Category: Индэр

Нэмэх нэг градус зааж байгаа тухай зарлаж, онгоц газардах болсоныг илтгэв. Танил орчин үзэгдсэн нь онгоцны буудал байлаа. Пхеньяны шинэ онгоцны буудал биднийг угтлаа. Манай онгоцны буудлаас хоёр онгоц буух хүчин чадлаар илүү барьжээ. Зохион байгуулах хорооны дэд дарга биднийг угтаж авч телевиз болон сонинд нийтлэх зураг авахууллаа. Пхеньян хотын төвд байрлах Пхеньян зочид буудалд хүрэлцэн ирлээ. Бидэнд зориулсан оролцох арга хэмжээг танилцуулав. Буудалд өрөөнүүдэд байрлуулж, оройн хоол идээд энэ өдрийн ажил өндөрлөлөө. Хоолны заал нь 3 давхар бөгөөд төв хэсэгт алдарт уулсын зургийг байрлуулжээ.
Өглөөний гэгээ аажимхан гийхэд энэ өдрийн ажил эхэллээ. Энэ бол 2 дугаар сарын 12-ны өдөр. Машин тэрэг давхилдан хаа нэгтэй зэрэг зэрэг цуурайтуулах олон хүний дуу хадна. Өмнөх үеээ бодвол автомашины тоо олширч, хүний хөдөлгөөн ихэсчээ.
Энэ өдөр хотын төв бүсэд орших усан бассейнд очиж дельфины тоглолт үзэв. Дельфиныг гайхамшигтай сайхан сургажээ. Түүнийг дагалдсан усан сэлэлтийн хоёр, дөрөв, найман хүний оролцсон усан дахь уран сэлэлтийн тоглолт завсар зайнд нь үргэлжлэнэ. Дельфины тоглолтын ордоны дотор тоглоом болон бусад үйлчилгээ байрласан байна.
Бүтэн сайн өдөр байсан болохоор ихэнх байгууллага амарсан гэж тайлбарлав. Уран зургийн музей буюу галарейд очлоо. Үүдээр оронгуут хоёр их удирдагчийн хос морьтой хөшөө сүндэрлэнэ. Хоёр их удирдагчийн анхны хос хөшөө гэдгээр алдартай ажээ. Олон барилгуудын эхнийхээр орлоо. Тосон зураг, хатгамал, баримал хосгүй сайхан бүтээлүүд байна. Түүнээс худалдаж авч болдог гэв.
2 дугаар сарын 13-ны өдөр. Хувьсгалын гал улаан туг болсон Жүчегийн үзэл санааны хөшөөн дээр очлоо. Урд талд байрлах Ажилчин, тариачин, сэхээтний хөшөөн дээр очуулсангүй. Хэн нэг нь хөшөө рүү алхасан бололтой шүгэл дуугарч хамгаалагч хүрч эрэн өндөр дуугаар шаардлага тавьж байгаа нь харагдав.
Жүчегийн үзэл санааны хөшөө өөд цахилгаан шатаар өгслөө. Хөшөөний тавцан дээрээс Пхеньян хот бүхэлдээ ил тод харагдана. Сүүлийн үед баригдсан барилгууд гадна төрх, хэлбэрээрээ тод ялгаран харагдана. Өндөр барилгууд нэмж олныг барьжээ.
Пхеньяны төв талбайн дэргэд байрлах түүхийн зургийн музей үзлээ. Түүхийн үеээ хаанчлалын нэр, тооллоор тус тусад нь танхимаар байрлуулсан ажээ. Солонгос хүн, үхэр хоёр салшгүй гэдэг нь зурагнуудаас харагдана. Дөрвөн зүгийг эзэн сахиусны зураг байв. Мөн тайлбарлагчийн хэлсэнээр лустай тулалдан дийлж байгаа хүний зураг байна. Хүн бүхнээс хүчтэй гэсэн санааг илэрхийлэв.
Танхим шалнаас эхлэн чулуу байсан тул үзсэн хүмүүс хүйтэн байлаа. Энэ музейг үзсэн нь төв талбайд дурсгалын зураг авахуулах боломж олголоо. Олон жилийн сүрт баярын жагсаал болж байсан төв талбайд бид зогсож, зургаа авахуулж байна гэдэг сонирхолтой мэдрэмж төрүүлнэ.
Телевизийн дэлгэцнээс харж байсан тэр талбайд бид зогсож байна. Баярын цэргийн болон иргэдийн жагсаал болж байсан төв талбай хэмжээгээр Сүхбаатарын талбайтай дүүцэнэ. Хүний хөдөлгөөн багатай байв.

2014 оны 11 дүгээр сарын 28-ны өдрийн МБНЭ-ийн Бага хуралдайн 6-р хуралдаанаас Монгол төрийнхөө төлөө амь насаа өргөсөн өмнө зүгийн наран мандахаас өрнө зүгийн наран шингэх эх газраас монгол баатруудынхаа цусаа дусааж, хөлсөө шингээж, сүнсээ мөнхөлсөн газрын шүншиглэсэн шороог эх нутагтаа хүндэтгэж авчирч, дэлхийд хаана ч байхгүй монгол суу ухаантнууд баатруудынхаа алдрыг мөнх тэнгэрийн дор газарт лус, савдаг галтай нь хамт, одот тэнгэрт бөө ухаан, онгодтой нь цуг мөнхлөн гагнаж монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цэцэрлэгт хүрээлэнг Төртэйгөө хамтарч санаачлан байгуулах саналыг гаргаж байсан билээ. Энэ бол асар их хүч, хөдөлмөр шаардсан ажил билээ.
Яагаад ийм санаачлага гаргасан вэ гэсэн үндэслэлийг тайлбарлая.Монголүндэстэнбаатрууд дэлхийн эх газрын мянга орчим газарт манай өвөг дээдэс өөрийн мөрөө үлдээжээ.
Дэлхийд хаана ч байхгүй тийм алдар сууг, түүхийг монголчууд бид бүтээсэн билээ. Хуурай газрыг бараг бүхэлд нь эзэлсэн их эзэнт гүрнийг ганцхан монгол үндэстэн дэлхийн түүхэнд бүтээсэн байна. Энэ их үйлсийг бүтээхэд их төрийнхөө даалгаврыг нэр төртэй биелүүлж халуун амь бүлээн цусаа урсган амь насаа зориулсан тэр их баатарлаг өвгөд дээдсээрээ бид бахархах ёстой. Бас мартах ёсгүй. Тэднийхээ аугаа үйлсийг жил бүр хүндэтгэж, Мөнх тэнгэртээ дуурсгах учиртай. Ийм үйлсийг мөнх тэнгэрийн улаач та нараас өөр хэн ч хийж чадахгүй.
Монгол төрийнхөө төлөө амь насаа зүриулсан бааатруудын цэцэрлэгт хүрээлэнд байрлах зүйлээс товчхон хэдийг дурдая
Хүннү, Сүннүгийн үеэс их төрийг байгуулан Азийн түүхэнд их цагаан хэрмийг байгуулах хүртэл түүхийг бүтээсэн өвөг дээдсийн түүх тавигдана.
МЭӨ 31 онд Хуханье шаньюн үеэс эхлэн Хүннүгийн шанюйн өргөө ордон нь Ар Монгол нутгийн зүүн хэсэгт, тухайлбал Богд хан уул, Баян улаан бүсэд байсан. Тэдгээрийн загварууд нь байрлана.
Ази, Европын эзэнт гүрнүүдийг эзлэн эрхшээлдээ оруулсан, Урал, Москва, Киев гээд өргөн нутагт монгол төр, хааныхаа төлөө амиа зориулсан эх нутагтаа эргэж ирээгүй олон мянган баатруудын алдрыг өнөөдөр бахархан дуурсаж энд тэдэнд зориулсан хөшөө, дурсгал, дурсгалын самбар босгоно.
Франц, Ромын их гүрний хаадын өвдөг чичрүүлж, бөхөлзүүлж явсан их төрийн бичиг, Их хааныхаа зарлигаар тулган шаардлага бичгийг хүргэж өгөөд дайснаа гайхшируулан толгой бөхийлгөөгүй 32 насандаа төр, улсынхаа төлөө амиа зориулсан элч Туушин, Сэцэн нарын японд босгосон бүргэдийн хөшөө байна.
Солонгосын арал дээр бүслэгдэж хүч тэнцвэргүй тулаанд дайсандаа бууж өгөлгүй, атга будаа, балга уснаас илүү эх орныхоо даалгаврыг илүүд үзэж алтан амиа эрсдэгч 100 цэрэг, Унгар Улсын Мухи тосгоны дэргэд, Шайо голын хөвөөнд мажар, хорватын шигшмэл 85 мянган цэрэгтэй тулалдан, 65 мянган цэргийг хиар цохин устгасан, Монгол цэргийн дайтах хосгүй ур чадвар, сүр хүчийг үзүүлсэн тулалдаанд амь үрэгдсэн Монголын 1000 дайчдын хөшөө ганц шургааг, Вьетнамын нэгэн мөрнийг туулах үедээ олон зуугаараа амиа алдсан монгол цэргүүдийнхээ дайчин алдрыг өнөөдөр бид эргэн дуурсах зурагт хүндэтгэлийн самбар байна.
Монгол төр, их хаадын даалгавраар тухайн улсад төрийг төлөөлөн очиж, түүхэн үүрэг гүйцэтгэж, гайхамшгийг бүтээсэн, тусгай бунханд мөнхлөгдсөн БНАСАУ-ын нутагт дахь Корё улсын хааны Монгол хатан, Узбекстан, Энэтхэг улсад нойрсон буй байгаа монголын үзэсгэлэн гуа, ухаалаг хатан, бүсгүйчүүдийн аугаа их гавъяаг дуурссан цогцолборын макет загвар байрлана.
Харийн гүрний эсрэг тэмцэж, түүнийхээ төлөө зоосны нүхээр махаа хэрчүүлэн амиа өгсөн, ухаан суугаагүй үр ачийнхаа цаазлуулсан толгойг харж амьдийн зовлонг эдэлж байсан, харишгүй зоригоор түүхийг бүтээсэн өвөг дээдсийн дурсамж зурагт самбар байна.
Манжийн төрийн бодлого, харийн шашины харгис үйлээр хэдэн зуугаараа амьдаараа шатаагдсан, мухар сүсэг дэлгэрүүллээ гэж хэлмэгдэж, буудагдаж, бүхий л амьдралаа шоронд өнгөрөөсөн, Мөнх тэнгэр, монгол оюун ухаандаа үнэнч явсан тэнгэрийн улаач нарыгаа бид дурсах хөшөөнүүд байх болно.
Эх нутгийнхаа зүг өнөөдөр ч гэрийнхээ хаалгыг харуулан барьж, олон зуун жил эх нутгаа санагалзан цацлаа өргөж ирсэн харь газар үлдэж хоцорсон монголчуудын эх нутгаа гэх сэтгэлийг бэлэгдэл хөшөө байна.
Үндэсний эрх чөлөө тусгаар тогтнолын төлөө амьдрал, оюун ухаанаа зориулсан, Ар хиагт, алс баруун хязгаар, Халх гол, Байтаг богдод амиараа эх орноо хамгаалсан эрэлхэг хөвгүүдээ бахархан дурсаж босгосон хөшөөний загварууд байна.
Өмнө зүгийн наран мандахаас өрнө зүгийн нар шингэх өргөн нутагт Монгол төрийнхөө даалгаврыг биелүүлж, алтан амиа зориулсан баатруудынхаа эх нутгаа санагалзах сүнсний хүслийг бид биелүүлэх болно.
Би дэлхийн олон мянган газраас хэдхэнийг дурьдлаа. Монгол нутгийн ширхэг чулуу, атга шороо болгон амьтай. Лус савдагаа унатаа байдлаасаа гаргаж, нэгдсэн их залбиралаар хүчжүүлж хөдөлгөе.
Монгол үндэсний баатар, алдартангуудаа дуурсах ард түмэн чинь байна. Төр улс нь байна, хойч ирээдүй чинь байна. Бид дэлхийд, бас хойч үедээ бахархах юмтай үндэстэн шүү.
Энэ үйлсэд Мөнх тэнгэрийн дуудлагаар эх нутгаа зорин ирж бидэнтэй үзэл санаагаа нэгдэж хамтран ажиллах хүсэлтэй байгаа өвөрмонголчууд, оросын буриад, ижил мөрний эрэг дэх ойрд, халимагууд, алтайн тувачуудынхаа хүслийг дамжуулж байна.
“Тэнгэрийн улаач” нарын та бүхэн мөнх тэнгэрийн өмнө хүлээсэн, хэнтэй ч хуваалцахгүй түүхэн үүрэг бий. Тиймээс жил бүр дэлхийд хаа ч байхгүй, мөнх тэнгэрийн зан үйл, заншлаар монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэл үзүүлж онгод, өвгөд дээдэс, монгол орныхоо одоо болон ирээдүйнхээ төлөө шүтэж мөргөж бөөлж, залбирах болно.
