Category: Нэгдсэн их тахилга,тайллага

Төв асар түүний 2 талд багахан асарууд эгнэн туг далбаанууд байрлалаа эзэлж намирав. Нийтдээ 110 гаруй улаач нар цугларсан байлаа.
Эхний арга хэмжээ урлагын тоглолт байсан боловч оройтож цугларсан болон Хөвсгөлийн бөөгийн хүрээлэнгийн хүлээн авалтын бэлтгэл ажилтай холбоотой урлагын тоглолтын арга хэмжээ тасарсан юм.
Бид тоглолтоо сумын клуб орж үзнэ гэхээр бүрэлдэхүүн тарж, дахин бүлэглэхэд хэцүү байсан. Нөгөө талдаа маргаашийн тахилгын мэдээлэл хүргэх шаардлагатай байсан тул цаг бага байлаа.
Ажлын хэсэг газар сонголт дээр нилээд цаг авав. Уг нь өмнөх үед хийсэн газраа давтан хийх болов уу гэж бодож байсан ч ялимгүй шилжиж хийгдэхээр болов.
Байрлал бүхий газартаа иргэж ирэхэд Хөвсгөлийн бөөгийн хүрээлэнгийхэн хүрэлцэн ирсэн улаач нартаа хүндэтгэлийн оройн хоол барьсан билээ.
Түүний дараа Нэгдсэн тахилгад хүрэлцэн ирэгсэд цугларч хуралдаанаа хийж маргааш болох тахилгын талаар санал бодлоо ярилцсан юм. Эндээс тахилга хийх бэлтгэл хэсгүүд өөр, өөрийн чиглэл болох ажилдаа идэвхитэй орцгоолоо.

Маш хүнд өвчинд бие нь шаналж байсан ч, Д.Батчулуун удган хүчээ шавхан бөөлсөн билээ. Бөөгийн байгууллагын удирдаж байгаа хүний гашуун зүйл энэ байдаг. Удган маань надад өөрийн хүнд өвчний тухай хэлсэн байсан. Тэгээд энэ удаагийн тахилга дээр галын тахилгыг толгойлон бөөлж, кино зурган дээр сүүлчийн бөөлөөгөө мөнхлөн үлдээсэн түүхтэй.
Энэ цаг үед Хөвсгөлийн алдарт Дамдин зайрангаар овоглодог хоёр “бүсгүй” байдаг. Нэг нь Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ суманд амьдардаг, Хөвсгөл аймгийн улаач нар түүнийг сайн мэддэг, Дамдины Батчулуун, тэрээр бүх л амьдарлаа нутагдаа өнгөрүүлсэн нэгэн.
Нөгөө нь Улаанбаатар хотод амьдардаг Дамдины Батчулуун юм. Тэрээр анхлан МБНЭ-ийг байгуулахад хүчин зүтгэж эхэлсэн бөгөөд БНАСАУ-д очиж Монгол хатаны бунханд хүндэтгэл үзүүлж бөөлж байсан. Нийслэлчүүдэд танил болсон нэгэн. Гэвч Бурхан халдуны нэгдсэн тахилгын төгсгөлд Босгын даваанаас цааш эмэгтэй хүн явж болдоггүй эртний уламжлалыг зөрчсөн хэргээр ёс зүйн шаардлага тавихад хариуцлага хүлээж авалгүй МБНЭ-ээс гарсан түүхтэй. Угтаа бол том асуудал биш, ухамсарлаад алдаагаа дахин давтахгүй байхад болох үйл. Өөр шалтгаан байсан болов уу.
Хоёул монгол бөөгийн удганууд, ижил овогтой, ижил нэртэй. Түүх замнал нь өөр, өөр.
Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ суманд амьдардаг, удган Д.Батчулуун хүнд өвчинд тусаад байх үедээ ч МБНЭ-ийн үйл ажиллагаанд идэвхитэй оролцож, Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн үйл ажиллагааг идэвхитэй удирдаж ирсэн.
Тэрээр Эрдэнэхайрхан буюу 50 ба 100 хэмээх цогцолборын дэргэдэх галын тахилга дээр анхлан бөөлөхдөө цоо эрүүл мэт хөнгөн шаламгай байсан. Бөөлөлтийн дараа хамт Хөвсгөл нуур очих хүсэлтийг хүлээж авсан ч, хөдлөх үед бие нь тавгүй байна гэртээ шууд буцахаар болсон. Эрүүл мэнд нь улам муудаж, түүнээс хойш удаагүй харанхуйн оронг зорьсон. Энэ бол бид хоёрын сүүлчийн уулзалт байж билээ.

