Category: Индэр

Бөө мөргөл бол монгол нутагт хүн бий болсоноос хойш үүсэн хөгжиж уламжлагдан ирсэн байгаль дэлхий-хүн хоорондын хүйн холбооны илэрхийлэл, шүтээн болсон Мөнх тэнгэр, эзэн Чингисээ эрхэмлэн шүтсэн, үндэсний үзэл, монгол нүүдлийн соёл иргэншил, зан үйл, ёс заншил, дэг журмын цогц, тэнгэрлэг ард түмний минь үеийн үед мөргөж, шүтэж ирсэн хөх мөнх тэнгэрийн мөнхийн үзэл билээ.
Мөнх тэнгэрийн үзлийг төрийн хэмжээнд шүтэж, дэлхийг эзэлсэн их гүрнийг байгуулсан ганц үндэстэн бол Монголчууд, тиймээс Монголчуудад нэн ховор, өвөрмөц хувь аз заяагдсан нь учиртай. Монголчуудын үндэсний үзэл, бахархал, омогшил, огшил бүгд Мөнх тэнгэр, бөө шүтлэг, байгаль дэлхий-Өвгөдийн минь онгод, эзэн Чингисийн бүтээсэн Их монгол гүрэн, үндэсний үзэл бүгд уялдаа холбоотой. Тэгээд Монголчуудын үндэсний үзэл, үндэсний бахархал, Монгол хүний судсаар гүйх цусаар дамжих сэтгэлийн огшлоор бадамлан асч урган цэцэглэсэн.
Мөнх тэнгэрийн үзэл нь өнөөдрийн өнцөгөөс харвал шинэ зүйл огтхон ч биш бөгөөд нэгэнт амьдрал дээр биелэлээ олон хэрэгжсэн “мартагдсан” зүйл юм. Ингэхдээ мартуулахын тул бусад гүрнээс явуулсан бодлогыг нарийвчлан судлах юм бол аугаа их зүйл тодрон гэрэлтэх болно.
Ш.Бирагийн “Монголын тэнгэрийн үзэл ба эдүгэгийн дэлхийчлэлийн үзэл” гэсэн товхимолд 13-14 зуунд оршин тогтнож байсан Монголын Их эзэнт гүрний үед монголчууд нь өөрсдийн дэлхийн ноёрхлыг үндэслэн зөвтгөх талаар дэлхий дахины шинж чанартай нэгэн төрлийн сонирхолтой үзэл санааг анх үүсгэн гаргасан гэжээ. Тэрхүү үзэл санаа нь Тэнгэрийн үзэл буюу Тэнгэрийн хэмээн нэрлэж болохоор ихээхэн хөгжсөн онол, тэр ч бүү хэл улс төрийн үзэл суртал байсан хэмээн үзэж түүнийгээ гүнзгийрүүлэн судалж эдүгэгийн дэлхийчлэлийн үзэлтэй зарим талаар харьцуулан үзсэн нь эрдэм шижилгээний хувьд шинэ соргог зүйл болжээ.
Мөнх тэнгэрийн үзэл нь зөвхөн Монголын Их эзэнт гүрний хамааралтай суудал биш юм. Энэ үзэл санаа Монголын их Хүннү гүрний үеээс улбаалан тогтож, улам төгөлдөржин хөгжиж, Монголын их эзэнт гүрний үед хөгжлийн дээд түвшиндээ хүрсэн Монголчуудын эрхэмлэн дээдлэн шүтлэг юм. Энэ нь дэлхийг эзэлсэн их гүрэн байгуулахад онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм.
Их Монгол Улсын үндэслэн байгуулагч Чингис хаан цаг үргэлж тэнгэр эцэг газар эх этүгэн хоёрт шүтэн залбирч хувь заяагаа даатгаж байсны нэгэн адил Өгэдэй хаан өглөө босч наран зүг харж мөргөхдөө би эцэг хааны адил тэнгэр эцэг таны тааллаар газар эх-этүгэнээ түшин явж байна хэмээн амандаа үглэн залбирдаг байжээ.
Их Монгол Улс, Чингис эцгээс залгамжлан авсан дайтахад барих хийморь сэргээх догшин хар сүлд, төрийн туг есөн хөхөлт цагаан тугийг Хархорум доторхи Мөнх амгалан ордны үүдэнд сүр жавхлантайгаар байрлуулдаг байжээ. Сүлдийг манаж хөдлөхгүй зогсох хүндэт харуулын цэрэг ч их сүртэй, дэгтэй байсан тухай сурвалжид тэмдэглэсэн байна. Мөн дорно дахины улс гүрэнд төрийн хамгийн дээд хууль ёсны баталгаа нь тамга байдаг бөгөөд монголчууд ч төрийн тийм тамга хэрэглэсэн өнө удаан уламжлалтай билээ.
Эцэг Чингис хааны сүлд тахих тахилгын найман цагаан гэрийг төрсөн нутагт нь бий болгож, Чингисийн нас эцэслэсэн өдрөөр тахилга үйлддэг байв. Гол дунд нь байрлуулсан Чингисийн есөн хөхөлт сүрлэг том цагаан тугийн зүүн талд дөрөв, баруун талд дөрөв, бүгд найман цагаан гэр барьж ес дэхь билэг дэмбэрэл нь цагаан туг өөрөө болдог байжээ.
Хаан хуралдайд оролцсон сайд, бараа бологсдоо дагуулж ордноос гараад наран өөд гурван удаа сөхрөн мөргөж, Их хаан буцаж ордондоо орж ирээд их суудалдаа заларч сайд ноёдоо баруун гартаа, хатад гүнж нараа зүүн гартаа зэрэгцүүлэн зогсоож, ”Эцэг хаан Чингисийн байгуулсан улсыг бүү зовооё, Хөлийг нь хөсөр, гарыг нь газар тавиулж жаргуульяа. Хаан эцгийн цуурийг эзлээд иргэнийг нь үл зовоохыг эрхэм болгоцгооё” гэж давтан тангарагладаг байжээ. Энэ тангарагийг үе үеийн хаад уламжлан дамжуулж мөрдөж ирсэн.
Хаан өргөмжлөхөд уламжлалт монгол ёсыг баримтлан цагаан эсгий дээр суулгаж, олон бөө удган бууж, долоон цагаан гүү, цагаан хонины сүү газар цацаж өнө мөнхийн үржил шимийн билгэдэл болгосон тухайн сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 1 Д.Оссон. “Монголын түүх” II боть. 359-р тал.
“Юан улсын судар”-т хааны тухай өгүүлэхдээ: “Бөө удган ба бэлэгдэх, төлөгдөх ёсыг даанч итгэмүй”1, “… гэвч бурхан, хүний гарыг янз бүрийн хуруутай болгон бүтээсний нэгэн адил хүмүүст бас янз бүрийн зам зааж өгжээ… Бурхан та нарт судар ном хайрласан, түүний нь та нар сахихгүй байна. Бидэнд оточ, төлөгч /бөө, удган Н.И/ оноож өгсөн бөгөөд бид, тэдний зааврыг мөрдөж энэ ертөнцөд амьдардаг”2 гэж хэлж байсныг тэмдэглэж үлдээжээ. Плано Карпини…174-р тал
Монголын их хаад онгод юугаа эх нутагтаа байлгаж, түүний амин сүнс болсон онгон байгалиа хамгаалах бодлогыг хатуу баримталж ирсэн түүхтэй.
Мөнх тэнгэрийн үзэл бол дэлхийд гайхагдах гайхамшигтай соёлын өв уламжлал юм. Дэлхийн бүх улсад бөө байдаг боловч Мөнх тэнгэрийн хүчийг олж, төрийн түвшинд хүндлэгдэж, дэлхийн хуурай газрыг бараг бүхэлд нь эзэгнэсэн, Төр улсыг байгуулж, шүтэгдэж ирсэн Бөөгийн түүх манайхаас өөр хаана ч байхгүй, хаанаас ч олохгүй. Энэ бол Монгол бахархал, Монгол Бөөгийн гайхамшиг юм. Дэлхийн хүчирхэг гүрнүүд өнөөдөр энэхүү туршлагаас суралцахыг эрмэлзэж байгаа билээ.
Хүн төрлөхтөн, дэлхийн хэмжээний улс төрийн манлайлагчийн хэв маягийг жухамхүү монголчууд тогтоосон байдаг юм.
Жижиг омог аймгаас нэгтгэх үйл ажиллагаагаа эхэлсэн монголчуудын улстөрийн тэмцэл, хүрээгээтэлсээрулсхоорондыгбагтаасанбүснутгийн, улмаардэлхийнхэмжээнийулстөрийнтомоохонбодлогоболонтэлжхөгжсөнбайдаг. Хубилайяарансандранганцханөдөр “иххуралдай”-г зарланхурсанбол, АригбөххуульёсныдагууХархорумд 20 гаруйхоногхуралдсанажээ. Улстөр, эрхмэдлийнтөлөөтэмцэлчухамхүүингэжэхлээдудсангүйцусурсгасанзэвсэгтмөргөлдөөнөөрхувьзаяагаашийдэжбайлаа.
Мөнхтэнгэрийгжинхэнэутгаарньшүтэж, үйлажиллагаандаахэрэгжүүлжчадсанулстөрийнманлайлагчхүнболЧингисхаанмөн. ДэлхийгдонсолгосонэзэнтгүрэнбайгуулахявцдааЧингисхаанМөнхтэнгэрийншүтлэгийгжинхэнэүндэснийуламжлалтзанзаншил, гүнухаанболгонхөгжүүлсэнбайдаг. Чингисхаанболтэнгэрээс заяасан далд их хүчтэй, увидастай, алсын хараатай, улсыг удирдах, бусдыг дагуулах чадвартай, цэргийн хэргийн өндөр мэдлэгтэй, өндөрнуруу, сүрлэгтомбиетэй, өргөндухмагнай, уртсахалтайхүнбөгөөддайчинзанчанартай, шийдэмгий, хүчирхэгэрболой.
Өгэдэйхаанарав гаруйхан жилддэгжурамтай, Хөгжилтэй, Хүчтэйнэгдэлнягтралтай, гадаадхарилцааихэдөргөжсөнИхМонголулс байгуулж чаджээ. ЭнэболӨгэдэйхаанытүүхэнгавьяамөн. ЕрньхүссэнхэнбүхэнхаанболжүлчадахбөгөөдхэрэвхаанбайвалжинхэнэхаандүртөрхтэйхаанбайхучиртайхэмээнЧингисийнайлдсансургаалийгӨгэдэйхаанүнэнхүүхэрэгжүүлжчаджээ. Өгэдэйхаанугаасууруцааргүй, налгартайван, алсынхараатай, илүүдутууүггүй, бусдынүгийгтоожсонсоодэрэгцүүлэнбоддог, эрдэмтэнхүнийгдээдэлдэг, түүхнамтарихмэддэг, үлгэрсонсохдуртай, ядуудоодсыгөрөвдөнхайралдаг, хувийнаминцарүзэлбайхгүй, юмныаргаэвийгаятайханолдог, цэргийнхэргийнөндөрмэдлэгтэй, улсыгудирдахихувидастайхүнбайжээ.
Монголынихгүрнийгбайгуулахулстөрийнтэмцлийнтүүхболдэлхийнхэмжээндмөрөөүлдээсэнтуршлага, хүнтөрлөхтнийөнөөгийнсонирхонсудлахзүйлийннэгболжбайна.

