, бүтлаг ургамалтай билчээр харагдана. Нэг үхэр 1200 юаны үнэтэй болохоор мал маллавал ам тосдоно гэдэг үг энд утгаараа байв. Малчин айлд ааруултай сүүтэй цайгаар зочлуулав.
Бид 30-аад км яваад Сүндэдийн зүүн хошуу очив. Энэ хошуу байгалийн баялагтай тул хөгжил хурдтай явагдаж байгаа гэнэм. Орчин үеийн хэлбэр загвараар шинэ хот сүндэрлэн байгуулагдаж байгаа ажээ. Хотын зүүн хэсэгт наадмын талбай, тэмээний сүрлэг, том хөшөө, зүүн хойд гүвээний оройд тахилга хийх овоо босгосон байв. Оршуулгын газар байсан газарт овоо босгосон нь тахих хүндрэлтэй байдаг бололтой.
Үдээш хойш Зүүн сөнөд хошууны соёлын төвөөр орж үзэв. Дөрвөн давхар барилгад уран бүтээлчид өөр өөрийн өрөөтэй, яг театрын тайзтай ижил хэмжээтэй дасгал хийх тайз, гэрэлтүүлэг, чимэглэл, дууны иж бүрэн тоноглолтой.
Уран бүтээл хийх, дасгал хийх бүрэн боломжтой. Бид уран бүтээлийн тоглолтын дасгал хийж байгаа хамт олны сургуулалтийг үзэж сонирхов.
Эндээс 100 гаруй км яваад Эрээн хотдоо эргэж ирлээ. Энэ удаагийн явалт шинэ, шинэ найз нөхөдтэй танилцуулж, олон шинэ мэдээлэл сонсож, тэнгэр үзэл, бөө мөргөлийн байдлыг газар дээр нь үзэж сонирхох боломж олгосон билээ.
Хамтарч ажиллах боломж, тахилга тайлга хийх бололцоог судлаж, монгол түмэнтэйгээ уулзсан сайхан явалт байлаа. Хэзээ нэгэн цагт бидний нэгэн хэсэг байсан болохоор уул, тал нь танил, нэр ус нь сэтгэлд ойр, бүх зүйл танил мэт сэтгэгдэл төрж байлаа.
Бидэнд ийм боломж олгосон Ганзориг, түүний гэргийд баярлалаа. Бид ийм бүрэлдэхүүнтэй дахин явах боломж байхгүй л болов уу. Бидэнд нэг дутагдал байдаг. Боломтой үед уулзаж, санал бодлоо солилцож, тэр болгон олны дунд яригдаад байдаггүй зүйлээ асуугаад авах бололцоог ашиглахдаа тааруу байдаг. Ийм байдал бас л давтагдав.
Д.Жаргалсайхан