Бидний энэ санаачилгыг монголын мөнх тэнгэрээ шүтдэг мянга мянган эх орончид, сүсэгтэн олон дэмжинэ гэдэгт огт эргэлзэхгүй байна.
Манай тэнгэрийн улаач нар хэлсэнээ ажил хэрэг болгож эхэлсэн. Бид Япон Улсаас Их хааныхаа зарлигаар тулган шаардлага бичгийг хүргэж өгөөд дайснаа гайхшируулан толгой бөхийлгөөгүй цэл залуу насандаа төр, улсынхаа төлөө амиа зориулсан элч нарын оршуулгаас,
ОХУ-ын Халимаг, Тува, Буриадын нутгаас болон Монгол Улсын дотроос Халх голын дайн, Байтаг богдын тулалдаан болсон нутаг зэрэг 20 гаруй газраас шүншиглэсэн шороог залах ажиллагаа хийгдээд байна. Бидний энэ санаачилгыг мянга мянган монголчууд орончид, түмэн олон дэмжинэ гэдэгт огт эргэлзэхгүй байна.
Мөнхтэнгэрийндуудлагаарэхнутгаазоринирж бидэнтэй үзэл санаагаа нэгдэж хамтран ажиллах хүсэлтэй байгаа өвөрмонголчууд, оросын буриад, ижил мөрний эрэгдэх ойрд, халимагууд, алтайн тувачуудынхаа түүхийг хэн дуурсах ёстой вэ.
Хуурай газрыг бараг бүхэлд нь эзэлсэн их эзэнт гүрнийг ганцхан монгол үндэстэн дэлхийн түүхэнд бүтээсэн байна. Энэ их үйлсийг бүтээхэд их төрийнхөө даалгаврыг нэр төртэй биелүүлж халуун амь бүлээн цусаа урсган амь насаа зориулсан тэр их баатарлаг өвгөд, дээдсээрээ, цэрэг эрсээрээ бид бахархах ёстой. Бас мартах ёсгүй. Тэднийхээ Аугаа үйлсийг жил бүр хүндэтгэж, Мөнхтэнгэртээ дуурсгах учиртай.Зөвхөн Унгар улс, Япон улс очоод ирэхэд мөнгөн зардал хэдэн мянган ам доллараар хэмжигдэнэ, тийм байлаа ч өөрсдийнхөө хэрэглээний мөнгөнөөсөө илүүчлэн энэ бүхнийг хэн нэгний туслалцаагүйгээр хийж чадлаа. Манай тэнгэрийн улаач нар хэлсэнээ ажил хэрэг болгож чадлаа. Би мөнх хөх тэнгэр, монгол бөө нараараа, Та бүхнээрээ бахархаж байна. Энэ их үйлийг Та нар хийхгүй бол өөр хэн хийх ёстой билээ.
Монгол төрийнхөө төлөө амь насаа зориулсан Дэлхий нийтээр цацагдсан Монгол туурагтан баатруудын дурсгалд зориулсан дурсгалын өчүүхэн газрыг хөшөөг нь эвдэлж, газрыг нь булаалаа. Үе үеийн монгол бөө нарын босгосон шүтлэг рүү довтолсоноороо тэд бидний үйлийг гутаан доромжилж, бидэнтэй зарлаж буй дайнтай зүүрлэж болох харгис, хатуу үйлийг энэ шийдвэрийг гаргагчид, тэр газрыг эзэмшигчид хийлээ. Энэ нь Монголын түүхийг гуйвуулагчид, түүхийн луйварчдад том олз болно. Бид үнэхээр харамсаж байна.
Ард түмнийхээ итгэлийг дааж, Мөнх тэнгэрийн бөө шүтлэгээ хөгжүүлэхийн төлөө зорилго, нэгдмэл хүчээр зоримог урагшилъя.Улс орныхоо хөгжил дэвшилд хувь нэмрээ оруулагч төдийгүй ард түмнээ оюуны аугаа их нэгдэлд уриалан дуудаж, аз жаргалтай амьдруулахад хувь нэмрээ оруулна гэдэгт итгэл дүүрэн байна.
Энэхүү хүндэтгэлийн цэцэрлэгт хүрээлэнгээс хойч үе маань эх оронч, үндэсний үзэлээ мэдрэх болно. Гадаадын жуулчид, зочид нүүдлийн соёл иргэншил, дэлхийн түүхэнд босгосон монголын түүхийг нүдээр үзэж, газар дээр нь очиж үзэх сонголтоо хийдэг болно.
Монгол удам угсааны мэдээллийг өнөө хүртэл дамжуулж ирсэн олон зуун лус, савдагийн шүнсэглэн залсан шороог энд залах болно. Нутаг усандаа очих амьдралын боломж чадамжгүй иргэд, үр хүүхэд, ач, зээтэйгээ энд ирж, төрсөн нутаг, өвөг дээдсийнхээ шүтэж ирсэн хайрхад, сарьдагтаа сүсэглэн мөргөх болно.
МБНЭ-ийн Дээд хуралдайн гишүүд МАН-ын Удирдах дээд байгууллагын бүрэлдэхүүнтэй уулзалт хийхэд энэхүү саналыг дэвшүүлэхэд хүлээн авч дэмжихээр болсон билээ. МАН-ын удирдлагууд амлалтандаа хүрэхийг цаг хугацаа харуулна.
Сурталчилгаа бол манай ажлын үндсэн хэсэг. Энэ ажил санхүүгээс шууд хараат зүйл. Бид тусгай төлөвлөгөө гарган 50 орчим теле нэвтрүүлэг хийж, бөө нараа сурталчлах ажил хийгдлээ. Уран сайхны нэг кино, баримтад 70 орчим кино, Монгол бөөгийн тухай 10 орчим дуутай болоод байна.
Бидний үйл ажиллагааны нэг тал нь санхүүжилт байлаа. Санхүүжилтэд гол боломжийг Шүүхийн шийдвэрээр надад олгож байгаа цалин бүрдүүлж байна. Энэ санхүүжилт байгаагүй бол асуудал их хүндрэх байлаа.
МБНЭ-ийн гишүүдээс өгч байгаа татвар манай байгууллагын санхүүгийн нөгөө эх үүсвэр болдог. Монгол бөөгийн байгууллагын онцгой чухал сэдэв бол Мэдээлэл, сурталчилгаа асуудал байв. Бидний санхүүгийн боломжит хэмжээ бол сайт, фейсбук, кино мэдээлэл байлаа. Зөвхөн энэ чиглэлээр мэдээллийн материаллаг бааз бэлтгэхэд олон сая төгрөг зарцуулсан. Одоо орон тооны нэг админ ажилладаг. Бид таван жилийн хугацаанд нэг л удаа Хэвлэлийн бага зохион байгуулсан байдаг.
Бөөгийн ёс зүй, Монгол бөө ном, сурталчилгааг хязгаармагдмал хэмжээнд гаргаж ирлээ. Жил бүр цаг тооны бичигийг, тухайн жилд Монгол бөөгийн түүхэнд холбогдох фото зургаар чимэглэн хэвлэн гаргаж байна.
Бөө шиг ийм агуу их шүтлэгийг хүн төрөлхтөн дэлхийд бүтээж чадаагүй. Үнэхээрийн сансар буюу мөнхтэнгэр хүн төрөлхтөнд өгсөн дээдийн агуу их бэлэг мөн. Энэ бэлгийг бид зүгээр харж сууж, өөрийнхөө хувийн амьдрах хэрэгсэл болгож болохгүй. Бид ард түмнийхээ тусын тулд энэ хүчирхэг зэвсгийг ашиглах хэрэгтэй. Бид түүхийнхээ туршид агуу их соёлыг бүтээсэн. Бидний бүтээсэн соёлыг бүгдийг булшилсан. Бидний соёлтой хамт, бидний сүсэг бишрэл агуу сайхан юмыг бүгдийг нь булшилсан. Бид сэргээнэ, дахин амилуулна.

Ноён уулийн нэгдсэн тахилгын дараа МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханыг баривчилан хорьсон явдал бидэнд багагүй сургамж үлдээсэн билээ. Бид байдлыг үнэлж АНУ-ын элчин сайдын яамтай хамтран ажиллах хэлбэрээр дэлхийн шашны нэг хэсэг болж хамгаалалтад орох хувилбарыг сонгоход хүргэсэн юм. Олон улсын хамтын ажиллагаа нь дотоодоос халдах халдлагаас хамгаалах чухал алхам болсон билээ.
АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Керри “Олон улсын шашны эрх чөлөөний тайлан”-г 2015 оны 10-р сарын 14-ний өдөр мэдэгдлээ. Энэхүү тайланд “Монголын засгийн газраас явуулсан судалгаагаар судалгаанд оролцсон хүмүүсийн 6 хувь нь өөрсдийгөө бөө мөргөл шүтдэг гэж тодорхойлсон бөгөөд 8,6 хувь нь бөө мөргөлийг буддын шашинтай хамт шүтдэг гэж хариулжээ. Хэдийгээр Монголчууд урт хугацааны туршид бөө мөргөлийг бусад шашны хамт шүтэж ирсэн түүхтэй ч сүүлийн жилүүдэд бөө мөргөл шүтэх явдал ялангуяа хот суурин газарт нэмэгдсэн тухай эрдэмтэн судлаачид тэмдэглэж байна.” Гэжээ. Өөрөөр хэлбэл Монголчуудын 14,6 хувь нь Мөнх тэнгэрийн үзлээ шүтдэгийг Дэлхийн нийтэд албан ёсоор тунхаглаж, 200-аад оронд эх хэл дээр нь түгээж чадсан. Энэ бол МБНЭ-ийн байгуулсан гавьяа мөн.
Бид өнөөдөр дэлхийн 46 орны бөө нар, бөөгийн байгууллагатай холбоотой ажиллаж байна.
Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө мөргөл бол Хүннү гүрнээс өнөөг хүртэл Монгол үндэстнүүдийн шүтэж ирсэн гол шүтлэг билээ. Их Хүннү гүрний үед Монгол төр мөнх тэнгэрийн үзлийг төрийн гол шүтлэг болгосноос хойш 2225 жил 2016 онд болж, чухамхүү энэ ойн жил, АНУ-гаас Монгол улсад суугаа онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд Женнифер Зиндал Галт жирийн улаачийн онгод тэнгэрийн өргөөнд зочилсон нь Мөнх тэнгэрийн үзэл, Монгол бөөг хүлээн зөвшөөрөхөд томоохон дэмжлэг болсон. Энэ бол Монгол бөөгийн түүхэнд онцгой чухал үйл явдал болсон билээ. Хамтын эрхэм зорилгоо ухамсарлаж нягтарч, цэгцэрч ажиллах юутай сайхан. Гурван жилийн хамтын ажиллагаа үүнийг харуулав.
Монгол дахь Иссус, Ватикан, Үнэн алдартны, Будда, Лалын Шашин, бөө шүтлэгийн байгууллагын тэргүүн нарын уулзалтад тогтмол болж, түүнд оролцож ирлээ. Бидний уулзалтууд Монгол улсад шашин шүтлэгийн асуудалд үнэтэй хувь нэмэр оруулах нь дамжиггүй.
МБНЭ-ийн дэд Еранхийлөгч, Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргал тэргүүтэй бүрэлдэхүүн БНСУ-д явагдсан ЮНЕСКО-ын олон улсын фестваль, арга хэмжээнд оролцсон билээ. Монгол бөөг богино хугацаанд дэлхийд таниулахад ЮНЕСКО-ийн арга хэмжээнд оролцсон явдал чухал түлхэц болсон юм. Уламжлалт монгол бөө нь өнөөдөр өөрийн шинж чанар зан үйл, биет болон биет бус соёлын өвийн нэг болхоо батлан харуулж чадсан. ЮНЕСКО-ийн зөвлөх, мэргэжилтнүүдтэй МБНЭ-ийн төлөөлөл хоёр удаа хамтарсан уулзалт хийлээ. Энэхүү дэлхийн байгууллага-ЮНЕСКО нь“бөө нарыг олон мянган жилийн өмнөөсөнөөг хүртэл түүхэн уламжлалыг тээж ирсэн-биет бус соёлын өвийг тээгч” гэж үнэлжээ.
Монгол туургатан бөө нарын төлөөлөгчид Монголын Дархад, Тува, Цаатан, Урианхай, Халх, Буриад, ОХУ-ын Буриад, Тува, БНХАУ-ын Өвөрмонголын төлөөлөгчдийг Монгол улсын их хурлын дэд дарга Л.Цог хүлээн авч уулзсан. Энэ бол төрийн төвшинд уулзсан анхны тохиолдол байв.
МБНЭ нь Дэлхийн бөөгийн сан, ОХУ, БНХАУ, АНУ, БНАСАУ-ын Элчин сайдын яамны Соёлын Атташе нартай уулзаж, хамтын ажиллагааны талаар саналаа танилцуулсан болно.