 

Монгол бөөгийн нэгдсэн тахилга бол тэнгэрийн улаач нарын хамтын хүч, нэгдсэн залбиралаар мөнх хөх тэнгэртээ айлтгалаа өргөх асуудал билээ. МБНЭ-ийн ДЦХ-аар 26 удаа Нэгдсэн их тахилгын асуудлыг хэлэлцсэн байдаг.

Тэнгэрийн улаач нар маань хэдэн мянгаар тоологдох уул, ус түүний лус савдагийг тахих уламжлалт зан үйлийг хийжээ.Бидний хийж байгаа Тахилга тайлга бол эх нутгаа хамгаалах тэмцлийн нэг хэсэг,энэ олон тахилга, тайлга нийлэн нэгдэж улмаар Мөнх тэнгэрийн хүчийг олж онгон байгаль эх нутгаа хамгаалах аугаа их хүч болон илэрнэ.

Бидний өнгөрсөн 200-300 жилийн явцад хамтрах, эв эеийг эрхэмлэх, нэгдэн ажиллахыг үгүйсгэх үүднээс амин хувиа хичээсэн арчаагүй үзэл төлөвшихөд харийн бодлого чиглэгдэж иржээ.

Бидний өнөөгийн нэг зорилт бол нэгдсэн тахилгыг төлөвшүүлэн төгөлдөржүүлэх асуудал юм.Нэгдсэн тахилга бол Хүннү улсын үеэс хэлбэр агууллагаа олчихсон төрийн тахилгыг хийх хоёр ч хууль гарсан тухай мэдээлэл өнөөдөр бидэнд иржээ.Нэгдсэн тахилга бол нэг хүний болон нэг хэсэг хүний хамтраад хийчих зүйл огтхон ч биш бөгөөд нийтийг хамарсан толгойлж болон тэргүүлж бөөлж байгаа улаачын доор мөнх хөх тэнгэртээ нэгдсэн залбирал, өргөлөөр хүчээ нэгтгэн мэдэллээ илгээх, хүлээн авах зан үйл юм.

Нэгдсэн тахилгыг 3 удаагийн давтамжтай хийж ирсэн. Энэ нь олон зуун жилийн явцад харийн шашины зан үйлээр лус, савдагийг номхотгож дархлаа үүсгэсэнтэй холбоотой юм. Нэгдсэн тахилгад толгойлж болон тэргүүлж бөөлөх улаачийг 6-8 сарын өмнө томилдог. Тэд тухайн лус, савдагтай холбогдон мэдээлэл солилцон тамлага, дуудлага, магтаал, өргөх идээний талаар мэдээлэл авдаг.

Эхний нэгдсэн тахилга лус, савдагийг сэрээж, баясган, өөрсдийн жинхэнэ утгаар шүтэж, өргөж ирсэн санамж ойг сэргээдэг. Олон зуун жил унтаа байдалд оруулсан харийн шашины хэв маягийг задалдаг, лус савдагийг хөдөлгөөнд оруулсан. Эхний тахилгын дараа савдаг, лус догширдог. Энэ үед үед алдаа гаргавал нэн аюултай. Тодорхой жишээ бол Отгонтэнгэр хайрханд хийсэн нэгдсэн тахилгын дараахан олон хүн магнай дээр нь гарч осолдсон түүх юм.

Хоёр дахь нэгдсэн тахилгаар сэрээсэн савдаг, лусаа аргадан тайтгаруулж, уламжлалт дэг жаягт оруулах зорилт байдаг. Энэ үед улаач нар тахилгын явцад алдаа гаргахгүй байхад онцгой анхаарах шаардлагатай. Бурхан халдун хайрханы Нэгдсэн тахилгад ийм алдаанаас болж хоёр улаачаа алдсан гашуун сургамж үлдээсэн юм.

Гуравдахь тахилгын дараа нэгдсэн тахилга уламжлалт дэг жаягаар болж, савдаг, лус өргөл идээний дээжээ хүлээн авч баясан цэнгэдэг. Тахилгын өргөлүүд эзэндээ хүрдэг. Энэ үед савдаг, лусдаа өргөл, мэдээлэлээ хүргэдэг.

Зарим үед нөхцөл байдал, их хүлээлт байсан бол шууд догширч хүлээн авдаг. Үүний тод жишээ бол Ноён уулын нэгдсэн тахилгын дараа бидний эсрэг бөөлсөн улаач, мөн саяхан тэнд сөрөг зан үйл хийсэн улаач, Цэнгэл хайрханы нэгдсэн тахилгад сөрөг үйл хийсэн улаач нар амь насаа алдсан түүхтэй. Энэ бол улаач нарын хувьд томоохон сургамж билээ.

МЭӨ 31 онд Хуханье шаньюн үеэс эхлэн Хүннүгийн шанюйн хаад мөнх тэнгэрийн шүтлэгтэй байхдаа чухамхүү дэлхийн түүхэнд нэрээ үлдээсэн төр улсыг байгуулсан, Монголын төв уул, Ноён уулын тахилга байв. Энэхүү тахилгад нийт 700 орчим улаач нар оролцсон юм. Дэлхийн түүхэнд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн Монголын түүхийн нэгээхэн хэсгийг зарим улсууд өөрийн түүх болгож өөрчлөх оролдлого хийсээр ирсэн. Чухамхүү түүнд үнэн зөв хариулт өгөх томоохон бүтээл, нотлох баримтыг манай эртний өвөг дээдэс үлдээсэн нь Ноён уул байгаа юм. Ноён уулыг хамгаалах нэгдсэн тахилга хийсэн түүхэн ач холбогдол үүнд оршино. Зарим нэг Монгол ёсоо гээгсэд, монголын газар шороогоо худалдагсадад Мөнх тэнгэрийн гэсгээлийг үзүүлэх цаг үе ирсэн гэдгийг уламжлахыг хүсч байна. МБНЭ-ээс зохион байгуулсан анхны нэгдсэн тахилга Ноён уулын тахилгын үр дүн бидэнд ийм үе ирснийг бодитоор харуулж, сануулж байна. Монголын үнэ цэнэтэй бүхэнд хэн гар хүрнэ, тэд өөрийн хамгийн үнэ цэнэтэй бүхнийг алдах болно. Энэ бол мөнх тэнгэр, онгодын айлдвар билээ.