Би хэр барагтай юмнаас айж жихүүцнэ гэж байхгүй. Тэр чигээрээ явсаар өдий хүрсэн гэж боддог. Аймшиггүй зоригтой амьтан болохоор би эмнэлэг, морг хоёрын хооронд “гол үүрэг” гүйцэтгэдэг байлаа. Асрагч авгай нар нас барсан хүмүүсийг надад даатгачихна. Носилк энэ тэр гэхгүй. Өргөж аваачаад л ширээн дээр нь тэрийлгэж орхидог байлаа. Яахав дээ, энэ сахиулын ажлын хажуугаар хийж байгаа зүйл маань одоогийнхоор бол миний хувийн бизнес байсан юм шиг байгаа юм. Тэгээд л асрагч авгай нарын цалингаас архиныхаа мөнгийг татчихдаг юм. Нэг удаа морг руу нэг залуухан хүүхний цогцсыг тэвэрч аваад алхаж явлаа. Тэр хүүхний ар гэрийнхэн нь явж өгөхгүй, дахиад нэг тариа хийгээд аль гэх зэргээр их л гомдолтой байсан юм билээ л дээ. Асрагч авгай нар чинь бас аминдаа хайртай. 
Их л эвгүй байдалтай нас барсан хүнийг надад даатгадаг байсан юм. Тэр хүүхэн амьсгал хураахынхаа өмнө янцаглан гиншиж эр, эм хоёрын хийдэг ажлыг хийж байгаа юм шиг туниа муутайхан хөдөлж байгаад явчихсан байгаа юм. Нөгөө хүүхнийг тэвэрч моргийн хаалган дээр очоод хананд нуруугаар нь шахаж “тогтоогоод” түлхүүрээ гарган цоож руу хийх үед нөгөө үхдэл чинь урдаас түлхээд хөдөлдөг байгаа. 
Тэгэхэд залуу ч байж. Цоож руу түлхүүр ч орж. Цогцос руу би өнөөхөө хийх аятай сонин сэрэл төрөв. Гэхдээ яалаа гэж амьд хүн хүүртэй хурьцах билээ. Энэ муухай бодлоо тархинаасаа ховх татаж хаячихаад нөгөө хүүрийг чинь оруулж вандан дээр чулуудчихлаа. Тэгээд гар, хөлийг нь засахчаа болоод эргэтэл хойноос нэг хүн татдаг юм байна. Нөгөө үхдэл чинь хөдөлгөөнгүй хэвтэнэ. Гэхдээ л ямар нэгэн үл үзэгдэгч гар намайг татаж чангаагаад болдоггүй. Юу ч байхгүй мөртөө хоосон агаарыг хэд сайн цохиж дэлсч аваад гарч манааныхаа пүүткэнд ирээд аяга халуун цай уугаад зүүрмэглэж байтал нөгөө эмэгтэйн царай нүүрэн дээр тусах шиг болдог юм. Худлаа нүдээ аниж байгаа дүр эсгээд хэвтээд л байлаа. Тэгсэн чинь хүв хүйтэн уруулаар үнсээд авч байна. Зүгээр л хэвтээд байлаа. Тэгж байгаад нойрондоо дийлдээд унтаад өгсөн байгаа юм. 
Түүнээс хойш нөгөө бүсгүйн амилсан царай над руу ирнэ. Түүнийг тав хоногийн дараа оршуулах байсан юм. Тэр хугацаанд ч нөгөө лүд чинь салахгүй л эргэлдээд энд тэндээс чангаагаад байлаа. Оршуулахаар нь цогцостойгоо тонилно биз гээд би ч нээх тоохгүй. Харин сонин нь манай талийгаач хөгшин хэлдэг юм. Зураг нь тэр байна даа. Чамаас өөр хүүхний үнэр үнэртээд байна. Чи бүр сүрхий болжээ. Арай л эмч хүүхнүүдтэй жоготой болсон гэж битгий хэлээрэй дээ гэдэг юм. Юуных нь эмч домч байхав. Асрагч нарын “ажлын” хүндийг нугалж өгөөд архины мөнгө л олох төдийхөн овсгоо гаргадаг хүн байлаа шүү дээ. 