МБНЭ-ээс Монгол туургатан болох ОХУ-ын Тува, Буриад, Халимагт, БНХАУ-ын Өвөрмонгол, Шинжаны монгол, Хөх нуурын монголчуудын амьдралтай танилцаж, санал бодлоо солилцлоо.
МБНЭ-ийн удирдлагууд ОХУ-ын Тувагийн “Дүнгэр”, “Адыг зерен”, “Дух медведя”, Буриадын бөөгийн “Хаан Тэнгэр”,”Дээж” төвийн тэргүүн, Халимагийн тэнгэр үзэлтэн нартай уулзаж, үйл ажиллагаатай нь танилцаж, хамтран ажиллаж байна.
ОХУ-ын Тува Улсад анхлан МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулуун, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран Н.Баярсайхан, Монгол бөөгийн удган Ц.Чанцал нар албан ёсоор ажиллаж, бөөгийн “Дүнгэр”, Байвгайн онгод”,”Адыг зерен” төвөөр орж бөө нартай уулзаж, үйл ажиллагаатай нь танилцав.
Улаан-Үдийн “Тэнгэр” Буриадын бөө нарын чанарт оролцож, олон сайхан тэнгэр үзэлтнүүдтэй танилцаж, хамтарч ажиллах эхлэлүүд тавигдлаа. Буриадын бөөгийн “Тэнгэр” төвийн тэргүүн, ОХУ-ын Буриадын Ерөнхийлөгчийн шашины асуудал хариуцсан зөвлөх Б.Ж.Цырендоржаевтай уулзлаа.
Монголчуудтай холбоотой түүхэн газрууд Чингисийн ширээ, Бух ноёны онгод, Байгаль нуур, Ольхон болон Бөөгийн аралд очлоо.
Халимагт очиж, Монгол туургатангууд Буриад, Тува, Халимаг, Өвөрмонгол, Шинжаны монголчууд, Афганистаны моголчууд, Пакистаны Хазаруудтай уулзсан. Халимагийн тэнгэр үзэлтэнүүдтэй хамтарч ажиллаж байна. Халимагт очиж Ганц модны булаг, хэлмэгдэгчдийн хөшөөнд мөнх тэнгэртээ залбиран, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, Монгол бөөгийн удган Б.Биндэрьяа нар анхлан бөөлж, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан байлцав. Мөн тэнд болсон Монгол туургатны Олон улсын фиствальд оролцов.
Бид анх удаа Өвөрмонголд монгол бөөгийн өргөөг шинээр байгуулж, нээлтэд нь оролцлоо. Монголын бөө нар БНХАУ-ын нийслэл Бээжин хотод аялж хөгжил дэвшил ололт амжилттай танилцав. Ордос дахь Чингис хааны цогцолборт хоёр удаа өргөн бүрэлдэхүүнтэй аялав. Бид онгодын тандалт хийж, тусгайлан залбирч хуур манжигаар бөөлсөн билээ. Мөн өвөрмонголын хошуудад ажиллаж, тэнгэр шүтлэнтэн нартай уулзалт ярилцлага хийлээ.
Бид БНАСАУ-д зочилж, Монгол төрийнхөө даалгавраар түүхэнд тэмдэглэгдэж үлдсэнМонгол хатны бунханд гурван жил дараалан очиж, бөөлөлт хийсэн. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулуун, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, П.Батжаргал, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Янжинлхам, Монгол бөөгийн удган Наранцэцэг нар бөөгийн зан үйлээр оролцож анхлан түүхэнд мөрөө үлдээлээ.
Өмнөд солонгосын бөөгийн бүлгүүдийн монголд хийсэн аялал, бөөлөлтийн үйл ажиллагаанд туслалаа. Энхтайван найрамдал хамтын ажиллагаа нь бидний үйл ажиллагаанд илэрлээ олж байна.
МБНЭ нь БНХАУ-ын Өвөрмонгол, хятад, уйгар, ОХУ-ын Тува, Халимаг, Буриад,Чита, Москва, Эрхүү, АНУ, ХБНГУ, Голланд, Герман, Итал, Бразил, Ирланд, Румын, БНАСАУ, БНСУ, Франц, Япон, Турк, Дани, Унгар, Ганконг, Тажикстан, Финдланд, Эстон, Казакстан улсын бөө, судлаач нартай уулзалт хийлээ.
Дэлхийн бөөгийн сантай холбогдон бөөд докторын хуурөмч цол олгож байсныг таслан зогсоосон.
Манай бөө нарын урилгаар гадаадын олон бөө, жуулчид ирж байна. Шаардлагатай гэж үзвэл МБНЭ-ийн удирдлагатай уулзуулж хэвших, ялангуяа томоохон бөөгийн байгууллагатай хамтарч ажиллахад МБНЭ ихээхэн анхаарах болно.
Бидний ажлын хамтын зорилгын төлөө урагшлах явцад Манай улаач нарын өөрийгөө эхэнд тавьдаг, атгаг санаа, алба, амин хувиа ялгадаггүй, хувиа бодсон, нийгэмшиж чадаагүй, багаараа ажиллаж чаддаггүй, ховоор ажлаа явуулдаг, нийтийн зорилгыг хувийн эрхшээлээр ашиглах гэсэн оролдлог цаг ямагт тулгарч байв. Хамтын ажиллагааны үр дүнг зарим хүмүүс хувийн зорилгоор бие даан ашигласан явдал гарлаа. Гадаад хамтын ажиллагаа нь хатуу хяналт, удирдамжийн дагуу явагдах ёстой. Ийм итгэлийг хүлээж ажилласан зайран Д.Дарьчулуун бие тоож, сагсуурав.
Хүмүүсийн дотоод мөн чанарыг таньж чадаагүйгээс хамтын ажиллагаандаа алдаа гаргалаа. Хувийн тоглолт бол бидний хувьд байнга тохиолдож байдаг зүйл, бөө хүний хувьд өөрийгөө байнга хөгжүүлж, нийгэмшиж, багаар хамтарч ажиллаж сураагүйн, бас амин хувиа бодсон арчаагүй зангийн илэрхийлэл юм. Тэгэхдээ том зорилгын төлөө ажиллаж байгаа бидэнд замын явцад хүмүүсийн мөн чанарыг таньж замын ашиг хонжоо хайсан “бэртэгчингүүд”-ээс салсан нь гол үр дүн байлаа. Ийм үр дүнг ганц амиа бодсон хувь хүний алдаа харилцааг үгүй хийж болдгийг хариуцлагагүй улаачын үйлдлээс тодорхой харагдаж байна. Цаашид ийм зүйлийг давтуулан гаргуулахгүй байхад гадаад харилцаанд анхаарах болно. Гадаад хамтын ажиллагаа нь зөвхөн хэдэн хүний асуудал биш бөгөөд бидний хамтын зүтгэл нэн чухал.
МБНЭ-д гишүүдээс хүсэлт тавьж гадаадын хүмүүсийг урьдаг. Гэвч түүнтэй хэрхэн хамтарч ажиллаж байгаа нь тодорхойгүй байх тохиолдол гарч байна.МБНЭ-ийн гишүүдгадаад арга хэмжээнд оролцохдоо Монголынхоо нэр төрийг ямагт эрхэмлэн дээдлэх шаардлагатай. Гадаадын гааль дээр бөөгийн хуяг дуулга, эд хэрэгслээ хураалгах тохиолдол цөөнгүй гарлаа.
Дэлхийн тавцанд Монгол бөөгийн нэр төрийг хамгаалах чадвартай бөө нар олон байна. Гэвч өнөөдөр бид олон улсын анхаарлын төвд байгаа хэрнээ дотооддоо ямар хэмжээнд бодлогоо уялдуулан зохицуулж байгаа билээ гэдэгт анхаарах цаг болжээ.
Америк, Европ, Ази тивд зохион байгуулагдаж байгаа олон улсын арга хэмжээнүүдэд бид хэрхэн оролцож байна вэ? Хэн Монголын бөөг төлөөлж, хэрхэн нэр хүндийг авч явна гэдэгт анхаарлаа хандуулж үзлээ. Монголын бөөг өнөөдөр мэдээллийн ертөнцөд сошиал ажиллуулдаг, түүгээрээ дамжуулж олон улсын бөө нар судлаачдын анхааралд өртсөн тийм хүмүүс голлон авч явж байна. Бид ийм ажлыг хийж яваа бөө нарт талархах ёстой боловч нөгөө талдаа хувийнхаа нэр хүндийг дээшлүүлэхэд хэт анхаарч байгаад, дэндүү хувийн тоглолт хийж байгаад шүүмжлэлтэй хандаж байна. Цаашдаа Монгол бөөгөө уламжлан авч яваа, Монгол бөөгийн хар хайрцагны бодлогыг хатуу баримталж явдаг, мөнх тэнгэрийн төлөө би гэж бус бид нар гэж ярьж, хийж чаддаг хүмүүс төлөөлх шаардлагатай байна.
Монголын бөөгийн судалгаанд эрдэмтдийн үүрэг нэн чухал юм. Мөн БНХАУ, ОХУ, Япон, Өмнөд Солонгос гээд олон оронд бөө судлалаар шинжлэх ухааны эрдмийн зэрэг авсан судлаачид бий болжээ. Харин Монголд бол өөр байна. Манай эрдэмтэд шинжлэх ухааны аль нэг салбарт эрдмийн ажил хийдэг боловч бөө судлалыг түүний нэг хавсарга болгосон хүмүүс байна. Тэд голдуу бөөгийн нэр дээр явагддаг олон улсын арга хэмжээнд бөө судлаач нэртэй оролцдог атлаа бөөгийн хөгжлийн төлөө юу ч хийгээгүй гэхэд болохоор байна.
Олон улсын арга хэмжээнд манай бөө нар танил тал, холбоо сүлбээсний хэлбэрээр санамсаргүй сонголтоор сонгогдон оролцох хэлбэр давамгайлж байна. Тэгээд түүнийгээ хувьчлан авч явах хэлбэрээр өмчилж байна. Харин өнөөгийн байдлаар бөө судлаачдын түвшинд бөөгөөр дагнасан бүтээл туурвигч Ш. Сүхбатаас өөр хүн алга байна. Харин Монгол бөөгийн ёс зүйн боловсруулах явцад судлаач Зайран Б. Батсайхан, Тэргүүн Зайран Д. Одонхүү нарын оруулсан бүтээл ихээхэн үнэ цэнэтэй байна. Монгол бөөгийн ёс зүйг ОХУ, Өвөрмонголд орчуулан түгээх шаардлагатай байна.
Монгол бөөгийн хөгжилд хэн нь бөө судлаач, хэн нь бөө шинжээч, хэн нь бөө сурталчилагч, хэн нь бөөгийн бүтээлийг орчуулагч гэдгийг нь тодорхой болгох шаардлагатай. Олон улсын арга хэмжээнд тохиолдлын шинжтэй эрдэмтэн явуулахыг болиулах хэрэгтэй юм. Цаашид бөө судлаач эрдэмтэн бий болгоход анхаарах шаардлагтай нь харагдлаа. Оросын алдарт бөө судлаач Банзаровын бүтээлийг өөрийн бүтээл мэт гадаадад хэвлүүлсэн монголын иргэн хүн байна.
Жил бүр 6 дугаар сарын 22-д Хүй Долоон худагт Монголын бөөгийн байгууллага, улаач нарын сурталчилдаг өдөрлөг болгон хэвшүүлэх зорилго тавьж байна.
Монгол бөө бол дэлхийн шашны хөгжилд өөрийн байр сууриа олсон нэг хэсэг болж чадлаа. Энэ бол өнгөрсөн жилүүдэд бидний хийсэн бүтээсний үнэлэмж төдийгүй, бөө шүтлэгийг дэлхийн нийтэд тунхаглаж, биднийг хүлээн зөвшөөрсний илэрхийлэл болно. Улс төрийн ээлжит сонгуулийн өмнө Монголын тэнгэр шүтлэгтэнгүүд ийм амжилтад хүрсэн нь Монголдоо биднийг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх алхам хийгдлээ гэж үзсэн.

Монгол бөөгийн байгууллагын нэн чухал бодлого бол цол, түүний зэрэг дэвийн асуудал юм. МБНЭ-ээс энэ чиглэлээр тодорхой бодлого дэвшүүлж түүнийг хэрэгжүүлэх журмуудыг боловсруулан гаргасан. Монгол бөөд “цол, шагналыг олгох журам”-ыг тусгайлан гаргаж мөрдөж байна. Энэ журмаар Монгол бөөгийн цолыг ДЦХ-аар нэг бүрчлэн хэлэлцэж, нууц санал хураалтаар шийдвэрлэж байна.