Энэ их тахилгын дараа, бидний үйл ажиллагаанд санамж болгох зорилгоор МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханыг баривчлан хорьсон байдаг. 2012 оны 6 дугаар сарын 21-ны шөнө, Хар зүрхний Хөх нуурт 4000 гаруй тэнгэрийн улаач, түшээ, шүтлэгтэн нар цугларч нэгдсэн тахилгын өглөө хорихоос түүнийг сулалсан түүхтэй. Энэ нь бидэнд томоохон сургамж болсон юм.

Мөнх хөх тэнгэрийн шүтлэгтэнгүүд, Улаач нар Монголын төр, Хүннү улс Мөнх хөх тэнгэрийн үзлийг төрийн хэмжээнд шүтэж эхэлсэний, Их эзэн Чингис хаан энэхүү үзлийг төгөлдөржүүлэн хэрэгжүүлж ирсэний 2226 жилийг Хар зүрхний Хөх нуурт тэмдэглэсэн түүхтэй. Энэхүү тахилгад 4000 орчим улаач, шүтлэгтэн нар оролцсоноороо Тэнгэр үзэлтнүүд, улаач нарыг “сэрээсэн”, шинэ цаг үе ирж байгааг тунхагласан түүхэн ач холбогдолтой болсон юм.Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Их тахилга тайллагад бөө сүсэгтэн олон тэнгэрийн дууллага, сэтгэл зүтгэлээрээ нэгдэн цугларч чадсанд бидэнд агуу их хүч байгаагын илэрхийлэл болж чадсан.

Бидний баруун хязгаарт хийсэн Цэнгэлт хайрханы хажуухантай 10 орчим км үргэлжилсэн хадан дээр үлдээж зурсан арслан заан, тэмээн хяруул, тэмээ зэрэг амьтад монгол нутгаар идээшиж байсан эрт балар үеийн хүн байгалийн уудам орон зайг эзэмшин оршин сууж байсныг дүрсэлсэн бүтээл өнөөг хүрч ирсэн нь дэлхийд гайхагдах хүн төрөлхтөний гайхамшигт ГАЛАРЕЙ билээ. Энэ чанараараа Монгол Улсын толгой уулын мөн чанарыг тодорхойлж, Монголын түүхэнд бөхөж унтралгүй үеэс үед дамжин үлдсэн соёлын нэгэн их том ололт болсон бөөгийн шүтлэгийн мөн чанарыг улам бүр тодотгосон юм,

Монгол улсын толгой уул, Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын нутагт Арван гурван Алтайн толгой хайрхан Цэнгэл буюу Жаргалт ханы нэгдсэн их тахилга бол Өнө эртнээс тахиж шүтэж ирсэн Монголчуудын сэргэн мандалтын эхлэлийг тунхагласан,өвөг дээдсээс улбаалан өнөөг хүртэл үл мартан тунхаглаж Монгол төр, эзэн Чингис хааны ариун сүнсийг баярлуулж, зуун зуунаар тасарсан бөөгийн нэгдсэн их залбирал,Их хэнгэрэгийн аянга мэт дууг Мөнх тэнгэртээ хүргэх нь сэтгэл баясгаж, итгэлийг огшоосон, монгол бахархалыг бадраасан “Тэнгэрийн улаач” нарын их үйлс байлаа.Цаст хайрханы гол тахилгын нэг зорилго нь Баян-Өлгийд амьдарч байгаа монголчууд тухайлбал Урианхайчуудын сэргэн мандалт, тэнд бөө нарыг бий болгох, уул усны савдаг,лусын хүчийг нь оруулж сэргээн Монгол үндэсний үзэл, нутаг орноо гэх сэтгэлийг тэтгэх явдал байв.Тахилгын дараа ард олон талархал ирүүлэн,сэтгэгдлийг харахад бид зорьсондоо хүрсэн байна.Ойрын 10 жил болоогүй зуншлаг, намар болж өвс ногоо сайхан ургаж, нэн сонирхолтой нь бидний тахисан газарт нуур шинээр бий болсон. Баян-Өлгий аймагт болсон энэхүү тахилга Монгол бөөгийн Урианхай,Тува, Ойрад, Дархад, Халх язгуур угсааны бөө нар толгойлж бөөлснөөрөө онцлог байв. Дэлхийн болон Манай өвөг дээдсүүдийн өлгий нутаг Алтайн арван гурван хайрханы тахилгын онцлогын учир ийм байна.

Монголын тулгуур Хөл уул Хөх уулын их тахилга нь өнө эртнээс монголчуудын нэгдлийг тунхагласан их тулаанууд, өвөг дээдсүүдийн уухайн дуу морьдын төвөргөөнийг хөрсөн дээрээ тамгалж ирсэн монголын зүүн хязгаар нутагт болсон. Хөх уулын их тахилга бол зон олны олон зуун жил хүлээж ирсэн их хүлээлтийн хариулт болж, зохион байгуулалтын өндөр түвшинд, өөрөө хэлбэл орон нутгийн сумын ард олон, бөө нар нэгдсэн санаагаар хамтран ажиллаж хүчин зүтгэсэн нь гол ололт байлаа.

Улсын нийслэл Улаанбаатар хотын ойролцоо болсон Гандан уулын Их тахилга нь Тэнгэртээ болон газартаа Монголын төрд “Тэнгэрийн улаач” нар нэгдсэн их хүч болсоны илэрхийлэл, өвөг дээдсээс өнөөг хүртэл Монголчууд бидэнд уламжлан үлдээсэн эх орныхоо онгон сайхан байгалиа хамгаалах их тэмцлийн Тунхаглал, монгол туурагтнууд тэнгэрийн зарлигаар холбогдон ажиллах Их үйлсийн эхлэл байсан. Тахилгын дараа оролцсон бүрэлдэхүүн буцаж, цөөн тооны бөө нар үлдсэн байхад зайранХурцжавхланхөлчүүрхэн шавь нарын хамт ямар ч гэм зэмгүй “улаач”сүсэгтнүүдийг зодож танхайрсан юм. Ингэснээрээ нэгдэж байгаа бөөнарыгүзэлбодолдсэв суулгаж, эв нэгдэлд саад учруулсан юм. Ийм байдалд хүргэхэд бидний хоорондын харилцааны үл ойлголцол нөлөөлсөн.

Монголын өмнийн говийн нэгдсэн анхдугаар их тахилгыг Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутагт Ханбогд, Оюу толгой, Таван толгойг холбон, савдагийг догшруулан тахих хэлбэрээр зохион байгуулсан. Монгол улсын өмнийн хаалт болсон өмнөд хязгаарын их говь, уулс, лус савдаг минь, энд баясан цэнгэсэн. Их тахилгын дараа хөрсөн дор их нуралт болж, зарим нэгэнд нь хатуу хариуцлага тооцсон байдаг. Бэлтгэх ажлын явцад хоёр ч удаагийн уулзалтаар Өмнөговийн нэгдсэн тахилгад оролцохоор саналаа илэрхийлж байсан нутгийн 300 орчим бөө нар удган Өөдөөгийн хийсэн үйл ажиллагааны улмаас оролцохоос татгалзсан юм.

Далай ээж, Хөвсгөл их далайг тойрон амьдардаг, өнө эртнээс өнөөг хүртэл Монгол бөөгийн түүхэн уламжлалыг авч ирсэн Дархад, цаатан, тува улаач нар, энэхүү сайхан нутгийн зон олны тусламжтайгаар, Монголын бүх язгуурын бөө нар нэгдэн цугларч Хөвсгөл нуурын их тахилгыг хийлээ. Ийм тахилгыг ямар ч байсан сүүлийн олон зуун жил хийгдэж байсангүй.