Эрдэнэхайрхан буюу 50 ба 100 хэмээх цогцолборын дэргэдэх галын тахилга дээр энэ удаа Монгол бөөгийн тэргүүн удган А.Оюунтуул толгойлон бөөлж уламжлалт монгол бөөгийн дараа үе тодорч байгааг харуулсан юм.
Хайрханы өвөрт галын тахилга болж, зон олон улаачийн бөөлөлтийг харж баясан дэмжиж байсан. Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын харьяат Монгол бөөгийн тэргүүн удган А.Оюунтуул хамт олныхоо итгэлийг хариуцлагатай залгамжлагч гэдгээ тодотгож чадсан.
Өмнө нь Хар зүрхний Хөх нуурын нэгдсэн тахилгад Лусын тахилгад толгойлон бөөлж байсан түүхтэй. Энэ удаа төрсөн нутагтаа нутагтаа бөөлсөн хэрэг юм.
Сайн шавь багшийн нэр алдарыг шавь нь олонд алдаршуулж явдаг, тиймээс багшийн хичээл зүтгэл талаар өнгөрөөгүй шавийн үйл тодотгож байдаг.

Дэлхий дээр 50 ба 100 градусын огтлолцол таарсан 4 цэг байдгийн хоёр нь Атлантын далайд таардаг бол гурав дахь нь Канад улсын нутагт хурдны зам дээр таардаг. Харин 4 дэх огтлолцол нь Монгол улсын нутаг, тэр дундаа хөвсгөлийн нутагт таардаг байна.
Эл огтлолцол Мөрөн хотоос 30 км зайтай бөгөөд Алаг-Эрдэнэ сумын нутагт Эрхэл нуурын баруун талд байрладаг. Дэлхий дээрх бусад гурван огтлолцол цэг дээр хүн саатах боломжгүй байдаг бол Монголын нутаг дахь цэг дээр хүмүүс ирж үзэх боломжтой, тэр цэг дээр зогсох боломжтой гэдгээрээ давуу талтай юм.
Эрхэлийн хөндийд Эрдэнэхайрханы өвөрт байх тус цэг буюу дэлхийн бөмбөрцгийн хойд өргөрөгийн 50 градус, зүүн уртрагийн 100 градусын огтлолцолд “энерги байна” хэмээн Монгол-Японы эрдэмтэд тогтоосон гэх ажээ.
Аялагчид Хөвсгөл нуур руу явах замд дайрах боломжтой. Нутгийн иргэд өглөөний нар харах, Цагаан сарын шинийн нэгний нар угтахаар зорьж очин энерги авч хийморь сүлдээ сэргээдэг байна.
Монголчууд бид эртнээс нааш байгаль дэлхийгээсээ энерги авч ирсэн ард түмэн билээ. Аливаа хүн хэрэгтэй энергийнхээ 20-25%-ийг хоол унднаас авдаг бол үлдсэн хэсгийг нойр, газар ус, сансар огторгуй, гал, салхинаас авдаг байна.
Энэхүү тодорхойлолт нь газарзүйн байрлал талаас харуулдаг бол Монгол тэнгэр шүтлэгт бөө мөргөлийн талаас Эрдэнэхайрхан, Эрхэл нуур хоёрыг хүйн холбоотой гэж тахилга хийсээр ирсэн түүхтэй.
Эрдэнэхайрханы овооны дэргэд өргөө байгуулж Монгол бөө нар тахилга хийсээр өнөөг хүрч иржээ. Энэ жилийн Эрдэнэхайрханы тахилгыг монголын нутаг, нутгийн төлөөлөл ирсэн байлаа. Эрдэнэ хайрханы тахилгыг Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатар толгойлж бөөлсөн билээ.
Есөн шонхор шувуу бүхий тугаа зайран, удган нараар амилуулсаны дараа хуяглан, их хайрханы тахилгадаа хүндэтгэл үзүүлэн бөөлсөн билээ.

Эрхэл нуур нь хужир мараа, өвс ургамал, ус нь тэгширсэн, хүн малын заяа хурсан уудам тал хөндийтэй үржил шимтэй газар билээ. Нуурыг тойроод түүхийн дурсгалын олон газартай. 13 ширхэг буган хөшөө, тэдгээрээс Улаан толгойн буган хөшөө бол 3.74 м өндөр ба дэлхийд хамгийн өндөрт тооцогддог. Байгалийн сонин тогтоц бүхий Гал норов хад, Архангай аймгийн тайхар чулуунаас ч том гозон чулуу хад, Барчгарын арын хаданд Заяны гэгээний бүтээлгэсэн маанийн зургаан үсэг гээд олон газар байдаг. Эрхэлийн түрүү гэдэг цэвэр устай булаг байдаг.
Энэ удаа Эрдэнэхайрханы тахилгатай уялдуулан Эрхэл нуурын тахилгыг Монгол бөөгийн тэргүүн удган Лхагва-Эрдэнэ толгойлон бөөлж тахисан билээ.
Эрхэл нуураа тойрон амьдарч байсан ахмад үеийнхэн, одоо амьдарч байгаа дунд үеийнхэн, цаашид амьдарч ажиллах хойч үеийнхэн шүттлэг муутай юм уу даа хэмээн бодном. Жилээс жилд аяга нь багасаж буй Эрхэл нуураа хамгаалах тухай нутгийн олон ихээхэн ярьдаг атлаа цаг нь болоход нууртаа зориулсан тахилгадаа төлөөлөл бараг ирсэнгүй.