Энэ хүрээнд улаач нарыг бөөлүүлж тодорхойлдог. Үйлчлүүлэгч олон түмэн ямар бөө дээр очиж байгаа эсэхээ тодорхойлох нь чухал юм. Бодлогынхоо дагуу цол олгож, үнэмлэхжүүлэх ажлыг хийж байна. Бөө хүн мөн эсэхээ тодруулахад эхний 1.5-3 жил чухал хугацаа байдаг.
Үндэсний оюун санааны дархлааг хамгаалах, Монгол уламжлалт бөөгийн зан үйлийг хойч үедээ өвлүүлэн үлдээх, Монгол Улсын хөгжил дэвшил, нийгэм эдийн засгийн хөгжил цэцэглэлтэд өөрийн хувь нэмрээ оруулах, улс орныхоо тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, үндэсний язгуур эрх ашиг, үндэсний үзэл, оюуны эв нэгдлийг дээдлэх үзэл санаа, байгаль орчиноо хамгаалах үйлст оруулсан хувь нэмэр, бөөгийн ёс зүйг эрхэмлэн сахиж, сүсэгтэн олноо хүндэтгэж, дээдэлж ажилласан байдал, бөөг уламжлалт ёс жаягаар хөгжүүлэх, таниулан сурталчлах, Монгол бөөгийн уламжлал ёс дэг жаягийг хадгалах, тахилга, тайлгын уламжлалыг сэргээж, түгээх, хяналт тавих үйл ажиллагаанд идэвхитэй оролцож, оруулсан хувь нэмрийг тус тус үндэслэн цол, тэмдэгийг олгоно гэж тодорхойлсон.
Монгол бөөгийн цолны тодорхойлтонд “Дээд тэнгэр, удмын тэнгэр онгод нь сонгож тамгалсан, байгалиас заяасан зөн мэдрэмж, далдыг харах увидас чадвартай, заяагдмал эрчим хүчтэй, Эх болсон байгаль дэлхий, хүн төрөлхтөн, өвөг дээдэс язгуурын өв соёлоо хайрлах үзлээр хүмүүжсэн, Монгол эх орныхоо түүх, өвөг дээдэс, удам угсаа, уг гарвалынхаа талаар сайтар мэдлэгтэй, тэнгэрийн өмнө өргөсөн андгай тангарагаа гүнээ ухамсарласан, Мөнх тэнгэрийн бөө шүтлэгийн зан үйлийг эрхлэн үйлдэгч эгэл бус хүмүүнийг Монгол бөөгийн зайран, удган гэнэ” гэжээ.
Тэгвэл шавь төрүүлэх багшийн түвшинд хүрсэн бөө нь “бусдад зөв үлгэр дууриалал үзүүлж чадах өндөр ёс суртахуунтай, гэрийн болон хээрийн онгодыг тахих чадвартай, бөөгийн эрдэм чадал, увидас хүч нь бүрэлдсэн, дадлага туршлага хуримтлуулсан, чадварлаг бөө байх” бөгөөд түүнд ”Монгол бөөгийн тэргүүн” цол олгож байна.
Онгодтой харицахаас гадна тэнгэрийн савдаг, лусын эзэнтэй харьцаж чаддаг, тэдгээрийг тахих тахилгын чадварыг эзэмшсэн, нэгдсэн их тахилгад толгойлж бөөлсөн, олон түмэнд хүлээн зөвшөөрөгдөж, тэднийг манлайлан дагуулсан удган, зайранд “Тэргүүн дээд” цол олгож байна.
Монгол бөөгийн уламжлалт ёс зүйг чанд сахидаг, өөрийн отог язгуурт тэргүүлэх түвшинд хүлээн зөвшөөрөгдсөн, нэгдсэн их тахилгыг удирдан зохион байгуулсан шалгуур үзүүлэлтээр “Их удган, зайран” цол, бөөгийн шид бүрэлдсэн, Монгол туургатан удган, зайран нарт толгойлон удирдах хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн улаачид Дархан удган, зайран” цол тус тус олгохоор тодорхойлжээ. Нөгөө талдаа жирийн зан үйл хийхээс олон түмнийг хамарсан нэгдсэн их тахилгад бөөлөх хүртэл олон шат дамжлага шалгуурыг давж байх цолыг эзэмших эрхийг авч байгаа юм. Энэ шалгуур үзүүлэлтүүд амьдралаар баяжиж, баталгаажих болно.
Өнөөгийн байдлаар Их дархан удган 1, Дархан удган зайран 4, Их зайран удган 16, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран, удган 50, Монгол бөөгийн зайран удган цолыг 98 тус тус олгож, улаач албан ёсны бөөгийн цол,тэмдэг аваад байна.
Бөөгийн зуу гаруй байгууллага ажиллаж байгаагаас 87 нь МБНЭ-д нэгдсэн байна. Бөөгийн байгууллагууд янз бүрийн 65 цол олгож байсныг зөвшилдөн тохиролцож цуцалсан бөгөөд хууль зөрчин олгосон цол хэргэмүүд, төрөөс олгодог шагналтай нэр нь давхацсан гавьяат, баатар цол, төрийн зайран, удган цолыг ашиглахгүй байхаар шийдвэрлэсэн билээ.
Шинжлэх ухааны хөдөлмөрт бүх насаа зориулан байж, хүртдэг эрдмийн цолыг нэг нэгэндээ алга дарам цаасаар худалддаг, өөрөө өөртөө элдэв алдар нэр олгодог, ёс зүйгүй үйлдэлээ таслан зогсоох цаг нь болсон. Тодорхой хэлбэл өнөөдөр монголын төрөөс албан ёсоор Төрийн зайран, удган цол олгоогүй байна. Хуулиар “төрийн” өмнөөс хэрэглэдэг үгийг хувь хүмүүс, ТББ ашиглах нь хориотой байдаг. Удган зайран нарт олгосон Дэд эрдэмтэн, Доктор цолыг шалгахад албан ёсны десертаци бичиж, эрдмийн зөвлөлд шалгуулан бөө судлалаар эрдмийн цол авсан хүн гарсангүй. Хамгийн сүүлд нийтэд нэртэй болсон нэгэн эрхмийн Дэд доктор, Доктор цол хамгаалж байсан гэх ярилцлгыг Шинжлэх ухааны Академийн холбогдох эрдмийн цол бүртгэдэг газраас лавлахад цол хамгаалаагүй байх жишээтэй байлаа.
АНУ-ын зарим байгууллагаас Докторын зэрэг олгосон гэх баримтуудыг шалгахад хуурамч болох нь тогтоогдсон. Цаашдаа хуурамч нэр, албажаагүй элдэв цол шагналаар өөрсдийгөө сурталчилж иргэдийг татах гэсэн оролдлого улам бүр мухардах болно.
Манай байгууллагын үйл ажиллагаа цаашид улам боловсронгүй болгох, хөгжүүлэх зорилго нь янз бүрийн бэрхшээлтэй тулгарч байна. Нэгдсэн байгууллагыг дотроос нь хагалан бутлах оролдлого цөөнгүй гарлаа. Манай байгууллагын удирдах бүрэлдэхүүнд орж дотор нь зөрчилдүүлэх, хагаралдуулах улмаар шинэ байгууллага үүсгэх оролдлого гарч байв.
Бөөгийн манлайлагч нарын бүрэлдэхүүнд сонгогдчихоод дүрмээр ногдсон хуралдаанд таслахгүй оролцох үүргээ биелүүлэхгүй байх, гол тулгуур болсон санхүүгийн хувьд дэмжихгүй байх, (жилийн татвар болох 50-80 мянган төгрөг), нэгдсэн арга хэмжээнд огт оролцдоггүй дутагдал байсан. Тэгээд дүрмийн шаардлагын дагуу хасагдах болохоор байгууллагад элдэв нэр хаяг бурууг өгөх явдал гардаг. Зарим нэг нь бараг бүх байгууллагын удирдлагад нэрээ бүртгүүлж, үйл ажиллагаанд нь бие нь хүрэлцдэггүй байдал ч харагдаж байна.
Нэгдсэн тахилга дээр толгойлж бөөлөх үүрэг хүлээчээд хаяж зугатсан тохиолдол гарав. Тэрхүү ёс зүйн дутагдал гаргасны төлөө бөөгийн цолоо хасуулах тохиолдол нэг удаа гарсан байна.
Төрийн гэдэг үгийг хуулиар төр л эзэмшдэг. Монгол төрөөс олгоогүй “Төрийн зайран, удган”-ы тоо 20 дөхжээ. Одоо өвөрмонголд энэ цолыг олгож эхэлжээ. Энэ цолыг нэг хүний хувийн шийдвэрээр олгодог. Түүгээр зогсохгүй нийгмийн нөхцөл байдлыг тун соргогоор тусгасан “Ард түмний баатар”, “ард түмний гавьяат” цол бий болгожээ. Түүнийг тэр нөхөр л олгож байна. Сүүлийн 20 жилд бий болгосон “Мөнх тэнгэрийн удган, зайран” цол, дуртай хүндээ өгч байдаг бөөгийн докторын цол, Онцгой чадамжийн гэрчилгээ, бөөгийн үйл ажиллагаа явуулах хоёр жилийн хугацаатай “тусгай зөвшөөрлийн лиценз” зэрэг цолнууд нийтэд тараагдсан байна. Тэр байтугай Дэлхийн бөөгийн сангийн нэр барьсан “доктор”-ын дипломыг “худалдсан” гэж байгаа юм. Дэлхийн бөөгийн сантай хамтран энэхүү үйлдлийг цаг алдалгүй таслан зогсоолоо. Тэгээгүй бол олон хүн энэ хуурамч “диплом”-д мөнгөө үрэх байлаа.
Байж болно гэхэд хүлээн зөвшөөрөхийн аргагүй нэр алдар цолыг яах вэ. Нэг ч удаа хичээл зааж үзээгүй мөртлөө “профессор”, ямар ч үзэгний мөр гаргаж үзээгүй, эрдмийн зөвлөл гэгчээр орж хамгаалаагүй “доктор” цолтон, төрийн аль байгууллага батламжаагүй “Төрийн зайран, удган” цол, сургуулийнх нь барааг хараагүй, хэлийг нь сураагүй мөртлөө хаа холын америк, англид сургууль төгссөн диплом, газрын албанаас олгодог зөвшөөрлийн бичгийг яг дуриалгасан залуу “улаач” нарт олгодог “бөө бөөлөх эрхийн бичиг” зэрэг цол, үнэлэмжүүд бий болжээ. Энэ бол аль ч талаараа тогтоосон хязгаарыг давсан, нийгмээс ичмээр цол, үнэлэмж байлаа. Ичмээр эдгээр олон цол гуншин дуудуулаад цочрох ч үгүй гадаад арга хэмжээнд оролцож байгаа бөө нар цөөнгүй байна. Одоохондоо нүднээс далд чихнээс хол байгаа болохоор болж л байх шиг байна. Олон хуурамч цол гуншинтай, нэр алдартай, бөөгийн цэгцтэй мэдлэггүй хүмүүс монгол бөөгийн нэрийг төлөөлөн олон улсын арга хэмжээнд оролцож байна. Цаашид ийм байдлаар ажиллаж болохгүй.
Ийм алдар цолыг бий болгон түүгээр мөнгө хийж, хүмүүсийг өрсөлдүүлэн баяждаг “бизнес” эрхлэгчид бий болсон. Тийм шагнал, алдар, цолгүй бол тэр бөө хэн ч биш, цаана чинь дөнгөж бөөлж эхлээд хэдхэн сар болж байгаа боловч ард түмний баатар, ард түмний гавьяат, төрийн зайран, төрийн удган цолтон зөндөө байна. Тэр алдар цолонд хууртсан олон түмэн түүний мөн чанарыг мэдтэл тэрхүү “алдартан”-г хошууран тойрч хуйларна. Нөгөө “Сэрэлт” кинонд гардаг шиг, хуурамч цолтны гадаа олон түмэн багширч, жинхэнэ “Тэнгэрийн улаач”-ийг хүн мэдэхгүй байх жишээтэй. Ийм байдлыг “алдар, цол” үйлдвэрлэгчид бий болгож чадсан байна. Тэгээд бизнист нь саад болж үнэнийг хэлсэн иргэний машиныг өдрийн цагаар жип машинаар мөргөж “хэмхэлж” хаячихаад дуудлагаар ирсэн “танидаг” замын цагдаатай нийлж, өнөөдөр хүртэл хохиролыг барагдуулахгүй явна. Тэгэхлээр ийм бизнис эрхлэгчийг ялж, үнэнийг тогтоож, асуудлыг зөв голдролд оруулна гэдэг бэрх зүйл.