Монгол улсын хойморт сувд болон гэрэлтэхХөвсгөл нуурын нэгдсэн их тахилгад хорин нэгэн аймгийг төлөөлсөн тэнгэрийн улаач нар оролцож, бидний нөр их хөдөлмөрийн үр дүнд алс холын хязгаар,тайгад амьдардаг монголын уламжлалт бөө нар нэгдсэнээ тунхагласан томоохон арга хэмжээ болсонд нэгдсэн тахилгын түүхэн ач холбогдол оршино.
Эхний тахилгыг маш сайн зохион байгуулсан, дараах тахилгуудыг зохион байгуулах үүрэг хүлээсэн нутгийн улаач нар үүргээ биелүүлээгүй нь бидэнд их хүндрэл учруулсан юм. Тэнгэрийн өмнө хүлээсэн үүргээ умартах нь тун хатуу хариуцлага тооцдогийг цаг үе харуулсан.
Ус бол чандмань эрдэнэ тул хүн төрөлхтний ирээдүй уснаас шалтгаалах болно. Дэлхийн хамгийн гүн цэвэр устай Хөвсгөл далайгаа хамгаалах их үйлс бол зөвхөн Монголчуудын асуудал биш дэлхийн нийтийн асуудал болж байна. Энэ утгаараа энэ тахилга бол өргөн агуулга, ач холбогдолтой үйл хэрэг юм.
МБНЭ-ээс зохион байгуулж байгаа Бурхан халдуны Их тахилга бол Монгол улсын өвөг дээдсийн минь алтан өлгий нутаг-Ноён уулын нэгдсэн их тахилгаар эхэлж, Монгол Улсын толгой уул Цаст хайрханы тахилга уламжилан үргэлжилж, Монголын нутгийн төв хэсэг гурван голын бэлчирт хийгдсэн Нэгдсэн их тахилга, Монгол улсын тулгуур хөл уул Хөх уул, Өмнийн говийн нэгдсэн их тахилга, Монголын минь хоймор далай ээж Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгуудаар өртөөлж зангилагдан хийгдсэн болно.
Нэгдсэн тахилгыг Бурхан халдунаас 30 км-ийн зайд орших Цагаан аралаас нийт оролцогчид хийж, томилсон зайран нар Бурхан халдунд долоон км-ийн ойртон тахилгын зан үйл, бөөлөлтийг хийсэн билээ. Монголын төрт ёсны уламжлалыг сэргээсэн, түмэн олныхоо сайн сайхны төлөө залбирал үйлдсэн Бурхан халдуны нэгдсэн их тахилга олон сайхан “Тэнгэрийн улаач” нарын хамтын зүтгэлээр амжилттай хийгдсэн. Энэ тахилга дээр анх удаа Ноён уулыг ухах шийдвэр гаргасан Ноёдын нэрийг Мөнх тэнгэртээ уламжлан мэдүүлэх зан үйлийг хийсэн болно.
Энэ тахилга дээр бөөгийн Самгалдай төв, удган Наранцэцэг тахилга хийж байх мөчид Бурхан халдуны орой дахь овоонд гарч бөөлсөн байдаг. Тэд Монгол бөөгийн ёс зүйг удаа дараа зөрчин дураараа аашлах явдал гаргаж байсан. Нэгдсэн тахилга дээр бус бие даагаад бөөлөх олон шийдэл, боломж тэдэнд байсан. Хоёр удаагийн Нэгдсэн тахилга дээр удган О.Туул дураараа гарч бөөлөх зан авир гаргаж байв.
Хамтарсан хуралд саналаа өгч албан ёсны шийдвэрт нэрээ оруулан бөөлөх боломж байсан. Тахилгын талаар хэлэлцсэн хуралдаануудад оролцолгүй тасалчихаад, нэгдсэн тахилга дээр тогтоосон дэг журмыг зөрчих явдал гаргаж байлаа.
Монгол туурагтны алтан өлгий нутаг болох гурван голын билчэр,Ихэс дээдэс минь Монгол овгуудаа нэгтгэн улмаар дэлхийг эзэлсэн Их гүрнийг байгуулсан түүхийн эхлэл, Алтан ургийн минь Зүрх уул, Бурхан халдун хайрханы нэгдсэн их тахилгыг олон зуун жил тасалдсаны дараа Мөнх тэнгэрийн зан үйлээр хийсэн билээ. Их тахилгад МБНЭ-ийн манлайлж яваа бүх удган, зайранчууд бүгд оролцсон явдал юм.
Монголын төрт ёсны уламжлалыг сэргээсэн, түмэн олныхоо сайн сайхны төлөө залбирал үйлдсэн Бурхан халдуны нэгдсэн их тахилга олон сайхан “Тэнгэрийн улаач” нарын хамтын зүтгэлээр амжилттай хийгдсэн.
Отгонтэнгэр хайрхан угтахаас аваад үдэх хүртэлээ зүсээ олон янзаар өөрчлөн бидэнд нэгийг өгүүлнэ билээ. Бид тэнгэртээ монгол орныхоо хувь заяаны төлөө санаа зовж байгаа зүйл, эх орноо худалдсан зарим ноёдын нэрийг Мөнх тэнгэртээ уламжилан мэдүүлсэн билээ. Хэрхэхийг тэнгэр мэднэ.
Отгон тэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилга дээр Долоон өвгөн одны тахилгыг анх удаа хийсэн. Ингэхдээ залуучууд болон дараагийн тахилгад толгойлж болон тэргүүлэх бөөлөх улаач нараа тодотгох зорилт тавьсан.
Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Тэнгэрийн тахилгын Хайрханы тахилгыг Ойрад, хотгойд зайран удган, лусын тахилгад Дархад удган, зайран, тэнгэрийн тахилгад Буриад зайран, удган, Галын тахилгад халх удган тус тус толгойлж бөөлсөн. Энэ тахилгад бөөгийн бүхэл бүтэн “чуулга” оролцож бөөллөө. Мөн гурван үеийнхэн бүгд хамарсан гэхээр Тэнгэрийн тахилга содон сайхан байсан. Энэ бас давтагдашгүй бөөгийн зан, үйл байв. Онгодын мэдээллээр гурван төрлийн амлагаа байсан боловч шууд савдаг дайрч орж ирсэн. Харин Цагаан уул хайрханы магтаал дуудлага, цагаан уул хайрханы эр, эм савдагийг магтсан дуудлагыг сонсоод баярласан, олон жил ар талаасаа хүлээсэн тахилгын шүүс хундан цагаан хониндоо их харам байна лээ. Хамгийн залуугаараа Монгол бөөгийн тэргүүн удган цол хүртэж байсан, залуу удган залуучуудыг төлөөлөн их хайрханы гол тахилгад бөөлж, омогшил хөдөлгөж, олон хүний нулимас дуслуулсан, сайн муу, сайхан муухайгийн үг яриа өдсөн, содон бөөлөлт болсон.
Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилга бол улаач нарын оролцоотой хийх тэнгэрийн зан үйл билээ. Тиймээс бид анх удаа төрийн “Хар сүлд”-ий тахилгад нэгдсэн зохион байгуулалттай хоёр удаа оролцсон байдаг. Бид бололцоо боломжоо харсан. Эхний “Хар сүлд”-ний тахилгад хэн нэг нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийг бидэнтнй уулзахгүй бол хүчээр зогсооно гэж байсан. Би тэр үгэнд нь нэг их ач холбогдол өгөөгүй юм. Гэтэл ерөнхийлөгчийн машиныг хамгаалалтын машинтай мөргөлдүүлээд зогсоож билээ. Дараагийн тахилгад еранхийлөгч их л нууцлаг байдлаар ирж оролцсон юмдаг.
Цэлмэг тэнгэрт үүл хураан зангируулж, цахилгаан цахилуулж, тэнгэр дуугарч, аянга бууж, хур бороо хайрлаж, газар тэвтээсэн, ган тайлсан ид шид үзүүлсэн Говийн нэгдсэн Их тахилга гайхамшигтай сайхан болж өнгөрлөө. Тэнгэрийн Улаач нарын хамтын хүчний мөн чанарыг илэрхийлснээрээ энэ тахилга онцгой ач холбогдолтой байлаа. Бид хүчээ нэгтгэвэл ямар их хүчийг нийгэмд үзүүлж чадахыг жинхэнэ утгаараа харуулж чадсан. Аугаа их эзэн Чингис хаан Тэнгэрийн улаач нар хүчийг нэгтгэн ашиглаж байсан тэр дурсамжийн зах зухыг бид сэргээн үзүүлж чадсан. Бид хүчээ нэгтгэвэл юунд хүрэхийг ч харуулж чадсан.
Ганц бөөгийн дуун газартаа үлдэнэ, олон бөөгийн хамтын залбирал тэнгэртээ хүрдэгийн бодит жишээ энэ тахилга харуулж чадлаа.
МБНЭ-ээс зохион байгуулсан нэгдсэн их тахилгын бэлтгэл ажлыг 2-3 удаа давтан хэлэлцдэг нь нэгдсэн тахилгыг зохион байгуулалтын өндөр түвшинд хийхэд чухал үүрэгтэй байсан.
Монгол бөө цэгцлэгдэх нь нэн чухал үйл явц бөгөөд бөөгийн нэр хүнд өссөнөөр бөө шүтлэг нь цэцэглэн дэлгэрч зон олны минь ажил үйлс арвижан дэлгэрэх сайхан цаг үе ирэх болно.
Эдгээр их үйлийн бид хийхгүй бол өөр хэн хийх билээ. Нэгдсэн тахилгын үед баримтлах ёс зүй тодорхой болж байна. Нэгдсэн их тахилгыг нэгтгэж дүгнэвэл: Тахилгад оролцох гэж явахдаа улаач нар бөөгийн зан үйлээр иргэдэд үйлчлэхээс татгалзах,хийхээр бол тахилгын дараа хийж байх,
Тахилгад оролцогчид согтуурах ундаанаас татгалзах, Бөө нар нэг нэгнийхээ дотоод асуудалд оролцохгүй байх, бие биеээ хүндэтгэж харьцдаг байх,
Нэгдсэн удирдлагад орж, хамтарч ажиллаж сурах,
1. Толгойлж бөөлөх улаач нь Нэгдсэн тахилгад оролцохгүй болбол МБНЭ-ийн удирдлагад эрт мэдэгдэж, оролцохоос татгалзсан шалтгаанаа мэдэгдддэг байх,
2. Нэгдсэн их тахилгын үеэр давхцуулсан арга хэмжээ зохион байгуулахгүй байх зэрэг шаардлага урган гарч байна.
Монгол бөөгийн нэгдсэн их тахилгыг төгөлдөржүүлэн төлөвшүүлэхэд Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулуун, Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргал, Монгол бөөгийн зайран П.Батжаргал, Д.Одонхүү, П.Ганболд, Монгол бөөгийн их удган Гэрэлтуяа, Б.Бадамсүрэн болон их зайран Д.Дарьчулуун, Б.Болд, Б.Балжир, Дангаасүрэн, их удган Жавзансүрэн нарын гүйцэтгэсэн үүргийг мартах ёсгүй.
Бид жил бүрийн 6 дугаар сарын 22-д Нарны нэгдсэн залбирал, Монгол бөөгийн байгууллагуудын сурталчилах өдөрлөгийг зохион байгуулахаар тохирсон.
9 дүгээр сарын 22-ыг “эцэг, эх, өвгөд дээдсээ, онгод шүтээнээ” баярлуулах өдөр, Монгол төрийн төлөө амиа өргөсөн баатруудаа дурсах өдөр болгон тэмдэглэж эхэлсэн билээ. Үүний төртэй хамтран уламжлал болгон хийх санал дэвшүүлсэн.
Монгол бөөгийн нэгдсэн тахилга ёс зүйн өөрийн хэм хэмжээг тодорхойлж шинээр төлөвшин бий болж, шинэ, шинэ түүхээр арвижан бичигдэж байна.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