Эрдэнэхайрханы зүүн өмнө талд байрлах овоог дээхэн цагаас хүүхдийн овоо гэж нэрлэсээр иржээ. Ийнхүү нэрлэдэг байсны учир нь эрт эдүгээс хурдан морины барианы газар байж хүүхдийн дуу, хурдан морины төвөргөөн шингэсэн газар байжээ.
Одоо бол хүүхдийн овоо хэмээн нэрлэх бөгөөд энэ овоонд очсон хүүхэдгүй гэр бүлүүд сүслэн мөргөж нэг овоо босговол үр хүүхэд заяана хэмээн ярилцдаг. Тийм учраас эцэг эхчүүд үр хүүхдээ дагуулан очиж энэхүү овоонд мөргүүлэн тойруулж хүүхдийнхээ аз жаргалтай амьдрал, буян заяаг нь даатгадаг байна. Ийнхүү гэр бүлийн аз жаргалын шүтээн болгон энэхүү овоог иргэд шүтэх болжээ.
Энэхүү Хүүхдийн овоог Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд удган Б.Нанжаа толгойлон бөөлж тахилга хийлээ. Тахилга дээр хүрэлцэн ирсэн олон хүүхдэд бэлэг тарааж, мөнх тэнгэрийн хишиг хүртээлээ. Бөөлөлт ч сайхан болж олны талархалыг хүлээж байв.

Зайран П.Эрдэнэбаатарын ээж Б.Пүрэвсүрэн бол улаачийн амьдралын гол түшиг тулгуур төдийгүй Монгол бөөгийн сайн түшээ, сайн зохион байгуулагч, манлайлан дагуулагч нарын нэг билээ.
Манайханы хувьд олон газраас ирж байсан болохоор уван цуван цугларсан билээ. Энэ тахилгад гол хэсгийг Бямбасүрэнгийн шавь нар болох арав гарүй машин бүхий цуваа бүрдүүлж байлаа. Тэднийх зохион байгуулалт, дэг журам сайтай байлаа.
Хамгийн хол газраас сэтгэл гарган зорьж ирсэн Өмнөгоьийн бөөгийн хүрээлэнгийхэн орой, бүрэнхий болж байхад ирэв. Өмнөговийн бөөгийн хүрээлэнгийн хэд зохион байгуулалтай ирж нэгдсэн тахилгадаа оролцов. Мөн Дархан-Уул, Орхон аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэн ирэв. Ийнхүү цугларсаар нутаг, нутгийн 100 орчим улаач нар хүрэлцэн ирсэн.
Бид нэгдсэн хуралдаан хийж Тахилгын зохион байгуулалтаа тодотгон ярилцсан. Энэ үдэш Эрхэл багийн байр олон аймгаас ирсэн улаач нарын хөлд дарагдсан ховор түүхэн өдөр байлаа.
Зуны дэлгэр цаг байсан болохоор манай удган зайрангууд багийн байрангийн эргэн тойрон майхнаа барьж хоноцгоосон билээ.

Булган аймагтаа дэд бүтэц, хүн амынхаа нягтарлаар тэргүүлдэг сумдын нэг Хишиг-Өндөр юм. Тус сум нь лаборатори бүрэн дунд сургууль, Сум дундын нэгдсэн эмнэлэг, Мэдээлэл соёлын төв, улсын тэргүүний “Бялзуухай” цэцэрлэг зэрэг төр төсвийн газруудаас гадна, ХААН ба Төрийн банктай 24 цагийн цахилгаанд холбогдсон. Сумын эдийн засаг, үйлдвэрлэлийн бааз суурь нь мал аж ахуй, газар тариалангийн үйлдвэрлэл ба бизнес худалдаа, үйлдвэрлэл, үйлчилгээ, хатуу зөөлөн оёдол, дархан, засварын газрууд, жижиг үйлчилгээний цайны газрууд, дугуй засвар, зочид буудлууд дээр тогтож байна.
Булган аймгийн Хишиг-Өндөр сум нь анх Дайчин Вангийн хошууны Сундуй гүний хошуу нэртэйгээр байсан. Хишиг-Өндөр сум нь Дархан хаан, Бүрэнхаан, Хишиг-Өндөр гэх 3 уулаар хүрээлэгдсэн. Уулархаг бүсэд оршидог бөгөөд Хужирт болон Мааньт голын хөвөөнд байдаг. Сумын хойд хэсгээр Орхон гол урсан өнгөрдөг. 245,5 мянган га газар нутагтай, далай түвшингээс дээш дунджаар 1300 метр өргөгдсөн ойт ба тал хээрийн бүсэд багтдаг.
Улаанбаатар хотоос 300 км зайтай оршдогоос 60км шороон зам, 240 км нь засмал зам. Булган аймгийн төвөөс 73км зайтай оршдогоос 35км нь шороон зам юм.
Дараа нь Булган хотод очиход наадамчин олон нисэхийн талбайн орчимд бужигнаж байлаа. Ийнхүү баяр наадам тэмдэглэсэн газруудаар орсоор Хөвсгөл аймгийн Мөрөн хотод очив.