Энэ олон замбараагүй олгосон цолонд олон түмэн толгой нь эргэж, чухам аль шийдвэрийг нь өнөөдөр шүтлэгтэн олон баримтлах ёстойг мэдэхгүй болсон байна. Төрийн үйлчилгээний байгууллага, тухайлбал боловсрол, мэргэжлийн хяналтын байгууллагад бөөгийн байгууллага, бөө хүнийг тодотгох стандарт, шалгуур үзүүлэлтийг тогтоож чадахгүй. Бөөг төр хууль гарган шийтгэж байсан болохоос биш бөөг төрийн байгууллага цэгцлэнэ гэж байхгүй. Төр төмөр нударгаа хуулийн хүрээнд л харуулна шүү дээ. Тийм байдалд оруулахгүйн тулд бид хийж чадах зүйлээ өөрсдөө цэгцлэх ёстой. Ийм шаардлага МБНЭ-ийг байгуулах нөхцлийг бүрдүүлсэн юм. Ийм нөхцөл байдал үүссэнээс монгол мөнх тэнгэрийн үйлээ хамгаалахаар бөө нар нэгдэж, хамтарч ажиллах нөхцөл байдал бий болсон.
Д.Жаргалсайхан

Сүүлчийн удаа бид нисдэг тэргээр ажлын хэсэг очиж билээ. 200 км газраас тойрч нисч байдлыг судаллаа. Шалгалт очих сургаар хүн, машин, тэргүүд хоёр толгойгоос зайлж, янз бүрийн газруудад байрлаж, амралтаа эдэлсэн, хувцас хунараа угаасан шиг байрласан харагдана.
Тэгэхэд азтай тохиолдол гарсаныг хилийнхэн илтгэсэн юм. Учир нь бидний очих сургаар газар дор байсан 40 орчим нинжа нарыг нүхнээс албадан гаргасан байсан. Тэд их хойрго байсан гэсэн. Нисдэг тэрэг очиж явах мөчид тэр орчин нилээд их газар цөмөрсөн байсан. Албадан гаргаагүй бол тэнд байсан бүх хүн энэ нуралтад өртөх байсан. Азтай л тохиолдол болсон. Сүүлд нь сонсовол амьд үлдсэний баяр тэмдэгсэн сураг сонсогдсон. Дорноговь аймгийн Хатанбулаг сумын нутаг дахь говийн бага дархан газарт орших Сүүж уул хэмээх газарт 2004 оноос эхлэн хүмүүс гар үйлдвэрлэлийн аргаар алт олборлож эхэлсэн. Хожим энэ газар Ирак, Кувейт толгой нэртэй болсон хэрэг л дээ. Энэ толгойд цугларсан автомашиныг жагсааж журамлахад цувааны урт 7 км болж байв.
Сүүж ууланд байгалийн тусгай хамгаалалттай газрын захиргаанаас томилогдсон хамгаалалтын хүмүүс, Дорноговь аймгийн цагдаагийн ажилтны хамт хамгаалалт хийдэг боловч таслан зогсоож чадахгүй байлаа. Энэ хамгаалалт нь үндсэндээ хамгаалалт биш болсон. Тус сумын нутагт зундаа агаар 40 хэм, хөрсөн дээр 60 хэм хүртэл халдаг учир мөнгөн ус уурших хангалттай нөхцөл болох юм байна. Хөрсний болон гүний усны түвшин доошилсон. Хур бороо орох нь улам бүр ховордсоор багассан.
Сүүж уулан дахь алт олборлож буй “Ирак”, “Кувейт” толгойнуудаар очиж, байгалийн тусгай хамгаалалтын ажилтнуудтай уулзлаа. Хамгаалалтынханы талаар урьд сонссон зүйлүүд үнэний хувьтай байлаа. Алт олборлох нүхэнд УУАА-ны ажилтан орж, нөхцөл байдлыг судаллаа. Энэ нь 15-16 м гүн байх бөгөөд бүлэг осол гарч болзошгүй байгааг тогтоолоо. Энд нийтдээ 9 хүн осолдож амь насаа алдаад байгаа гэнэ.
Томилолтоор ажиллах явцдаа Ханбогд болон бусад сумын нутагт бичил уурхай эрхлэгчдийн үйл ажиллагаа, Цагаан суварга хэмээх газар уулзаж тус сумын Өлөнт, Цагаан дэвсэг хэмээх газруудад бичил уурхайгаар алт олборлож байгаатай танилцав. Олон болох үедээ 400-500 хүрдэг. Өвөл зунгүй ажилладаг. Хүмүүсийн амьдралд их нэмэр болж байгаа тухай сумын Засаг дарга Эрдэнэбат ярив. Олборлосон алтыг нь ченжүүд авч хятадруу гаргадаг ажээ. Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын Засаг дарга З.Буянтогтохтой танилцаж бичил уурхай эрхлэгчдийн үйл ажиллагааны талаар ярилцав. Олборлосон алтаа баяжуулж ялгаж авдаг цэгүүд нь Ханбогд сумын нутаг Галбын говьд байрлаж байсан. Нийтдээ 45 ширхэг хүрдэн тээрэм ажиллаж байсныг төвлөрүүлж Галбын говийн урд захаас 11 км зайд орших Булан цагаан, Замт, Дөрвөлжин тээг хэмээх 3 газарт байрлуулахаар шийдвэрлэж нүүлгэж эхлээд байгаа тухай танилцуулж байлаа. Тээрэм ажиллуулж буй хүмүүс нь сумын иргэдээс гадна аймаг, Улаанбаатар, Зүүнхараа зэрэг газруудаас ирсэн байдаг. Мөнгөн ус, циант натри хэрэглэн алт ялгаж авдаг.
Дорноговь аймгийн Мандах сумын нутаг Аргалантын ар хэмээх газар чулуужсан модны ордыг ихээр сүйтгэсэн байдлыг үзлээ. Одоогоор олборлож байгаа хүн байхгүй байв.
Өмнөговь аймгийн Засаг даргын орлогч Раднаатай уулзаж төслийн ажил болон тус аймгийн нутаг дэвсгэр дээрх бичил уурхайн үйл ажиллагааны талаар санал солилцож 24-25-ны зөвөлгөөний талаар танилцуулав. Өмнөговь аймагт Ханбогд, Ноён, Сэврэй, Гурвантэс, Мандал-Овоо, Цогт-Овоо зэрэг сумуудад бичил уурхайгаар алт олборлодог байна.
Булган сумын нутаг Ханын хэцийн хярын Сүүл толгой, Хөдөө хэмээх газруудад хүрдэн тээрэм ажиллуулж, мөнгөн ус ашиглан алт ялгадаг тухай мэдээ авч Хөдөө гэдэг газар ажиллаж байгаа тээрэмний үйл ажиллагаатай танилцлаа.
Мандал-Овоо сумын нутаг Зодохын арын хяр Бөөн ам хэмээх газарт бичил уурхайгаар алт олборлож байгааг үзэв. 24 автомашин, 8 компрессор бүхий 100 орчим хүн ажиллаж байв.
Мандал-Овоо сумын Дөрвөн дэрт хэмээх газар гоёлын өнгөт чулуу болох чүнчигноров олборлодог газар очиж сонирхов. Орд гэж болохоор газар байв. Нэлээд ухаж ашигласан байлаа.
Сүүлийн үед бидний анхааралыг татаж байгаа асуудал бол Бадамшандад алтны хүдэрийн илэрц газарт алт хууль бусаар олборлох сонирхолтой Өмнөговийн голдуу хүмүүс олноор цугларч байгаа явдал юм. Бид Байгал орчны яамтай хамтран ажиллаж тодорхой үр дүнд хүрсэн. Цугларсан хүмүүсийг тарааж газар нөхөн сэргээлт хийж, ил гарсан судлуудыг булах ажилыг хийж дуусгасан
Бид орон нутагт ажиллахдаа цогц байдлаар ажиллахыг эрмэлздэг байв. Орон нутагт ажиллаж байгаа ҮАБ-ыг хангах чиг үүрэгтэй байгууллагыг бэхжүүлэх нь маш чухал байв. Энэ бол амжилтын үндэс юм. Алдарт толгойл ажиллахаар явахдаа Дорноговийн Цагдаагийн хэлтсийн ажилтай танилцав. Орон тоо дутуу, 4 суманд хэсгийн төлөөлөгчгүй байсан. Тухайн онд 684 хэрэг бүртгэгдсэн байсан. Энэ нь өнгөрсөн оныхоос 23.3 хувиар буурсан үзүүлэлт юм. Хэргүүдийн дийлэнх нь буюу 50 хувь нь Замын -Үүдэд гарч байгаа ба үүнд хүндэвтэр хэргүүд орж байна.
Дорноговь аймгийн хувьд бусад аймгаас онцлог зүйл байдаг. Энэ нь малыг олон хоногоор эргэж тойрохгүй орхидогоос мал эргэж ирэхгүй удах, алга болох тохиолдол гардаг. Зүүн баян багийн цагдаагийн хэсгийн ажил ачаалал ихтэй байдаг. 22 гэмт хэрэг гарсан байв.
Харин ОБЕГ-ын Аймгийн Хэлтсийн ажил орон тоо, ажил үйлс сайн байсан. Голдуу обьектын түймэр гардаг. Малын өвчний 2 голомттой байв.
Зэвсэгт үчний 336-р ангийн хамт олон Зэвсэгт хүчний марш тактикын аврага шалгаруулах тэмцээнд мөнгөн медаль хүртсэн. Ангийн дулааны системийг шинэчилсэн. Ногооны талбайг усжуулалтын системтэй болгосон ажлаа танилцуулж байлаа.
Дараа нь Сулинхээрийн отрядад ажиллав. Хэц уулын заставын ойролцоо3 км-т эртний хүний яс бүхий агуй байсныг 2004 оны 4-н сард Америкийн эрдэмтэд авч явсантай танилцав. Их шар хадны аманд заставаас 18 км-д байдаг. Цагаан зандан мод байдаг. Энэ нь дэлхийд 2 байдаг. Түүнтэй бас танилцлаа. Энд байхдаа Хан мандалын хилийн боомтын үйл ажиллагааг үзэв. Мөн Замын-Үүдийн хилийн отрядын ажилтай танилцсан. Нэг удаагийн томилолт иймэрхүү багцаатай байдаг байлаа.
Д.Жаргалсайхан

Орос оронд бол шинжлэх ухааны эрдмийн зэрэг хамгаална гэдэг бол нэгэн сэдэвт бүтээлд ихэнх насаа зориулан байж хүртдэг докторын цол, олон арван жил дээд сургуульд хичээл заан байж авдаг профессорын цолыг ихэд дээдлэн хүндэлнэ.
Харин манайд сүүлийн 20 жилд дэлхийд тоо толгойгоор толгой цохих олон доктор, профессорууд төрөн гарав. Ийм олон доктор, профессортойг гадаадыхан дуулбал биднийг ёстой биширч гүйцнэ. Гадаадад бол доктор нь эрдэмтэй, мэдлэг чадвартай чухам мундаг хүн. Тэдний төсөөлдөг шиг тийм олон хүмүүс монголд байгаа нь нөгөө талдаа шинжлэх ухааны салбараас төрсөн олон доктор, профессоруудыг үнэгүйтүүлж орхив.
Түүнийг дагаад жинхэнэ шинжлэх ухааны доктор, профессоруудыг бодвол сүнс, “даллагны уут”, бөөгийн докторууд нь хэл яриа, олныг татах чадвараар хэд дэхин илүү байдаг.
Монгол Улс ялих шалихгүй докторуудын орон болсонг тодруулахад нэг их цаг орохгүй. Шинжлэх ухааны Академи хэмээх үүнийг хариуцсан байгууллага ажилаа хийдэггүйтээ шууд холбоотой. Улс төрд хүчээ үзэх гэсэн нэгэн нь ихэд мундаг хүн болох гэсэн, аль болох олон түмнийг өөртөө татах гэсэн сүнс, “даллагны уут”, бөөгийн докторууд нийлээд бүртгэл муутай Шинжлэх ухааны байгуулагуудаараа “тоглоом, шоглоом” хийсээр өнөөдрийг хүрч ирсэн. Докторын зэрэгтэй сүнс, “даллагны уут”, бөөгийн докторуудаар улс орноо залаад явж байгаа болохоор “хөгжиж цэцэглэх” нягууртай болж байгаа юм.
Хамгийн хөгтэй нь өдгөө манайд яг хэчнээн доктор (Ph.D) төрөн гараад байгаа тухай тоймтой статистик мэдээлэл өгчих газар алга. Ямартай ч БСШУСЯ-наас авсан мэдээллээр 2017-2018 оны хичээлийн жилд 3616 хүн төрийн өмчийн сургуульд докторын зэрэг горилон суралцаж буй аж. Зөвхөн энэ хавар гэхэд 1637 доктор төгсөн гарч байгаа юм байна. Монголд өдгөө 40 шахам сургууль докторын сургалт явуулж байгаа аж. Үүнээс 18 нь хувийнх. Хувийн сургуулиудад 679 хүн докторантурт суралцаж буйн 144 нь 2017-2018 оны хичээлийн жилд шинээр элсэгч гэнэ. Үүн дээр улсын сургуульд шинээр элссэн 443 хүнийг нэмбэл дэд эрдэмтэн болохын төлөөх “донтолт” манайд хэр зэрэг газар авсныг харуулна.Өмнөх жил нь мөн л 680 орчим хүн докторантурт элссэн байгаа юм. Төрийн болон төрийн бус өмчийн их сургуулиуд жил бүрийн хавар 2000 шахам “эрдэмтэн” бэлтгэн гаргаж буй ч үнэндээ Монголын шинжлэх ухаан “ясны” эрдэмтдээр цангах болсныг энэ тоо харуулна.