 

 

 

Энэ хуралдаан дээр тухайн үед Монгол улсын эдийн засгийн асуудал хариуцсан эрдэмтэд бараг бүгд оролцсон билээ. Хуралдаанд Монгол Банкны ерөнхийлөгч О.Чулуунбат, УИХ-ын даргын улс төрийн зөвлөх, түүхийн ухааны доктор Г.Чулуунбаатар, Пүрэвдорж, Улаан, Баяртсайхан, Тогтох нар илтгэл тавьсан. Энэ бол өргөн цар хүрээтэй асуудлыг авч үзсэн тэр үедээ чухал арга хэмжээ байсан юм. Хуралдаан Улсын Их Хурлаас 1994 онд баталсан Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлалд эдийн засгийн аюулгүй байдлыг хангах бодлого тусдаа бүлэг болон тусгагдсан, эдийн засгийн аюулгүй байдлыг хангах зорилт, нөлөөлөх гадаад, дотоод хүчин зүйл, аюулгүй байдлыг хангах арга замыг тодорхойлсон байгаа боловч бодит нөхцөлд тэр бүр тохирохгүй том зорилтууд дэвшүүлсэнээс тэдгээр нь тунхаглалын шинжтэй болж, өнгөрсөн жилүүдэд эдийн засгийн аюулгүй байдлыг хангах зорилтоос хэрэгжсэн зүйл бага, ойрын үед ч хэрэгжих боломж ч бага байжээ. Эдийн засгийн аюулгүй байдал, түүнийг хангах арга замууд нь хөгжингүй болон хөгжиж буй улс орнуудын тулгамдсан асуудлууд болж байгааг гаргаж тавьсан юм. Тэдний илтгэл тавьж буй зургууд байна.
Үүний дараа гадаадын олон орны эрдэмтэд оролцсон уулзалт ярилцлага хийгдсэн ба энэхүү арга хэмжээний дараа гадаадын зочдын хамт Тэрэлж явж нэгэн өдрийг амарч өнгөрүүлсэн зураг нь түүх болон үлджээ. Тэнд байхдаа сарлаг унаж авхуулсан генерал Гаваагийн зураг өвөрмөц харагдана. Тэрхэн мөчид МАХН-ын дарга Н. Энхбаяр, генерал Гаваа хоёрын хооронд үүссэн үл ойлголцлыг арилгахад чамгүй үүрэг гүйцэтгэсэн тэр мөчөө дурсахад хүрлээ.
Д.Жаргалсайхан

 

Завхан аймгийн 80 жилийн ойд очлоо. Аав, ээж хоёроо амьд ахуйд нь нутагт нь очсон сүүлчийн аялал байв. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч ч нутгийн баяртаа очсон байлаа. Улс орны аюулгүй байдлын мэдээг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабандид өдөрт 2 удаа илтгэдэг байв.

Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн Ажлын албаны анхны даргаар томилсоны дараа Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн надтай хийсэн анхны уулзалт, мөчөө дурсав. Шинээр байгуулах ажлын алба болон бусад асуудлаар 10 үүрэг даалгавар өгсөн юм. Тэгээд, чи Завханд төржээ, нутгийн хүнээ томилжээ гэх байх даа гэж хэлсэн юм. Манай алба анх 8 хүнтэй эхэлж, хожим бараг нэг зуу орчим хүнтэй болтолоо өргөжсөн билээ. Бараг тэн хагас нь энгийн, тэн хагас нь цэргийн бүрэлдэхүүнтэй байв. Тиймээс цэргийн сургууль төгсөж зэвсэгт хүчинд зүтгэсэн, олон жил энгийнээр ажилласан туршлага хоёр гол сонгох шаардлага хангасан болов уу гэж хожим бодсон.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабандид ээлжит илтгэл өгөхдөө аав, ээжтэйгээ ирсэнийг илтгэсэн юм. Ерөнхийлөгч аав, ээжийн минь насыг асуугаад надад чөлөө өгч билээ. Аав, ээжтэйгээ төрсөн газраас нь эхлээд нүүдлэж, мал хариулж явсан, ан хийж байсан, гэр бүл болсон гээд бүх л газраар явсан юм. Энэ бол аав, ээж хоёрын амьд ахуйдаа хамтаа ирсэн сүүлчийн аялал байсныг мэдэрч байлаа. Аавын минь бага насаа өнгөрүүлсэн, 30 орчим жил амьдарч байсан Тэргэтийн давааны худаг дээр авсан зураг хамгийн содон нь байлаа. Тэгэхэд аав минь их удаан дурсамж бодож сууж билээ. Тэр мөчийн зургийг авч байхдаа би нутагт нь аваачсаны ач тус гарч байгааг анзаарсан.

Нэг сонин тохиолдол байсан. Аав маань “Ямаа майлдаг”-ийн энгэрт бага насандаа мал хариулж явсан, бас үерхэж явсан үе тэнгийн найзаа дурсаж ярихлаар, би тийшээ чинь очье гэлээ. Тэгээд шууд машиндаа суугаад очлоо. Тэгсэн яг тэнд нь нөгөө найз нь мал хариулаад явж байх юм. Энэ бол 80 орчим жилийн дараах маш ховор уулзалт байж билээ. Нэг нэгнээ тэврэлдэн уйлан хайлан уулзах тэр мөчид гэнэтийн байдалд самгардсан би нэг ч зураг авч чадалгүй өнгөрсөн. Харамсамаар… Тэр өвгөний гэр нь тэндээс холгүй байж билээ.