Дунд, Өвөр Гялаадыг гарч Хөндлөнгийн даваагаар давж Эрхэл нууранд хүрээ. Улаан толгойн өвөрт буй Ази тивдээ хамгийн өндөрт тооцогдох 3.40 метр өндөр буган чулуугаар толгойлуулсан 5 буган чулуу, хэд хэдэн дөрвөлжин, дугуй хиргэсүүр бүхий цогцолборыг үзэж сонирхсон юм. Эл цогцолбороос Эрхэл нуур сайхан харагдаж байна.
Арбулаг сум тийм ч хол биш, сумаар дайрч ус ундаагаа цэнэглэчихээд, төвөөс урагш арваад км-т харагдах Хотгойд түмний шүтээн Цагаан чулуутын овоог зорив. Хотгойдууд алсын бараа харагдац сайтай, наран ээвэр эл газрыг сонгон, шадар ван Чингүнжавыг 1757 онд Бээжинд цаазлуулсных нь дараа эрхий хурууг нь таслан авч, эх нутагт нь авчирч, эр биеийг нь төлөөлүүлэн, мөнгөн хайрцагт хийж , ёслол гүйцээн оршоосон гэдэг. Их гол овоог хавтгай чулуугаар метр гаруй өндөр өрж, түүн дээрээ дахин багавтар үе бас л чулуугаар босгож, дээр нь модоор дөрвөн талт пирамид хатгаж, монгол гэрийг билэгдэн босгожээ. Их овооноосоо дөрвөн зүг, дөрөв дөрвөн бага чулуун овоотой.

Улаанбаатар хотод их дээд сургуульд 4 оюутан суралцаж байгаа ажээ. Хүүхдүүдийнхээ сургууль соёлын асуудлыг дагаад олон залуу цаатангууд тайгаас бууж суурин газар бараадан амьдардаг болсон. Өвөлдөө 54-55 хэмийн хүйтэнд аж төрөхийн тулд цаагаа даган отор нүүдэл хийж өвөлждөг.

Цааг уналганд ашиглана. Нас гүйцсэн зарь дунджаар 50-70 килограмм ачаа даана. Өдөрт 60-70 километр зам туулах чадвартай. Эм цааг өдөрт 4-5 удаа сааж, нэг удаад 120-200 грамм сүү авдаг. Сүүлийн жилүүдэд цааны цус ойртож байгаа хэдий ч өвөг дээдсээс уламжилж ирсэн аргаар цаагаа малладаг байна. Энэ нь цааны цус чанарыг сайжруулахын тулд хамгийн шим тэжээл сайтай бэлчээр сэлгэн отор нүүдэл хийх явдал ажээ.

Цагааннуур сумын баруун зүүн тайгад нийт 1300 гаруй цаатан амьдарч байна. Цаатангуудын аж төрдөг нутаг нь Бүрхээлэг, Жамс, Улаан тайгын их уулс, Тэнгис, Шарга, Шишгэдийн голын сав нутаг юм. Баруун тайгад 19-22 өрхийн 95, Зүүн тайгад 25 өрхөд хүүхэд багачууд нийлсэн 150 гаруй иргэд 400 орчим цаа маллан амьдардаг.

Эм цаа мянжиг нь 7 сар хээл тээж, 4-5 дугаар сард төллөдөг. Харин цаатан иргэд цөөхөн учраас цус ойртож байгаа нь үнэн ажээ. Сүүлийн үед шинээр төрж байгаа хүүхдүүд нь намхан давжаа биетэй төрж байгаа нь хамгийн наад захын жишээ ажээ.
Хэдийгээр цус сэлбэхийн тулд дархад, халх хүмүүстэй гэр бүл болж байгаа ч жинхэнэ цаатан иргэдийн аж амьдралын хэв маяг, ёс заншил алдагдахад хүрээд байна. Өнөөдөр зан заншлын 60 хувь нь алдагдаад байгаа ажээ.