Үүн дээр манай бөөгийн байгууллага, элдэв нэртэй хүмүүсээс олгодог доктор, профессорын цолыг нэмбэл төөрөхийн “манан”-д умбана. Олдохоороо өлдөнө гэдэг үг бий. Уг нь докторын зэрэг хамгаалж буй хүмүүс нь салбараа гүнзгий судалсан, эрдэм шинжилгээний ажил хийх эрх өвөртөлсөн мундгууд байх учиртай. Гэвч манай докторуудын олонх нь нэрэндээ хэтэрхий жулдсан хоосон толгойтой байгаад л асуудлын гол гогцоо оршино.
Дээрх доктор, профессоруудаас сүнс, “даллагны уут”, бөөгийн докторуудыг тодруулахын зорьсон юм. Өнөө цагт эрдмийн зэрэг худалдан авах нь дориун ашигтай бизнес болсныг хэн хүнгүй хэлдэг, 2-3 сая төгрөгөөр дэд эрдэмтний (Ph.D) үнэмлэх худалдаж авч болно.
Эрдэм шинжилгээний зэрэглэл олгох журмын дагуу хүрээлэнгийн дадлагажигч ажилтан, дэд ажилтан, ахлах, тэргүүлэх гэх мэт шат дамжлагаар зайлшгүй өгсөх учиртай судлаачид хүртэл цааш үргэлжлүүлэн шинжлэх ухааны доктор болж дэвшдэг журамтай, харин бөөд бол байдагүйг улаач нар бүгд мэднэ.
Нийгэмд чухал хүн болж харагдахад, өндөр сэнтийд морилох, олны танил эрхэм болж харагдах, бас амбийцтай хүмүүсийн хувьд докторын сэнтийд залрах нь их чухал бололтой.
Монголд бөөгийн докторуудын “бөөний үйлдвэрлэл” эрчимтэй хөгжихөд хувь нэмрээ оруулж байгаа нэг суваг бий. Тэр олгогчид доктор цол нь улс оронд хэрэгтэй ямар сэдвээр хэр зэрэг үр бүтээлтэй эрдмийн ажил хийсэн, докторын зэрэг хамгаалуулах эрдмийн зөвлөл гээч байгууллага огт хэрэгггүй. Хүний нүд булаам сайхан хавтас, эрээн цаас чухал байдаг. Өөрөөр хэлбэл үзүүлэх талаасаа илүү, хүнийг өөртөө татахад л анхаардаг. Бөөгөөр доктор бологсодын сэдвийн ажил гээчийг хэнч харж байгаагүй.
Монголын бөөгийн докторын шившигээ дэлгэх цаг ойртсоор байна. Түүнийг үйлдвэрлэгч нь улам бүр ил болж байгаа гэхэд болно. Монголд бөөгийн докторын орон зай хумигдаж байгаа болохоор тэр нь Өвөрмонголд “бизнис”-ээ цэцэгдүүдж байгаа юм. Тэр нь ч цаг хугацааны үнэнд гүйцэгдэх цаг нь ойртсоор байна.
Чин үнэнийг хэлэхэд, би өнөөдөр монгол бөө, соёлын өвийн судлалаар эрдэм шинжилгээний өгүүлэл бичиж, ном хэвлүүлсэн судлаач Ш.Сүхбатаас өөр хүн байхгүй гэхэд болно. Судлаач Ш.Сүхбат өөрөө илүү чимэг нэрэнд дургүй, даруухан, шинжлэх ухаанч талын хүн. Гэтэл зарим нэг нь нэг л номыг дахин дахин хэвлүүлсээр ирсэн түүхтэй.
Доктор гэсэн сэтрийг нэрийнхээ өмнө зүүх гэсэн хийрхлийг хазаарлах, хүмүүсийн энэ их хөөрүү хүсэл зорилго дээр дөрөөлөн бизнес хийж буй хүмүүсийн шуналыг хязгаарлах бодит нөхцөл үүсээд байна.
Эцэст нь тэгээд баахан мөнгө төлж доктор болсон бөө нар эрдэм мэдлэгээ цэцэрлэгийн жаалуудад “гайхуулахаас” хэтрэхгүй дээрээ тулсан нь хайран.
Хадуурч давхиад буй “докторын үйлдвэрлэл”-г хязгаарлах цорын ганц зам бол түүнийг худалдан авахгүй байх, хүчээр өгсөн цолыг хэрэглэхгүй байхад болоо. Тэр бол тийм хэцүү зүйл биш юм.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

Нөгөө талд нь гажуудал бий болсон. Улс төрөөс явсан хэн ч өнөөдөр шууд хурандаа, маргааш нь генерал болж болох жишиг тогтсон. Тиймээс цэргийнхэний дотор “малчин”, “уран сайханч” нэр устай ар талын мэргэжлийн олон хүн генерал болсон нь энэ цаг үед цолыг бас санхүү, мөнгөтэй холбож онигоотоход хүрсэн байж болох юм.
Саяханыг хүртэл зэвсэгт хүчнийг мэргэжлийн хүмүүс удирдаж байлаа. Одоо бол өөрчлөгдсөн. Яагаад гэвэл зорилго, чиглэл, үйл ажиллагаа удирдлагын байдалд ихээхэн өөрчлөлт орсон. Улс төрчдийн гар их орох болсон. Нөгөө талдаа байлдах урлаг шаардлагагүй болж, хэн ч удирдаж болох мэт шалтгаан шаардлагууд гарч ирсэн.
Улс орноо батлан хамгаалах үндсэн зорилго өнөөдөр энхийг сахиулах нэрийн дор харь оронд албан үүрэг гүйцэтгэхэд чиглэгдэх болсон. Улс орны эдийн засгийн хүндрэлтэй нөхцөл тул яах аргагүй ингэхээс өөр аргагүй болсон гэх тайлбарыг өгөх нэгэн байж байгаа.
Цэргийн мэргэжлийн удирдлага болох төрөл мэргэжлийн зангидан нэгтгэх чадвар шаардлагагүй болж зэвсэгт хүчнийг төлөөлөн удирдах мэргэжилтэн байхад л хангалттай болсон. Байлдааны ажиллагаа байхгүй бол энгийн байгууллага шиг хэн ч удирдаж болно гэсэн үг гэлтэй.
Зэвсэгт хүчний жанжин штаб хэмээх цэргийн цогц удирдлагыг сүүлийн жилүүдэд инженер, агаарын цэргийн болон ар талын хангалтын мэргэжилтнүүд дагнан удирдаж ирэв. Ийм үзэгдэл нь зэвсэгт хүчнийг ямар ч мэргэжилтэн удирдаж болох юм гэсэн санааг улс төрчдөд өгч улмаар энгийн мэргэжилтэн, цагдаа, төрийн хамгаалалт, онцгой байдлын мэргэжлийн хүмүүсээр цэргийн удирдах мэргэжлийн байгууллагууд дүүрэх шинжтэй болов. Хөөрхий цэргийн жинхэнэ мэргэжилтнүүд одоо анги, салбарт ажиллах хувь заяа ногдож байна.
Байлдааны буудлагатай хээрийн сургууль-цэргийнхэний бахархал. Хүн нэг бүрийн зэвсэгээс аваад артиллерийн бүх систем, хуяг тээвэр, танк оролцсон байлдааны сургууль оролцож, үзэж байхад мэргэжилээрээ бахархах сэтгэл төрдөг. Саяхан тийм нэг хамтарсан сургууль болж билээ. Тэгэхдээ энэ сургууль нь энхийг сахиулах бус жинхэнэ цэргийн удирдлагын ур чадвар, чадамжийг харуулсан байлдааны буудлагатай хээрийн сургууль байсан. Тэр үед л жинхэнэ цэргийн удирдлагын чадвар шаардсан. Харамсалтай нь Зэвсэгт хүчний дээд удирдлагад төрөл мэргэжлийн ангиудын харилцан ажиллагааг удирдах цэргийн удирдлагч харагдсангүй. Тэгээд цэргийн сургуулийн багш хүн манай талаас нөгөө талаас хошууч генерал хүн удирдаж таарав. Цэргийн мэргэжилтэн нь байна, гагцхүү олж, дэвшүүлж, томилж чадахгүй улс төрчдийн удирдлагад алдаа нь ногдоно.
Энэхүү байлдааны буудлагатай хээрийн сургуулийг удирдсан хурандаад Мөнх тэнгэрийн төлөө “Алтан шонхор” медалиар манай байгууллага шагнасан, тэр булган сүүл дагуулж генералын алтан мөрдөс авчирсан.
Би Цэргийн Нэгдсэн Дээд сургуульд цэргийн мэргэжлийг нь эзэмшсэн, дараа нь ОХУ, АНУ, ХБНГУ-д дээд, их, академийн түвшинд мэргэжил эзэмшсэн, дээшлүүлсэн. Дараа нь ажлын дадлага, туршлага эзэмшсэн. Одоо л ажилмаар байна гэх насанд минь даань ч улс төрчдийн шалгуур үзүүрт тэнцэлгүй “гудамжинд” явна даа.
Цэл залуухан насандээ эх орондоо зориулж өргөсөн тангарагтаа эрчүүд бид үнэнч хэвээр, мөнх тэнгэр шүтлэгтэнгүүдийн хамт Мөнх тэнгэрийн хүчин дор зүтгэсээр явна.
Мөнх хөх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнс ивээх болтугай.

Д.Жаргалсайхан-МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч,
Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн
ажлын албаны дарга асан, Зэвсэгт хүчний хурандаа

зөрчилдөн барьцалдан зодолдох шахаж байж, Монгол бөөгийн ёс зүйн (цаашид МБЁЗ) төслийг бэлэн болгосон билээ. Монгол бөөгийн зайран Батсайханы олон хоног хөдөлмөрлөсний үр дүнд МБЁЗ-ийн үндэс нь үзэглэгдэв. Монгол бөөгийн их зайран Одонхүү МБЁЗ-ийн холбоотой олон нэмэлт заалтууд, зарчмын гол саналуудийг нэмж дэвшүүлэв. Ингээд МБНЭ-ийн Бага хуралдайн Гуравдугаар хуралдаанаар МБЁЗ-г хэлэлцэн, олон гишүүдийн ажил хэрэгч саналыг тусган батласан билээ. Монгол бөөгийн ёс зүйг боловсруулан гаргасан нь Монгол бөөгийн түүхэнд марташгүй нэгэн өвөрмөц нэгэн хөшөөг сүндэрлүүлж чадлаа. МБЁЗ-н баримт нь Мөнх тэнгэр үзэлтэн бөө нарын олон мянган жилийн турш хуримтлагдсан, амаас ам дамжин ирсэн сургааль номлолын нэгтгэл байлаа. Цаг үеийн шаардлага байснаас цөөнгүй мөрүүд орчин цагийн тусгал болон МБЁЗ-д орсон юм. МБНЭ-ээс “Монгол бөөгийн ёс зүй”-г цаасан дээр буулгаж, “Тэнгэрийн улаач” нар мөрдөж ажиллах “үндсэн хууль” болгон тунхагласан билээ. “Монгол бөөгийн ёс зүй” бол амьдралаар улам баяжиж, боловсронгуй болж байх их ажлын эхлэл гэж ойлгох хэрэгтэй.
МБЁЗ бол Монголын мөнх тэнгэрийн үзэлтэн бөө нарийн заавал биелүүлж, мөрдөх “Үндсэн хууль” мөн билээ. Энэхүү баримтын ачаар Тэнгэр үзэлтэн бөө нар олон асуудлаа зохицуулан эмх журамдаа оруулах боломж бүрдэж байгаа юм.
Монголын бөөгийн ёс зүйн шаардлага нь цаг үеийн асуудал биш түүхэн уламжлалаар тавигдаж ирсэн зүйл билээ. МБЁЗ-г зөрчих явдал олон бөө нарт амь бөхтэй байсан. Ялангуяа багш шавийн хоорондын харилцааны асуудал анхаарал татсаар байна. Бөө олноор төрж зах замбраагүй байдал бий болж, бөөгийн нэр барьж, халуун чулуунд хорхоглох гэж, бөөгийн чанар хийх нэрийн доор архидан согтуурч хоорондоо зодолдон хүний амь насанд хүрсэн тохиолдол гарч байсныг тодорхой дурьдсан билээ.