Нутгын андууд биднийг Монгол Улсын анхны ерөнхийлөгч П.Очирбатын хамт “мөстийн аманд” гэр барьж байрлуулсан юм. Насандаа үлдсэн хамгийн сайхан дурсгалт мөч байжээ. Нутгаас ирээд Аав минь 98, ээж минь 88 насандаа тэнгэрийн оронг зорьсон юм аа.

Говьсүмбэр, Дорнод аймагт ажиллаж, аймгийн засаг дарга нартай авахуулсан зургаар энэ удаагийн түүхийг өндөрлөе.

 

                                         Д.Жаргалсайхан

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабанд Завханы төлөөлөгчидтэй уулзаж байх үеийн зураг юм. Дараа нь Завханы төлөөлөгчидтай зусланд, Их тэнгэрийн цогцолборт дурсгалын зураг авахуулжээ. Төв талбай дээр Баян-Өлгий аймгийн төлөөлөгч нартай уулзаж, хамтдаа зургаа даруулжээ. Өнөөгийн аймгийн засаг дарга тэдний дунд зогсоно. Миний ажлын цар хүрээ өргөн байжээ.
Халх голын ялалтын баярт оролцохоор ирсэн ОХУ-ын залуучуудын төлөөлөгчидтэй цэргийн музейд хүлээн авч уулзаж байсан дурсгалт мөчөө санаж байна.
Гадаадын Монголч эрдэмтэдтэй хамт хоол идэж, харилцан саналаа солилцож байсан зураг харагдана. Олон сайхан эрдэмтэнтэй уулзаж ярилцсан билээ. Монгол судлалын асуудал бол нэн чухал сэдэв.
Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн Ажлын албыг анх байгуулж байхад найман хүнтэй байсан юм. Тэр хэдтэйгээ чөлөөт цагаа хамтдаа өнгөрүүлж байсан ховор боломж зурганд үлджээ. Ажлын төлөө төрсөн Ганбаатар гуай дуртай ажил сонин уншсан шигээ сууж байна. ҮАБЗ-ийн нарийн бичгийн дарга Готовыг шинэ албанд томилогдоход үдэх ажиллагаа хийж байна. Дөрвөн нарийн бичгийн даргатай хамтран ажиллажээ.
Монгол Улсын гурав дахь Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын төрийн тамгаа авах ёслолын ажиллагаа, түүнд зориулсан урлагын тоглолтод оролцжээ.
Эцэст нь тэр үед тэтгэвэртээ суучихсан байсан хурандаа Тогоод генерал цол олгох ажиллагааны төгсгөл, төрийн ордонд хамтдаа зургаа үлдээжээ. Тэтгэвэртээ суучихсан хүн генерал болж, шинэ шинэ албан тушаалд дэвшсэнн мөч бол хамтын зүтгэл байлаа. Олонхи хүмүүс түүнийгээ мартдаг юм. Амьдрал юм чинь байх л асуудал даа