Тэгээд нөгөө бүсгүйг үүрээр ирж оршуулахад миний ээлж таарч моргийн хаалгыг онгойлгож өглөө. Авсанд хийгээд гарч явтал авсны таг нь гурван удаа онгосхийдэг байлаа. Түүнийг ар гэрийнхэн нь муу ёр гэж их л жигшин зэвүүрхэж байх шиг санагдаж байв. Яагаад ч юм тэр өдөр би нэг чухал зүйлээ алдчихсан юм шиг, сэтгэл нэг л дундуурхан байсан юм. Орой нь нөгөө бүсгүйн царай өөдөөс минь ширтэхээ больчих вий гэсэн шүү юм ч бодогдож байлаа. Бүсгүйн царай тэр орой ч “эргэж” ирсэн. Бараг сар шахам зүүд нойронд ч үзэгддэг байсан юм. Тэгж байгаад гэнэт алга болсон доо. Чи чөтгөрийн тухай надаас сонирхвол ах нь нэвтэрхий толь л гэсэн үг. Тэгэхдээ миний чөтгөрүүд бол дандаа эмнэлэг дотуур сүлжилдэн, хана паар нүдсэн шигээ л байдаг тайвандуу амьтад. Нэг чө-тэй би бүүр архидаж үзсэн гээч.
Нэг удаа би асрагч нараас авсан архиа задалж ганц хундага хийж тавиад юу ч билээ нэг юм аваад буцаад ирсэн чинь нөгөө хундагатай архи минь байдаггүй. Өөрөө уучихаад андуурсан хэрэг гэж бодоод дахиад нэгийг хийж амандаа ойртуулсан чинь яах аргагүй “Нар зөв тойруулаач” гэж нэлээд хөлчүү эр ёс журам заадаг байгаа. “Юу вэ?” гэж дуугараад ийш тийш харсан чинь нөгөө хундагатай юмыг маань ч бас хэн нэгэн ховх сорчихсон байв. Би ч “За тийм дээрээ тулсан бол ч бусдад ингэж монжуулахгүй шүү” гэж бодоод үлдсэн архиа шилээр нь авч залгилах гэсэн чинь “Чи яасан муухай архичин бэ? Шилээр нь уугаад байхдаа яадаг юм. Бид гурвуулхнаа байна шүү дээ. Хундаганд хийгээд уу. Ер нь жаахан тавьж байгаад хүртчихье” гэдэг юм байна. Би ч бас л “За тийм байж” гээд шилтэй архинаасаа хундаганд хийх гэснээ ямар ч муу дивтэй байж болно гэж сэрэмжлэн бодоод өөр аяганд хийж уулаа. Тэгсэн чинь нөгөө үл үзэгдэгч хоёр найз маань “Чи боль л доо. Өөртөө том хийгээд бид хоёрт болохоор ийм жоохныг…” гэж байна. “Ийм жоохоныг” гэж хэлэхтэй зэрэг миний нүдэнд хөх болон шардуу өнгөтэй халаад өмссөн хоёр нөхрийн царай бүрэлзэн баралзан орооод ирдэг юм байна. Хоёулаа боловсон байрын залуухан хүмүүс. Нэг нь миний зүс таньдаг хүн шиг. Тэр аймгийн соёлын төвд хөгжимчин хийдэг байсан юм. Түүний онигоо одоо хүртэл өөрөөс нь ч урт наслаад байж л байдаг юм. Хөдөө суманд тоглолтоор очоод тайзан дээр тоглолтын үеэр баянхуур хөгжмөө тэвэрсэн чигтээ тасарч унаж байсан хүн байгаа юм. Над шиг хүн үхэхийг ямаа үхэхээс олон харсан хүнд айх гэдэг асуудал аль хэдийн үгүй болчилгүй яахав. 
Нөгөө танил хөгжимчинтэйгээ ярих гэсэн чинь дуугарахгүй юм. Нөгөө лонхтой юм руу минь л хараад гөлөрчихсөн, их л уйтгартай дүр царайтай байсан даа. Би нөгөө нөхрийг сонжиж үзэв. Танихгүй хүн байсан. Намайг эмнэлэгт ажилд орохоос өмнө нас барсан хүний л сүнс байсан байх. Хүн гэдэг сонин байдаг юм билээ. Танихгүй нөхөр миний яг эгц урдаас хараад сууж байсан юм. Тэгэхэд би нөгөө таних хөгжимчнийхөө сүнсэнд түрүүлж ганц татуулчихмаар байдаг. Тэгээд хундаганд хийж ширээн доогуур явуулахад мань Чөөгий мэдэж байна. Нэг харахад хундага хоосорсон байлаа. Харин ширээн дээгүүр аяганд хийж түгээж байснаасаа арга саам хэрэглэж түүнд дахин нэг “торгуулийн хундага” өгч амжсан юм. Чөтгөртэй “архидсаны” маргааш миний бие маш хөнгөн, шар тайлах гэж шаналах шаардлагагүй байдаг сан. 
Үргэлжлэл бий…

Уг тэмцээнд манай баг тамирчид амжилттай өрсөлдөж байгаа бөгөөд Э.Содномпилжээгийн хувьд 107 кг-ын жинд өрсөлдсөн байна.
Тэрбээр алтан медалийн төлөөх шийдвэрлэх хуваарьт дээд амжилт тогтоон 239 кг-ыг өргөсөн байна. Ингэснээр өмнөх амжилтаа дөрвөн кг-аар ахиулжээ. Харин мөнгө, хүрэл медалийн Ираны тамирчид (238, 222 кг өргөж) эзэлжээ. 
Тэнгэр шүтлэгтэндээ улам их амжилт гаргахын хүсье

Өвгөнийг Даш гэдэг. Даш гуай шөнө унтахаараа их л царайлаг юм шиг харагдана. Үнэхээр нэг сайхан амарч, тайван амгалан төрхийг олж чаддаг нэгэн гэлтэй. Харин өглөөд босоод ирэхээр царай нь нөгөө л үзлийн гэмээр байдалдаа орчихно. Түүнийг нь залуу хүү Чимид-Очир анзаарсан байлаа. Тэгээд “Та үргэлж унтаж баймаар юм. Сэрэхээрээ л та хачин царайтай болчих юм” гэж тоглоход өвгөн “Аргагүй дээ. Ээж минь дандаа л миний нойронд ирж намайг эрхлүүлж толгойг минь илдэг юм” гэж үг алджээ. Чимид-Очир энэ ойлгомжгүй үгийнх нь утгыг гөвж, ёроолыг үзэх гэж янз бүрийн арга саам хэрэглэжээ.

Тэгсэн чинь Даш гуайн ээж хэдэн жилийн өмнө нас барсан бөгөөд хүү нь ээжийгээ нас бараагүй гэж бодож явдаг аж. Залуу насандаа Даш гуай ээжийгээ их ч зовоож, үсийг нь дэндүү эрт цав цагаан болгосон энэрэл ачлал багатай үр байж. Даш гуай таван удаа гэрлэсэн хүн. Хөдөө нутагт хэн нэгэнтэй гэр бүл болсон тохиолдолд яалт ч үгүй хувь тавилантайгаа эвлэрэн, өөрийнхөө тэр дутуу дундуур орон зайг өөр юмаар нөхөж, ухааны чанга хүлээсэнд амьдардаг бичигдээгүй хууль байсан даа. Гэсэн ч тэр бичээгүй хуулийг ичихгүй зөрчсөн Дашид эх нь гомдохын дээдээр гомдож явсан аж. Даш гурав дахь эхнэрээ хоёр хүүтэйгээ хаячихаад ээжийнхээ гэрт орж суужээ. Ээж нь ч “Ингэж байснаас авгай, хүүхэд дээрээ оч” гэж хөөнө.

Нэг удаа Даш ийм үг хэлж, яншаад байхаар нь ээжийгээ барьж аваад үүдээр нь шидэж гаргасан байна. Эх нь бусад хүүхдүүдийнхээ гэрт очиж Дашийн босгоор алхахгүй байсаар нас баржээ. Даш гуай ээжийгээ нас барсан өдөр л гэнэт ухаан орсон юм шиг цурхиртлаа уйлж байж. Олны хэл ам хэцүү болохоор ах, дүү нар нь ээжийг нь оршуулж байхад очиж чадахгүй холоос хараад уйлж байж. Оршуулга дуусч хүмүүс буцсаны дараа Даш ээжийнхээ газар дээр давхиж очоод саяхан булсан нойтон шороог нь хоёр гартаа тас атган орилж байсан гэнэ. Тийнхүү амьддаа үйлдсэн нүглээ ээжийнхээ шарил дээр наминчилж байсан Дашид гэнэт адын гэмээр аймшигт бодол орж иржээ. Тэр ээжийнхээ зүс царайг хармаар санагдсан байна.

Үхсэн ч гэсэн ээжийнхээ царайг харахсан гэсэн галзуурсан гэмээр бодол нь биежиж тэр үсрэн босоод шинэхэн оршуулгыг онгичиж тагийг авахад ээжийнх нь нүүрийг бүтээсэн хадаг салхинд хийсч оджээ. Ээж нь ачлалгүй хүүгийнхээ юу хийж байгааг үл анзаарах мэт, түүний түмэн муу үйлийг сонсохгүй, харахгүй болсондоо санаа амарсан мэт амгалан гэгч нь нойрсч байв. Даш ээжийнхээ хөшиж хөрсөн цогцсыг авснаас өргөж гаргаад морин дээрээ дүүрэн уул руу явсан байна. Зуны халуун улиралд ч цасаа шилгээдэггүй Бор залаан өндөр дээр тэр очиж ээжийгээ нутаглуулах гэж бодож байлаа. Тэр амандаа “Өрлөг ээж минь, та өөдгүй муу хүүгээ өршөөгөөч. Би таныхаа биеийг өт батганд идүүлэхгүй. Өмхий нүхэнд илжрүүлэхгүй” гэж үглэн дуулж явсан байна. Даш ээжийнхээ цогцсыг уулын мөнх цастай оргил дээр үүрч гараад сүүдэр талынх нь цасанд булж орхижээ.

Тэгээд буцаж очоод оршуулгыг хуучин байдалд нь оруулж засч янзалсан байгаа юм. Лавтай хэдэн жил Даш ээжийнхээ царайг харах гэж мөнх цаст оргил руу явдаг байж. Нэг халуун зун очиход уулын цас хайлж ээжийнх нь цогцос цасны устай доошоо урсаад хаана очсон нь мэдэгдэхгүй болсон байв. Даш толгойгоо шааж уйлна. Үхдэг ч юм бил үү гэж анх удаагаа бодож байгаа юм. Тэгээд мориныхоо дөрөөнд гуталтай хөлөө мултрахгүйгээр шургуулж бэхэлж тогтоогоод морио үргээх гэж байтал хажууханд нь “Ишш, хүү минь. Чи яасан уйтан бодолтой хүн бэ? Ээж нь чамайг аль хэзээний л уучилсан шүү дээ” гэж ээж нь хэлэх шиг болжээ.

Хичнээн үргээх гэсэн ч морь нь байрнаасаа хөдөлсөнгүй. Мод авч мориныхоо цавь руу хатгаж цочоох гээд ч нэмэр болсонгүй. Морь юу ч болоогүй юм шиг өвс үмхлэн зогсч байж. Түүнээс хойш Дашийг унтахад ээж нь дандаа зүүдэнд нь ирж сургаал хэлж, “ингэ, тэг” гэж зааварладаг болсон гэнэ. Ээжийнхээ зүүдэнд нь ирж хэлсэн үгнээс зөрөхгүй байснаар нохой Дашийн муу нэр ч сайн үйлийн будагт өнгөө өөрчилж, олны дотор муугүй нэгэн хар өвгөн болсон байна. Энэ бүхнийг Даш өвгөнөөс сонссон Чимид-Очир “Одоо таны ээж зүүдэнд тань юу гэж хэлэх юм. Жишээ нь өчигдөр шөнө танд юу гэж хэлэв?” гэж асуусан байгаа юм. Ээж нь хар ногоон торгон дээлээрээ түүнийг хучиж өгөөд, “Миний хүү одоо болно оо. Ээждээ ир” гэж хэлсэн. Энэ нь намайг үхэх болсныг ээж минь зөгнөж хэлсэн байх гэж өвгөн хэлж байжээ.

Үнэхээр ч Чимид-Очирыг эмнэлгээс гараад удаагүй байхад Даш өвгөн сумын төвийн эмнэлэгт нас барсан гэдэг.

МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан нь БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны дунд Монгол бөө, бөөгийн цол, төрийн шагналтай холбоотой мэдээ, мэдээллүүдийн тухай танилцууллаа. 
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх Ц.Хулан шашины байгууллагын үйл ажиллагааны тухай мэдээлэл өглөө. 
Б.Банзрагч

Тэрээр өөрөө бүжиглэж, сурахын зэрэгцээ хойч залуу үедээ бий биелгээг өвлүүлэх талаар маш их анхаарч ирсэн. Шавь нар нь олон уралдаан тэмцээнээс удаа дараа шагнал хүртэж байсан. Амьдралынхаа 60 гаруй жилийг казах болон урианхай ястаны бий, биелгээ цуур. хөөмий, товшуур зэрэг ардын язгуур урлагийг ард түмэнд сурталчлан, өвлүүлэхэд зориулсан.
Монголын төр Засаг Р.Самжидийн нөр их хөдөлмөр авьяасыг өндрөөр үнэлж, 1960-1975 онд “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль”, 1980 онд “Алтан гадас” одон, 1990 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон”, 2010 онд “Эрх чөлөөний одон”, Ардын хувьсгалын 40,50,60,70,80, 90 жилийн ойн медалиуд, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн медаль, 1997 онд Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, 2010 онд Монгол Улсын Ардын жүжигчин цолоор шагнуулсан Монгол ардын бүжгийн урлагийн томоохон зүтгэлтэн байсан юм.
Мөнх тэнгэр шүтлэгтэнгүүд эвлэлдэн нэгдэж МБНЭ нь анхдугаар хуралдаанаа хийхэд хэдий зав чөлөө муутай байсан ч тэрээр хүрэлцэн ирж Алтайн магтаал хайлж, бидэнд асар их урам зориг хайрлаж байсан билээ.
Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл хайрханы нэгдсэн тахилгад идэвхтэй оролцож, зохион байгуулахад туслаж, Мөнх тэнгэрийн төлөө Алт, Мөнгөн шонхор медалиар шагнагдаж байсан. 
Түүний Мөнх тэнгэрийн төлөө зүтгэлийг хойч үе нь залгамжлан үргэлжлүүлэх болно. 
Талийгаачийн цуцашгүй хөдөлмөрч чанар, хүнлэг сайхан сэтгэл, бидний сэтгэлд үүрд үлдэх болно.

БНАСАУ-ын 70 жилийн ойн хүндэтгэлийн хүлээн авалтад Монгол Улсаас Гадаад хэргийн яамны төрийн нарийн бичгийн дарга ДАВААСҮРЭН тэргүүтэй төрийн байгууллагын төлөөлөгчид, Монгол Улсад суугаа БНХАУ-ын Элчин сайд Шин Хаймин, ОХУ-ын Элчин сайд АЗИЗОВ Искандер Кубарович зэрэг бусад орны дипломат албаныхан оролцлоо. 
Хүндэтгэлийн хүлээн авалтын эхэнд БНАСАУ-аас Монгол Улсад суух онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд О Сын Хо, Гадаад хэргийн яамны төрийн нарийн бичгийн дарга ДАВААСҮРЭН нар харилцан хүндэтгэлийн үг хэллээ.

Хүндэтгэлийн хүлээн авалтын үеэр БНАСАУ, Монгол Улсын соёл урлагын төлөөлөл ая дууны мэндчилгээ дэвшүүлсэн. Хүндэтгэлийн хүлээн авалтад МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханыг урьж орролцууллаа. 
БНАСАУ-аас Монгол Улсад суух онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд О Сын Хо-д Д.Жаргалсайхан “хоёр өнө эртнээс найрамдалт хамтын ажиллагаатай явж ирсэн орон билээ. Монгол улстай дипломат харилцаа тогтоосон хоёр дахь орон, БНАСАУ-ын 70 жилийн ойг тохиолдуулан баярын мэндчилгээ дэвшүүлж, ажлын их амжилт хүслээ. Мөн Солонгосын аугаа их удирдлагч Ким ир сенийг 30 жилийн өмнө Монгол Улсад төрийн дээд айлчлал хийхээр ирэхэд ирэхэд хүндэт харуулын удирдлагад ажиллаж, угтах бэлтгэл ажилд оролцож байснаа эргэн дурсахад таатай байна. Мөн 2018 онд БНАСАУ-д зочилох боломж олгосонд их баярлалаа. Бид БНАСАУ-ын бүтээн байгуулалтыг нүдээр үзэж, хөгжил дэвшлийг анхааралтай сонирхосон билээ.” гэв. 
Д.Хүрэлбаатар