Бөө нэртэн хүүхдээ зодож алах, үйлчлүүлэгчээ хүчиндэх, тархины элдэв өвчтэй иргэнийг бөө болгон мөнгө хүүлэх, бусдын машинд тэсрэх хэрэгсэл тавьж дэлбэлэх зэрэг бөөгийн нэрийг бузардуулсан тохиолдол гарлаа. Энэ бүхэн бөөг муу муухайн шавар, шавхайтай хольж нэр хүндийг нь унагаалаа. Хар нэрийг хусавч арилахгүй.
Зарим нэг улаач нар өөрийн дутагдлаа ойлгохгүй байна. Хамтын бүтээлийн үр дүнг ганцаараа эзэмших тохиолдол гарсан. Олон арван хүнтэй уулзаж, багагүй цаг зарцуулж хүрсэн хамтын ололтын үр дүнг хувьдаа ашиглах нь ноцтой алдаа юм. Энэ бол хамтарч ажиллаж чадахгүй байгаагийн тодорхой илэрхийлэл билээ.
Нийтээрээ сахиж мөрддөг ёс зүйг зөрчих үндсэн шалтгаан нь биеэ тоох үзэгдэл болж байна. Ёс зүйг үл мөрдөх нь байгууллагын нэр хүнд үйл ажиллагаанд дахиж өндийхгүй болтол сэв суулгах аюултай үйлдэл мөн. Тиймээс энэ асуудалд хэн ч байсан, хатуу хандах шаардлагатай.
Нэгдсэн болон хамтарсан бөөлөлт дээр толгойлж болон тэргүүлж бөөлөх улаачийн үйлийг булаах гэсэн, өөрөө бэлтгэлгүй ирсэн мөртлөө тахилгад бэлтгэгдсэн зүйлийг ашиглан бөөлөх гэсэн зохисгүй үйлдэл хэд хэд гарсан. Бөөгийн эрхэмлэн дээдлэх зэмсэг болсон хэнгэргээ галд шатаах үйлдэл гаргалаа. Ийм зүйл давтагдаж таарахгүй.
Нэгдсэн арга хэмжээний үеэр бусдыг үл хүндлэн дураараа аяглах, онгирон сагсуурах явдал зарим бөөгийн байгууллагад гарсаар байна. Тэд оролцсон тахилга бүртээ бөөгийн хориотой зан үйл хийдэг. Ийм байдлаар тахилгад оролцох шаардлагагүй юм. Түүний оронд дангаараа үйлээ хийгээд явсан нь дээр болов уу. Магтаалд “согтож” болохгүй, улам ухаажих хэрэгтэй юм.
МБЁЗ-г зөрчисөн залилангын хэрэг маш их байна. Сүүлийн хоёр удаагийн өршөөлийн хуулиар олон зуугаар тоологдох бөөгийн нэр барьсан залилангын хэрэг өршөөгдсөн болно.
МБЁЗ-д заагдсан ноцтой зөрчил бол багш хэт олон шавь төрүүлэх хандлага юм. Зарим талаар эерэг нөлөө үзүүлж байгаа боловч хэт олон зуун шавь төрүүлэх нь гэмт явдалтай зүйрлэж болохоор байна. Олон хүний амьдралыг даатгаж, дааж авч явж чадахгүйгээс хойш шавийг олон зуугаар нь төрүүлэхээс татгалзах хэрэгтэй байна. Зарим нэртэй удган зайрангын шавь нарийн тоо 60-8000-аас дээш байна. Тэгээд энэ олон тоо нь чанаргүй бөөг төрүүлэх эх сурвалж болж байна.
Шавь нарын тоо олон зуугийн босго давсан байгаа ч, шавийн тоог нэмсээр байгаа цөөнгүй багш нар байна. Түүний нэг тодорхой жишээ нь Өмнөговь аймгийг бүхэлд нь хамарсан нэг багшийн шавь гэгдэх олон зуун шавь байна. Улаанбаатарт амьдарч байгаа зарим удганд энэ дутагдал хамаарна. Ихэнхи олон шавьтай бөө нарт шавь нараа хөрөнгө мөнгөөр нь ялгавралан гадуурхах, шавь нараа зааж сургах үүргээ умартах, орон гэрээ байн байн нүүлгэж зугтаах, нэрээ нууцлах, зэрэг явдал их гардаг. Хуурамч бөөгийн нэг тодорхой илэрхийлэл бол үхэл, хараал, чатга хийхээр заналхийлэх, айлган сүрдүүлэх арга хэлбэр юм. Шавь нар нь олон зуугаар биеэ “тэгштгэх”-ээр байдаг мөнгөө сэгсэрч багшийн үйлд өргөж байхад, багш нь улс, улсаар аялсан шиг яваа цөөнгүй тохиолдол байна. Багш хүн бусдын зовлонгоор жаргал хийж таарахгүй.
Одоо цагт хавтгайрсан хэмээр бөөгийн зан үйлийг буруу үйлдэх тохиолдол байсаар байна. Багшаас улбаатай энэ үйлдлийг засахад их цаг орно. Би бүхнийг мэднэ гэж онгирч сагсуурах, биеэ тоох хандлага залуусийн дунд амь бөхтэй байна.
Яаж учирыг нь олж үйлээ зөв хийх вэ? гэхийн оронд дутуу, дулимаг ойлголтоор зан үйлдээ хандсаар байгаад хэн ч биш болсоор байгаа тохиолдол их байна. Үнэндээ бид хуяг дуулга, малгайвч, гутал, суудал, зул, гал гээд олон зүйлд уламжлалаараа хандах ойлгох гэж оролдох зүтгэл хэрэгтэй байна. Бөөгийн эрдэмд суралцах нь энэ орчлонд амьдрах хугацаанд ч, харанхуй оронд ч тасралтгүй үргэлжилсээр байх зүйл юм.
Монгол бөөгийн уламжлалт зан үйлийн залгамж халаа өсөн өндийж байгаад баяртай байна. МБНЭ-ээс бөөгийн өвийг авч яваа Дархад, Буриад, Тувагийн нутагт ажилласан билээ. Өнөөдөр бид эгнээндээ бөөгийн байгууллагуудийн 90 орчим хувийг нэгтгэсэн бөө нарын гол манлайлах бүрэлдэхүүн болсон багш нарийн үндсэн хэсгийг хамарсан хатуу гишүүнчлэлтэй байгууллага болж чадсан байна.
Тэнгэрийн улаачийн замнал бол маш хатуу үйл юм. Энэ жил бидний хувьд хатуу жил байлаа. Бид хамтран зүтгэж явсан тэднийгээ байнга дурсаж, алдрыг нь мөнхжүүлэх болно.
МБНЭ нь бөөгийн зан үйлийн бөөгийн чадварын тухай ёс зүй, мэдээллийн сан байгуулсан билээ. Үүнтэй уялдаад бөөгийн ёс зүй соёл харилцааны мэдээллийн сан төвлөрч байна.
Монгол бөөгийн нэн чухал асуудал бол Бөөгийн холбоотой нууцлалын тухай асуудал байлаа. Энэ чиглэлээр тусгайлан цөөнгүй удаа хэлэлцсэн бөгөөд түүний биелэлтэд анхаарч ажиллаж байна. Энэ чиглэлээр алдаа гаргаж байгаа зарим улаач нартай ганцаарчлан ажиллаж байгаа болно.

уулын авиралт зохион байгуулагдав. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын санаачлагаар улстөрчид, мэргэжлийн тамирчдаас бvрдсэн хоёр баг Алтай таван богдод авирахаар болсон. “Их Монгол 800″ гэж нэрлэсэн ави-ралт Алтай таван богдын хvйтний оргилд гарч Монгол Улсын тєрийн” далбааг мандуулж, шинэ тєрийн дууллыг эгшиглvvлэх зорилготой Улстєрчдийн “Сvлд” багийг Ерєнхийлєгч Н.Энх-баяр, тамирчдын “Туг далбаа” багийг Шадар сайд М.Энхсайхан ахалсан юм. Уулчдын бvрэлдэхvvнд УИХ-ык гишvvн Р.Бадам-дамдин, С.Баярцогт, Н.Баяртсайхан, шинэхэн аварга Д.Сумъяабазар, далай аварга Г.Єсєхбаяр нар багтсан байна. Авиралтын дараа хvйтний оргилд мандуулсан тєрийң далбааг бvх аймаг сумдаар аялуулах аж. Авиралтын оргил далайн тvвшинєєс 4374 метр өндөртэй мөсєн голтой тамирчдын шандсыг сорьдог юм байна. Энэхvv авиралтыг Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800, Хvйтний оргилд гарсны 50, Монгол хvн Эверес-тэд авирч эхэлсний 10 жилийн ойд зориулсан юм байна. Эцэст нь 20 гаруй жил яригдаж ирсэн ордын лицензыг Монгол-Оросын хамтарсан “Монголросцветмет” нэгдэл эзэмшдэг Асгатын ордын зургийг тавив. Тэд өнгөрсөн 20 жил юу ч хийсэнгүй. Өндгөө дарсан тахиа шиг л дараад хэвтээд байлаа. Тийм учраас “энэ ордыг эдийн засгийн эргэлтэнд оруулж, баруун бүсийн хөгжилд хувь нэмрийг нь оруулах цаг нь болсон” гэсэн саналыг олон улс төрчид санал дэвшүүлж байжээ. Юуны түрүүнд “Монголросцветмет”-ийн мэдэлд байгаа дөрвөн лицензийг Засгийн газрын мэдэлд авах, дараа нь олон улсын тендер зарлах замаар хөрөнгө оруулагчыг нь олъё гэсэн санал ч байсан. Энэ ордод хүрэхийн тулд Оросын нутгаар явж байж хүрдэг л дээ. Тийм учраас Асгатын голын урдуур уулын хяр өөд Баян-Өлгий дэх барилгын цэргийн ангийхан зам тавьжээ. Нийтдээ 3.7 тэрбум төгрөгийн өртөгтэй зам барьсан. Энэ зам ашиглалтад орсноос Оросын нутгаар дамжихгүйгээр Асгатын мөнгөний ордод очдог болсон. Мөн өөрийн гэсэн дэд бүтэцтэй болчихсон. Одоо эрдэнэтийн “асуудал” дотор тэрчигтээ багц болоод их гарынханы мэдэлд очсон.

Монгол бөөгийн хөгжил ийм шатанд тулж ирэв. Бидний шүтэж дэмжиж байсан улаач нар, судлаачид цагаа болохоор бөөгийн талаар үлдээсэн өвөө эх орондоо бус гадаадад хэдэн төгрөгөөр борлуулахаар шийддэг болов. Хэдэн бор төгрөгний цаана монголын уламжлалт биет болон биет бус соёл болох бөө мөргөлийн соёл бусдын гарт шилжиж байна. Үүнд хэн буруутай юм. Үүнд хэнийг буруутгах юм. Бүхий л амьдралаа бөө мөргөлд зориулаад хэдэн номноос өөр зүйлгүй хоцорч буй судлаачийг буруутгах уу, амьдралын сүүлчид хөгшрөл, өвчин хоёрт дарлуулж яваа тэднийг төр нь тоохгүй байхад яалтай билээ.
Монголын нэн нандин өвийг харийн төрийн бодлогоор судлаад олон жил болж байна. Харин монголын төр анхааралгүй өнөөг хүрч ирэв. Монголын бөөгийн талаар шинжлэх ухааны судалгааг нэрт эрдэмтэн Рэнчин хийж, бүтээлээ Франц улсад хэвлүүлжээ. Энэ нь 1960-иад оны үед хамаарах бөгөөд тэр үед монголын төр шашингүй үзэл ноёрходог байсан тул эрдэмтэн нь ийм шийдэл гаргахаас өөр аргагүй байв.
Монгол бөөгийн түүхэнд өөрийн сор болсон бүтээлээ үлдээсэн эрдэмтэн бол О.Пүрэв юм. Түүний бичсэн ном одоо ч эрэлт хэрэгцээ ихтэй. Манай улаач нарын байнга уншдаг бүтээл билээ. Би О.Пүрэв эрдэмтэнтэй цөөнгүй уулзаж байсан. Тэгэхдээ өөр чиглэлээр ярилцаж байв. Эгэл даруухан хувцасласан эрдэмтэнд мөнгө хэрэгтэй л байсан байх. Гэвч тэр бүтээлээ гадаадынханд худалдаагүй. Учир нь тэр үед төр нь бага ч гэсэн анхаарч шинжлэх ухааны байгууллага бөө мөргөлийн судалгааг ор тас орхигдуулаагүй юм.