Бямбадорж зайрангийн удирддаг “Дүнгэр” бөөгийн төв байгуулагдаад 15 жил өнгөрч байна. Бурхан халдунд хийсэн бөөгийн төрийн тахилгад толгойлж бөөлсөнөөрөө түүхэнд тодорч үлдсэн. Төрийн ажил хариуцаж байсны хувьд бичихэд, “Төрийн зайран” гэдэг цолыг сүнс Одгэрэл гэдэг ганц залуугийн гарын үсэгтэй, гоёмсог гэрчилгээгээр олгосон. Угтаа бол төр нь Д.Бямбадорж зайранд ийм алдарыг албан ёсоор өгчихөд буруутахгүй. Голдуу “Ээж мод”-н дээр олон бөө цугларахыг тохиолдуулан бөөлөлтөө хийдэг. Түүнийг нь олон түмэн мэддэг болсон. Өөрийг нь “давсан” ажил хийх гээд байгаа байгууллагын эсрэг үе үе хор найруулах гээд байдаг гэм бий. Энэ байгууллага хэд хэдэн томоохон цар хүрээтэй ажил зохиосон. Бөхийн өргөөнд яруу найргын цэнгүүн хийж байсан ч харамсалтай нь бөө нар оролцдоггүй, дэмждэггүй, мэдэхгүй өнгөрсөн.
Өнөөдөр хамгийн их гишүүнтэй “Язгуур шүтээн” бөөгийн байгууллага, удирдагч нь зайран Хурцжавхлан нь 4600 гишүүнтэй гэж зарладаг боловч бодит байдал дээр шавийн шавь ороод 8000 орчим гишүүнтэй байна. Жил бүр мянга давсан шавь төрүүлдэг байснаа чанаржуулж, ихэд цөөлсөн. Зөвхөн түүний шавь Алтанчимэг удган гэхэд Өмнөговь аймагт сумдыг оруулаад 700 орчим, Дархан, Бага нуур, Улаанбаатар хотыг оруулбал 1000 орчим шавьтай болжээ. Хэдий үйл ажиллагаа нь царцаж байгаа ч жилдээ 100 орчим шавь шинээр төрүүлсээр байна.
“Тэнгэрийн сүлдэр” бөөгийн байгууллага, удирдагч нь зайран Оюунбаатар, 15 жилээ тэмдэглэх үед 2000 орчим гишүүнтэй гэж ярьж байсан. Зүүн аймагт буриад бөөгийн олон сүм байгуулж, түүндээ зуны улиралд олон зуугаар нь бөө босгож, “чанар” хийж сургалт явуулдаг. Бие даасан ажиллагаа явуулах сонирхолтой. Нэгдэж ажиллахыг хүсдэггүй.
Талийгаач зайран Зоригтбаатарын бөөгийн төв, хотын хүний хөл ихтэй газар байрладаг, бөөг сурталчилахад үнэтэй хувь нэмэр оруулж ирсэн. МБНЭ-ийн гишүүн, хэдэн жилийн өмнө Францад олон улсын арга хэмжээнд оролцоод буцахдаа гаалийн байгууллагад нь бөөгийн эд зүйлсээ хураалгахад манай байгууллага туслаж, буцааж авч өгч байсан. Одоо ч гэр бүлийн хүн нь МБНЭ-ийн гишүүн, бидний ажлыг дэмжиж байдагт баярлаж явдаг.
Өнөөдөр 100 гаруй бөөгийн нэртэй шашин болон төрийн бус байгууллага, бие даасан долоон мянга орчим бөө ажиллаж байна. Тэдгээр бөөгийн эдгээр байгууллага, бөө нар нь хэрэг дээрээ зан үйл явуулахаас хэтэрдэггүй. Байгуулага толгойлдог нэг нь гартаа тамга атгаснаараа онцлог гэлтэй.
“Гэрлийн өргөө” гээд бөөгийн арга хэмжээ хэд хэдэн удаа зохион байгуулсан. Голдуу гадаадад бөө, өөрсдийгөө сурталчилдаг.
Нөгөө нам нэр авах гэсэн чинь ихэнх нэрийг нь хүн өмчилсөн байсан гэдэг “онигоо”-той адил, бөөгийн 100 гаруй байгууллагын нэрийг ганцаараа авчихсан зарж, худалддаг нэгэн ч бий.
Эдгээрийн араас бие даасан хувь хүмүүс олон бий. Аянга удганы удирдсан үйл ажиллагаа бий. Мөн л гадаад талдаа илүү анхаарсан үйл ажиллагаа явуулдаг.
Сүхбаатарын талбайд бөөгийн жагсаал хийсэн удган Өөдөө, удган Хишигжаргал нарыг ажиллагаа түүхэнд үлдэнэ. Саяхан бөөгөөр улс төрийн ажиллагаа явуулж олон улс төрчдийг тэнгэрт мэдүүлэх ажиллагаа хийснийг олон түмэн мэддэг. Тэр хоёр гэхэд тус тусдаа 600 орчим шавьтай.
Бие бие даагаад ханцуй дотроо залбираад, амин хувиа хичээгээд явдаг бөө нар гэвэл 10000 гарч байгаа. Санаа оноогоо нэгтгээд хамт олон болоод зүтгэе гэсэн нь цөөхөн. Болж өгвөл би, би гэж цээжээ дэлдэх, байгууллага байгуулчих санаатай хүн олонтой. Гэвч байгууллага байгуулаад нэгтгээд аваад явахад тун хэцүү, чадахгүй.
МБНЭ-ийг тараахыг хүсэгчид тэдэн дотроос хашгардаг. Яагаад вэ. Монгол бөөгийн төлөө нэгдэж, хүчирхэг байгууллага байгуулах сонирхол тэдэнд алга байна. Тэд байгууллагын өмнө харилцан хариуцлага хүлээж ажилахад бэлэн биш байна. Тэгээд нийгмийн дунд хариуцлага хүлээхээс эмээж, өөрсдийн дураар байж, чөлөөтэй ажиллах хүсэл эрмэлзэлтэй байдаг. Чухамхүү тэдэн дотор олон зуун шавьтай багш-бөө, шавь төрүүлээд зугтаадаг, хариуцлага хүлээдэггүй бөө нар бий.
МБНЭ-д бол бөө судлалын сан байна. Бөө нарын мэдээлэл төвлөрч байдаг. Тэнд бөөгийн нэрээр бизнес хийгчид дэндүү тодорхой болж байгаа. Иргэдийн гомдолоор хаяг, байршилаа сольж, бөөгөөр бизнес хийгчдийн нэр улам бүр тодорхой болж байна. Аль нэгэн байгуулагад харьяалагдаж, хариуцлага хүлээхийг хүсдэггүй, чөлөөтэй ажилладаг, бөөгөөр бизнес хийгчид олон байна. Тэд л олон хүний амьдралаар тоглож, “хоол”-оо олж иддэг амар аргаасаа холдохыг хүсэхгүй байгаа. Тэгээд бодлоготой, цэгцтэй ажиллаад байгаа МБНЭ-ийг тараахыг уриалаад байгаа юм. Мөн “Цэрэн бөө, Чинбат бөө” шиг “МБНЭ тараамаар байна.” гэж байнга бичээд байдаг. Энэ л үйлдлээрээ тэд бөөгийн түүхэнд нэрээ үлдээнэ.
Монгол бөө-д МБНЭ байгуулах үед үүссэн нөхцөл маш хүнд байсан. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч хүртэл “бөө”-г хаах тухай ярьж байхав. Миний бие “МБНЭ-ийн байгуулагдах үеийн нөхцөл байдал” гэдэг өгүүллэгт бүхнийг ил тод бичсэн. Нэрийнх нь эхний үсгийг голдуу тавьсан байгаа. Бөөгийн нэр барьж залилан хийсэн, өршөөлийн хуульд хамрагдсан 300 гаруй “бөө” нэртэн байна. Одоо залилангийн хэрэг хилийн гадна шилжсэн. Хилийн гадна ийм зүйл хийсэн “нүгэлтэнгүүд” олон.
МБНЭ нь 2000 орчим хатуу гишүүнчлэлтэй. Энэ байгууллагад бөөгөөс гадна Тэнгэр шүтлэгтэнгүүд гишүүнээр элсэж болдог. Байгуулагдаад таван жил болж байна. Өөрийн дүрэмтэй, Бөөгийн цол олгох, шагнал олгох журамтай, гишүүнээр элссэн бөө нарын мөрддөг “Монгол бөөгийн ёс зүй”-тэй, Монголд тэнгэр үзлийг дэлэгрүүлэх зорилго бүхий “Монгол бөөг хөгжүүлэх 15 жилийн стратегийн төлөвлөгөө”, түүнийг хэрэгжүүлэхээр жил, жилээр төлөвлөгөө гарган Дээд цэцийн хуралдаанаар баталж, Мөнх тэнгэрийн цаг тооны бичигт оруулж тараадаг. Нэгэнт байгууллага учраас дотооддоо нууцлах зүйл бий. Гэхдээ өнөөдөр манай байгууллага шиг хамгийн ил тод ажилладаг бөөгийн байгууллага байхгүй. Бид сурталчилгааны бодлогоо чанд баримталж ажилладаг.
МБНЭ-ийн mongolianshaman.com сайтыг дэлхийн 46 орны 80 мянга орчим иргэд үзэж, сар тутам гадаадын 5-аас дээш иргэд МБНЭ-д ирж уулзаж байна. Бид сурталчилгаагаа зөвхөн бөө гэж явцуурдаггүй, Тэнгэр шүтлэгтэн, сонирхогч нарт зориулдагыг мартаж болохгүй.
“Монгол Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэл” фейсбүүк нь 110 гаруй мянган уншигчидтай болсон. Youtube-д кино мэдээлэл “mongolianshaman1,2,3….75 дугаараар тавигдсан байгаа.
Манай байгууллага ийм ил тод ажиллаж байна. Ийм үр дүнд хүрчихээд Цэрэн бөө, зайран Чинбат нарын гэсэн хүний уриалгаар МБНЭ тарчихна гэж үү. Үгүй юм аа.
МБНЭ-ийн үйл ажиллагааг саармагжуулахаар ижил нэртэй олон фейс-үүд ажиллаж, манай мэдээлэлд ороход төөрөлдүүлж, саад учруулж байна. Бас цөөнгүй удаа сайтыг устгах гэж оролдсон, одоо ч үргэлжилсээр байгаа. Нөгөө талдаа бөөгийн олон сувгуудын мэдээлэл замбараагүй, элдэв нэр төр гутаасан, бүр эцэсдээ бөгсний явдалаа тоочсон олон түмнийг жигшээсэн байдалд орж явчихлаа. Үүгээр зогсохгүй Оросын Буриад, Өвөрмонголд шившигээ тарьсан байдалд ч хүрэв.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

Хорин таван жилийн хугацаанд Монгол нутагт байгуулсан Христийн сүм хийдийн тоо 300 жил оршин тогтнож бүтээсэн Буддагын шашны сүм хийдийн тооноос давж 600 гэсэн тооруу дөхөж байна. Юун их хөрөнгө мөнгийг Монголын тал нутагт зарцуулна вэ? Тэд яагаад энэ нутгийн эзэн мэт улс гүрэн дунд дураараа сэлгүүцэн ажиллана вэ? Та тавхан алхаад л Христийн гоёмсог хийд сүндэрлэн боссонтой таарах болно. Хамгийн ашигтай газар, хамгийн сайхан байрлалд Христийн сүм байраа эзэлжээ.
Их эзэн Чингис хаан, түүнээс хойшхи их хаадын үед түүхийн бичигт Монгол улсын нийслэл Хархоринд Будда, Христ, Лалын болон бусад шашны 12 сүм хийд байсан тухай мэдээ өнөөдрийг хүрж иржээ. Нөгөө Монгол төрийн бодлого хаана байна. Дэлхийн 200 орчим улсад бөө байдаг. Тэд өнөөдөр онгон байгаль, үндэс уламжлалаасаа салснаараа онгодын хүч чадлаа алджээ. Тэдний энэхүү түүхэн сургамжийг бид давтах учиргүй. Урьдчилан сэргийлж тэмцэх ёстой.
Биенээс нь махыг нь өмөх тастан авч, сэтгэлээс нь монгол гэсэн бүхнийг баллуурдан арилгаж байхад хэний ч бие шархиран өвдөнө биз дээ. Монголын мөнх тэнгэртэнүүд нэгдэж байна, Монголын бөө нар нэгдэн залбирч байна. Монгол бөө нар онгон байгаль, өвч дэлхийгээ хамгаалах их тэмцэлд нэгдэж байна.
Монгол бөө цэгцлэгдэх нь нэн чухал үйл явц бөгөөд бөөгийн нэр хүнд өссөнөөр бөө шүтлэг нь цэцэглэн дэлгэрч зон олны минь ажил үйлс арвижан дэлгэрэх сайхан цаг үе ирэх болно. МБНЭ-ийн гишүүдээс өөрсдийн түүхэн үүргээ гүнзгий ухаарч зохион байгуулж байгаа ажилдаа идэвхтэй оролцохыг хүсч байна.
Бид ийм цаг үед урсгалаараа явж болохгүй. Өсөн дэвжихийн тулд бид зорилт, төлөвлөгөөтэй ажиллах шаардлагатай боллоо. Бидний гаргасан томоохон баримт бичиг бол МБНЭ-ийг хөгжүүлэх арван таван жилийн хугацаатай хэрэгжүүлэх “МБНЭ-ийн стратегийн төлөвлөгөө” байлаа. Энэ баримт бичигт:
-Монгол Бөөгийн Ёс Зүйг боловсруулан батлах, хэрэгжүүлж мөрдөх
-Монголын бөөг Олон улс болон Төр засгийн хэмжээнд хүлээн зөвшөөрсөн, бөөгийн төв байгууллага болгох зорилт,
-Төрийн бодлоготой уялдуулан боловсруулсан, Монголд аялж ирсэн жуулчид заавал үзэх газрын нэг болсон “Монгол төрийн төлөө амь насаа зориулсан баатруудийн цэцэрлэгт хүрээлэн”-г байгуулах зорилт юм. Энэхүү хүрээлэнг гадаадын жуулчид үзээд Монгол орны юуг хаанаас үзэх, дэлхийд монголчуудын бүтээсэн түүхийг сонирхох газар болгоно. Энэ бол төртэй хамтран хийх бидний томоохон бүтээн байгуулалт юм.
-Монголын тэнгэр үзэл бөө мөргөлийн цогцолбор байгуулах санааг дэвшүүлсэн. Энэ бол нүүдлийн соёл иргэшил, түүний гол номлол болсон Мөнх тэнгэрийн үзэлийг сурталчилах төв байгуулах зорилт юм.
Үүнийг бүтээн байгуулахад гадаадын монголд сэтгэлтэй хүмүүстэй хамтран хийх зорилт тавьж ажилласан.
Монголчууд бидний, тухайлбал ойворгон сагсуу, өөрсдийгөө боловсруулаагүй, хэт үндэсэрхэг үзэлтэй залуучууд, нөгөө талдаа зориуд зохион байгуулсан байж болох сөрөг ажиллагааны үрээр олж ирсэн хөрөнгө оруулагчыг үргээж орхисон. Гэвч бид шантрахгүй энэ чиглэлээр цаашид ажиллах болно. Цогцолборын салшгүй хэсэг Мөнх тэнгэрийн бөө мөргөлийн музей байгуулах саналаа Монгол Улсийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржид дэвшүүлсэн боловч дэмжлэг аваагүй юм. Бид саналаа боловсруулахдаа орон нутагт болон улсын музейнүүдэд хадгалагдаж байгаа олон арван бөөгийн хуяг, хэрэгсэлийг нэгтгэн үзмэрт тавьж ашиглах санал дэвшүүлсэн юм.

Бидний тулгамдаж байгаа асуудал бол оффисын байр билээ. Монгол Улсын хуулинд зааснаар ихэнхи газар, шашны үйл ажиллагаа хийхийг хориглосон нь Монголын тэнгэр шүтлэгтэн, Монгол бөөд илүү бэрхшээлийг тулгаж байна. Бид ихэнх хурлаа ресторанд хоол идэх, үргэлжлүүлээд хурлаа хийх хэлбэрээр зохион байгуулж байгаа.
Нөгөө талдаа Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө мөргөлд сүм хийд байдаггүй нь бидний хувьд давуу тал болж байна. Монгол бөө бол олон мянган жилийн турш гэрийн онгодоо амьдарч байгаа гэртээ авч явж ирсэн түүхэн уламжлалтай. Бид бодлогоо боловсруулахад, хамтын шийдвэр гаргахад, нүүдлийн соёл иргэншлийн нэн чухал орхигдошгүй хүчин зүйл болсон мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө мөргөл соёлын өвөө хамгаалах хадгалах хөгжүүлэхэд зайлшгүй удирдан зангидах төв байгууллага, судалгааны газар зайлшгүй хэрэгтэй юм. Ялангуяа соёлын өвөө бага, багаар сугалуулан бусдад алдаж байгаа энэ үед улам ч ач холбогдолтой болж байна.
Онгодын өргөө бол өвөг дээдсээс бидэнд өвлөгдөн ирсэн шүтээний салшгүй нэг хэсэг мөн. Монгол бөөгийн байгууллагын стратегийн зорилтын дагуу бид бодлогоор онгодын өргөөг гурван хэлбэрээр хөгжүүлэхээр төлөвлөж, хэрэгжүүлж ирлээ.
1. Сонгодог хэлбэрээр босгосон онгодын өргөөнүүд байна. Энэ бол олон талаар урлалын дээд хэлбэрийг өөртөө шингээсэн байдаг. Ийм өргөөнд АНУ-аас Монгол улсад суугаа онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд Женнифер Зиндал Галт зочилсон юм.
2. Жирийн онгодын өргөө юм. Улаач хүний онгодоо байрлуулсан, амьдардаг хашаа бусдаас илүү тохижилттой,үлгэр жишээ байхаар зорилт дэвшүүлсэн. Бидний онгодын өргөөнии тоо арван мянга давлаа.
3. Сумдад онгодын нэгдсэн гэр өргөө байгуулах хэлбэр байна. Энэ нь багшийн удирдлага дор, эсвэл галаараа нэгдэн онгодын гэр байгуулах санаачлагууд байна. Энэ бол дэмжиж, хэрэгжүүлэх ажил юм.

Бид хорин нэгэн аймагт ажиллаж олон мянган улаач нартай уулзлаа. Манай тулгамдаж байгаа асуудал бол хээрийн онгодын асуудал мөн. Хээрийн онгодыг хамгаалахын оронд тонох явдал нэг хэсэгтээ хавтгайрсан. Гэвч тэнгэрийн үйлийн үрээр ийм үйл хийсэн улаач нар шийтгэлээ эдэлж байгааг та бүхэн амьдрал дээр харж байгаа. Зарим нэг залуучууд атаа чөтөөний зорилгоор хээрийн онгодод халдчихаад гадаадад гарсан тохиолдол бий. Онгод тэнгэр догширвол хаа ч байсан очдог аюултай. Тиимээс залуучуудад сургамж болгон хэлэхэд биднийг хийж, бүтээснийг гадныхан хамгаалахгүй, бид өөрсдөө л хамгаалах болно гэдгийг мартаж болохгүй.
Хээрийн онгодоо хамгаалах зорилт бол ариун байгалиа хамгаалах зорилтын салшгүй нэг хэсэг мөн. Олон зуу мянган жил оршиж ирсэн хээрийн онгодод хэн ч халдаж чадахгүй, харин байгууламжид халдах явдал бий. Учрийг нь мэдэлгүйгээр хээрийн онгодын байгууламжид халдах нь нэн аюултай юм.
МБНЭ-ээс гаргасан бодлогын чанартай “Овоонд хадаг өргөх, ногоон бүсийн модонд хадаг уяхгүй байх, Монгол хүний толгой дээр суврага залахгүй байх” шийдвэр гаргасан.
Бөөгийн хуяг дуулгыг уламжлалт хэлбэрт оруулахад анхаарч ажиллаж байна.
Бид ДЦХ-аар 12 дугаар сард багтаан жилийн төлөвлөгөөгөө батлан гаргадаг. Энэ нь улаач нар ажлаа эртнээс төлөвлөхөд ач тусаа өгөх зорилготой юм.

Бүх төрлийн зэвсэг оролцсон байлдааны сургууль бол өнөө цагийн Зэвсэгт хүчний сүр хүч, үйл явдлыг харуулах бахархалт зүйл. Сургуулийн дараа үйл ажиллагааны дүнгээ гаргаж, тэргүүний хүмүүсээ урамшуулж шагнадаг. 
Энэхүү арга хэмжээний дараа Зэвсэгт хүчний марш-тактикын аварга шалгаруулах тэмцээн зохиогдсон билээ. Тэгээд дүнгээ гаргаж, шагнал урамшлыг нь Хүүхдийн паркын спортын хүрээлэнд гардуулсан. Тэр үедээ манай Монголд байсан цөөхөн, сайхан спортын хүрээлэнгийн нэг зурганд ийнхүү үлджээ. 
Миний эргэн тойронд цэргийн албанд хамт зүтгэсэн найз нөхөд сууна. Олон жил хамт зүтгэсэндээ. Гэхдээ одоо бол зарим нэг нь огт танихаа больж, харангуутаа зугтаадаг болсон байна лээ. Би өөрийгөө анзаардаг юм. Өмссөн зүүсэн яг хэвэндээ, ганцхан надаас албан тушаал холдчихсон юм билээ. 
Монгол цэргийн хар сүлдний тахилга Таван толгойд хийгддэг байсан. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Багабандийн энэхүү ажиллагаанд оролцож буй зураг байна. Бас хүндэт харуул эгнэн жагсжээ.
Энэ удаагийн зургаа Сүхбаатарын талбайд хийгдсэн БХИС-ын төгсөлтийн ажиллагаанды зураг байна. БХИС-ын захирал хурандаа Жалбажав ёслолын ажиллагааг удирдав. Хожим тэр хошууч генерал болсон билээ.
Д.Жаргалсайхан