Орчин үед монгол бөөгийн төлөө амьдралаа зориулж олон арван ном туурвисан судлаач бол Ш.Сүхбат юм. Сүүлийн олон арван жил тэр амьдралаа бөөгийн бүтээлд зориулсан. Төр анзаарч тусладаггүй бөө судлалын замналаар тэр олон арван жил зориглон өнөөг хүрч ирэв. Бөө нартай ажиллахад амаргүй. Янз янзаар хэлүүлж, магтахаасаа илүүтэй доромжлуулан байж ажилладаг хүнд ажил юм, цаашид ч ийм их урт замыг туулах бололтой. Ш.Сүхбат бол монгол бөөгийн өмнө гавьяатай хүн. Магадгүй түүний хажууд нь Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргал байсан нь бөө судлалд их дэм болсон болов уу. Энэ их удган монгол бөөд өөрийн өвөрмац хөшөөгөө босгосон нийгмийн зүтгэлтэн улаач хүн.
Монголын анхны бөөгийн байгууллага “Голомт”-ыг байгуулж, өнөөгийн бидний суурийг тавьсанаараа судлаач Ш.Сүхбат хэн ч маргашгүй түүхийг бүтээсэн. Түүний тавьсан суурин дээр МБНЭ үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж байна. Судлаачийг нас бас өвчин дарамтлах болсон. Тиймээс тэр бүтээлээ харьд шилжүүлжээ. Олон мянган хувь хятадад хувилагдан худалдагдан тараагдаж байна. Түүний бүтээлийг уншсан гадаадын нэгэн улаач ажил хэрэг болгоод нэг жилийн дотор “төрийн зайран”, доктор, профессор цол худалдаж аваад улмаар саяхан Монгол улсын төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одон авчихаад байхад би л лав их судлаачаа зэмлэж чадахгүй.
Бүх л амьдралаа бөө судлалд зориулж, олон арван ном бүтээсэн түүнд төрөөс ямар ч шагнал олгоогүй атлаа юу ч бүтээгээгүй, хэн ч мэдэхгүй “улаач” төрийн дээд шагнал олгоод байх юм.
Монгол бөө судлалд томоохон судалгаа хийсэн нэгэн гадаадын иргэн бий. Өвөрмонголын Ордос нутгийн нэгэн. Тэр амьдралынхаа арван дөрвөн жилийг зөвхөн монгол бөө судлалд зориулсан. Манайхан ядуу, зүдүүгээсээ болж, “үнэгүй” зүйлд хошуурдаг болохоор үнэгүй унаа, туслалцаа үзүүлэх нэрээр тэр биднээс их зүйл авч чадсан. Түүнтэй цуг ажиллаж байсан бөө нар түүнийг багшаа гэж хүндэлдэг. Тэр монгол зурхай судлал, бурхан халдун судлал, бөө мөргөлөөр шинжлэх ухааны томоохон бүтээлүүд хийж чадсан. Түүний зарим нэг бүтээлийг уншиж үзэхэд үнэхээр магтмаар байдаг. Гэвч мөнх тэнгэр нууцаа түүнд өгөхийг хүссэнгүй. Судалгааны ажлын 15 дахь жилийн гараан дээр Бурхан халдунд тахилга хийх явцад тэнгэр түүний амийг авч одсон. Мөнх тэнгэр шаардлагатай бол хязгаарлах зүйлээ хязгаарлаж чаддаг.
Монголын нэртэй эрдэмтэн Бира, Далай, Дулам нар мөнх тэнгэр, бөө судлалд чин сэтгэлээр ханддаг, цөөнгүй бүтээл туурвисан. Тэр нь өөрсдийн судалгааны бүтээлийн хавсрага, дагалдах чанартай байв. Төр ийм судалгаанд хөрөнгө зориулдаггүй болохоор хэн бөө судлалд үнэтэй цагаа зориулах билээ.
Сүүлийн арваад жил бөө судлалын талаар хоосон цаасан дипломтой бүтээл үгүй судлаач, хуулаач нар цөөнгүй бий болсон, цаг нь болохоор дэлгэнэ.
Өнгөрсөн хэдэн жил бөө Дагвадорж, Өөдөө нар “тэнгэрийн цаг” нэвтрүүлэг хөдлөж, олон арван улаач нарын ярилцлага, бөөлөлтийг бичлэг болгожээ. Энэхүү бүтээл нь ховор нандин зүйлд хамаарна. Харамсалтай нь дээрх бүтээлүүдийн эрхээ хятадад, Өвөрмонголын Ордосын эрхэмд худалдчихсан байна. Бидний монголдоо зориулж хийсэн бүхэн гадаадад шилжинэ гэж хэн ч бодсонгүй. Одоо хэдэн мянган хувиар хэвлэгдэн борлогдож байна.
МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн байсан Дагвадорж, Өөдөө нар МБНЭ-ийн ДЦ-ийн хуралдаанд танилцуулан, төлөвлөгөө батлуулан, МБНЭ-ийн 31 улаачийн яриа, бөөлөлт, ДЦХ-ны материалыг бичлэг хийж, “тэнгэрийн цаг” нэвтрүүлэгээр гаргасан. Хийсэн нэвтрүүлгээ гадаадад худалдах боломж олгосон нэг ч өгүүлбэр МБНЭ-ийн баримтад байхгүй.
Монголын улаач нар маш олноороо өвөрмонголд бөөг эрчимтэй өрнүүлж, шавь олноор босгож байна. Энэ намрын нэг сарын дотор 30 гаруй улаач Өвөрмонголд ажиллаж байв. “Дэлхийн тэнгэр шүтлэгтний нэгдсэн холбоо”-ийн удирдлагууд Өсөхбаяр, Туул, Дангаасүрэн нар бүрэлдэхүүнээрээ, “Самгалдай” төвийн удган Нараа улайссан төмөр долоон шиг Хорчин бөө нартай өрсөлдөж, багаараа, Энхмаа удган Баяннуур аймагт, өөр бусад бөөгийн төлөөлөл зан үйл хийсэн шиг ажиллаж байв. Тэдний үйл ажиллагааг би огтхон ч буруутгах гэсэнгүй. Монгол туургатандаа бөөг түгээж, бас дэлгэрүүлж яваа нь зөв. Гэвч тэдэнд нэг онцлог байгаа нь бөөлөлтийн “нууцалж” болох зүйлээ алдаад байхгүй байгаа юм. Үүнд л баярлаж байна.
Саяханаас хилийн чанадад Монгол бөөгийн их зайран Балжир, удган Бямбасүрэн нарыг ойр, ойрхон шавдуулан урих болов. Өвөрмонголын Ордост тэр хоёр энэ жил гэхэд завсартайгаар гурван сар зан үйлээ хийн ажиллаа. Очоод хэдэн сая төгрөгтэй болсоныг нь, хэрхэн шахаанд оруулсныг нь зарлаад байгааг бодоход гайгүйхэн бөө бол нааш ир хэмээн тунхаглаад байгаа мэт.
Тэгвэл Балжир зайран, Бямбасүрэн удган нарын хувьд тэрхүү бичлэгийг хийж олон түмэнд хувилан тарааж буй нөхөдтэй хамтарч ажиллаж байна. Бид Балжир зайран, Бямбасүрэн удганыг харамлаад байгаа юм биш, монгол бөөгийн давтагдашгүй өнгө, нууцыг алдагдахаас сэргийлээд байгаа юм. Хоёул МБНЭ-ийн гишүүний хувьд үүрэг хариуцлага хүлээх учиртай. МБНЭ-ээс тусгайлан уулзаж ярилцсан боловч тэр бүхэн ажил болсонгүй. Утсаар ярилцсан боловч Бямбасүрэн удган монгол бөөг хувийн юм шиг, өөрийн эзэмшил мэт адлаж аашлав. Мөн л МБНЭ-ийн гишүүнээс гарахаар айлгав. Гарч болно, гай болж болохгүй. Бид монголын гэсэн зүйлээ гадагш алдахаас болгоомжилж байгаа болохоос хувийн зүйлээ харамлаагүй.
Монгол бөөгийн зан үйлийг хувь хүн эзэмшсэн нь үнэн боловч Монгол бөө бол монголын минь үнэт зүйл. Монгол бөөгийн улаач хүн энэ эрдэмийг эзэмшсэн бол нарийн нандин зүйл, ялангуяа нууцлах ёстой олон асуудлыг чандлан хамгаалах үүрэгтэй. “Махны үнэр авчихсан араатан” шиг улайрч, хамгийн сүүлд Бямбасүрэн удган эмнэлгийн орон дээрээс шууд өмнө зүг одов. Хэдхэн юаны үнэрээр монголын гэсэн зүйлээ бусдад алдаж болохгүй. Монгол бөөгийн талаар бичлэг хийгчидтэй хамтрах гэж юунд яарав? Монгол уламжлалаар бөөг авч яваа зарим нэг нь харь улсад бөөгийн угаа үлдээх болж байх шиг байна.
Их монгол улсын задралын үед Хэнтий нуруунд байсан Их хааны онгодын есэн гэр тал тал тийшээ салах болж, нэг гэрийг нь Лэгдэн хаан Ордос нутагтаа аваачжээ. Цагийн эрхээр монгол үндэстэнүүдийн нилээд хэсэг нь хилийн гадна бусдын харъяалалд очив. Ордос дахь онгон тэр замналыг туулав. Тэндээ өнөөдрийг хүртэл тодорхой өдрүүдэд тахилгын идээ будаагаа өргөж, зан үйл хийж байна. Бүх зүйл ёсоороо юм шиг боловч тэнгэртээ хүргэх бөөлөлт, зан үйл үгүйлэгдсээр, тэр нь эх монголдоо үлджээ. Эх монголдоо үлдсэн үйлийг өвлөн авах их аянд тэд морджээ.
Эзэн хорооны дэргэд дэлхийд гайхагдам өвөрмөц архитектур бүхий барилгатай, асар том хиймэл нууртай, Чингисийн том том хөшөөнүүдтэй төв талбай бүхий шинэ хот байгуулав. Тэр хотоо хурдны автозам, хурдны галт тэрэг, нисэх онгоцны буудал, элсэн манхан бүхий аялал зугаалгын бүс болгон хөгжүүлэв. Хятад төдийгүй дэлхийн олон газраас монголыг үзэх гэж жил бүр хэдэн саяаар тоологдох жуулчид, аялагчид ирж байна.
Ёстой л бөөгийн төлөө, төрийн төлөө “огтоно” боож үхнэ гээч болж энэхүү өгүүллэгийг тэрлэж байна. Монгол бөө бол дэлхийн бусад орны бөөг бодвол тэнгэр язгуур, лус савдагтай холбогдож чаддаг аугаа эрдэм юм. Маш онцлоготой. Тэднийгээ баг багаар нь алдсаар байна. Харин бусад гүрэн энэ зүйлийг өөрийн болгон дэлхийд бүртгүүлбэл бид яахав. Юу хийж чадах вэ. Бид онгоддоо юу гэж айлдахав. Энэ л бодол толгойн өвчин болж байна.
Эрдэмтэд монгол бөөгийн дотоод гүнд ороход цаг хугацааны зай бий. Харин манай улаач нар өөрсдийн нандин өвийн нууцаа алдах бусдад алдахад боломж өргөн хүрээтэй байна. Хувь хүнийг сархад зооглуулж байгаад ч юм уу. Хэдэн бор төгрөгийг бага багаар ахиулсаар мөнгөнд дуртай болгох хэлбэрээр “бөөгийн эрдэм”-ийг сугалан авах боломж бүрдэнэ. Энэ л болгоомжлох зүйл юм.
Улаач хүн монголын төлөө цохилох зүрх, минийх хэмээн уламжлан үлдээх нандин зүйл байдаг. Тэр бүхнээ битгий л гээгээрэй улаач нар минь. Монгол бөө бол хувь хүний асуудал огтхон ч биш, монголын минь хувь заяа шингээстэй, ариун нандин зүйл билээ. Түүнийг “улаач” нар хамгаална, өөр хэн ч хамгаалахгүй.
Монголын сойшаалаар дүүрэн бөөгийн хэлэлцүүлэг, ярилцлага өрнөдөг. Тэр бүхэнд магтмаар сайхан зүйлээс гадна, гайхширмаар зүйл, бөөгөөс халиад гэр бүл, бөгс бөөр лүү орсон гутамшиг харагддаг. Ичмээр гэмээр энэ асуудлаа дотооддоо хийлгүй, хил давуулж гадаадад өрнүүлж шившигээ тарьсан.
Хийж бүтээж байгаа нэгнийгээ дэмжихийн оронд “үйл ажиллагаагаар” дарамталж “үг хэл”-ээр доромжилдог. Энэ бол цаг хугацааны асуудал юм. Бидний энэ зах замбараагүй зүйлийн завсар хооронд монгол бөөгийн зарим нандин зүйлийг бага, багаар сугалж алдагдсаар байна. Харин бөөгөөр гадаадад бизнис хийгчдээ дурьддаггүй. Одоо нийтэд мэдээлэх цаг нь ирж байгаа бололтой.
Бид зүгээр харсаар суух уу, яах ёстой юм. Ямарч байсан эхний алхам болгож, нийтэд мэдээлэв. Цаашид төрийн байгуулагад хандах боломж бий.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан