Category: Онгод тэнгэрийн айлдварууд

Нэгдүгээрт: Монгол бөөгийн хөгжилд уламлалт бус жаяг газар авч, хүмүүсийн оюун санааны дархлаанд сөрөг зан үйл дэлгэрч, бөөгийн зан үйлд байгаагүй суваргыг толгой дээрээ залахыг МБНЭ-ийн гишүүд үлгэрлэн хориглох тухай асуудал байсан. 
Хоёрдугаарт: Овоонд хадаг өргөж, хог хаягдал үүсгэх, мод, модлог ургамлыг хадгаар боймилж уяж үхүүлэх зэргээр Монгол бөөгийн зан үйл хийхийг хориглосон. Хадагийг өргөлд ашиглах, мод, модлог ургамалд уяж үхүүлэх зэргээр байгальд сөрөг нөлөө үзүүлэх, хог хаягдал бий болгох, Байгалын гаралтай бүтээгдэхүүнээр хийсэн даавуу цуударыг өргөн хэрэглэж, нийлэг эдээр хийсэн даавуу материалыг ашиглахаас татгалзах шийдвэрийг Монголын нийт бөө нарт хэрэгжүүлэхээр уриалан гаргасан билээ. 
Эдгээр шийдвэр амьдралд биелэлээ олж хэрэгжиж байна. 
МБНЭ-ийн хамт олон Монгол бөөгийн хөгжилд онцгой чухал байр суурь эзлэх Монгол бөөгийн хуяг дуулганы чиглэлд онцгойлон анхаарч ажиллаж байна. 
Гуравдугаарт: Монгол бөөгийн хуяг дуулгыг уламжлалт дэг жаягаар хэрэглэх зорилтыг дэвшүүлж байна. Энэ хүрээнд сүүлийн зуунд хэрэглэгдэж ирсэн бөөгийн хуяг дуулганы талаар мэдээлэл хүргэж байна. Хаанаас гаралтай, ямар язгуур, угсааны болохыг тодорхойлж үзнэ биз ээ. Болгоон авч дотроо тунгаан бодож соёрхоно уу.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

Өвгөн буурал онгон минь
Хамба торго, халиу булга
Шижир алт, ямбуу мөнгө
Санзаа гүсүг, магнаг бүрдсэн
Нарийн сайхан хуягаа хөдөрч
Нашигаа аав минь залран соёрх
Улаан модоо үндэс нь нэг холбоотой
Эцэг эхээн төрөлгүүч
Эрээн хүзүүгээ төрөлтаа
Ах дүүгүү ч гэлээ
Алаг манжагаа төрөлтаа
Хусвал яс нэгтээ
Тавьсан сангийн минь утаа сансартаа дэгдэн
Так Сүмбэрийн оройдоо суунаглан хийсч
Тамалсан тамлага минь таны сонортоо хүрч
Бараанаас тань баярлан заларч
Сүрнээс чинь сүрдэн дууднам
Мөрт тэнь мөргөн дууднам
Элдэв муу сайн авин тирнэл
Ар дөрвөн зүг айн заларч
Буг чөтгөл зүг айн заларч
Буг чөтгөр буцалтгүй тальж
Буруу үүдээр буруулан дутааж
Сүрнээс чинь сүрдэн зайлж
Бараанаас чинь бахардан буруулж
Нэрт нь сонсуутуу нэгдүүлж
Алдар тань сонсуут арилж
Цолт тань сонсуут цохиулж
Бор гэр, богдын өргөө мэт ариудлаа.
Хар гэр, хааны өргөө мэт цэвэршлээ.
Тотгоон тэнгэр тосон угтаж
Босгоон эзэм буухаан заларч
Тооноон эзэм тонгоон ёсолж
Хоймороон эзэн суудал засаж
Бага ихгүй баярлаж байнам
Алсаас залран ирсэн онгон сахиус минь
Буянтай идээнээс минь зооглож
Булт маань туршин жаргуул
Эмгэг өвчингээг маань
Эгхаагаан эмнэж, долоовроороо домнож
Домоглон ирсэн чонон амаа хааж
Уургалан ирсэн элшаан аюулаас зайлуул

Дээрэмд дэгдэж

Дэргэд минь малгай мэт манаглаж

Сүүдэр мэт дагах

Сахиус шүтээн минь

Гэгээн дүрээ дүрлэж

Гэнэтийн аюулаас зайлуул

Үү хортойдаам багтааж

Уужим сугандаа түшүүл

Аян саарлынхаа дуунаар

Агаар тэнгэрээсээ бууж

Алтан ундаагаа тогтоож

Азтай сайхан ямбаа эзэлж

Зарлиг тань заяа болж

Ерөөл тань өлзий болтугай

Харвалдааны түргэн үед
Харанхуй манан хувирлага
Эдэлдээний түргэн үед
Элгэн газартаа шингэлээ
Жанчивайн басган Долгорсүрэн гарвал
Зүрхэвчийн эзэн ..

Харанцагандуни содо волжи

Хавиргандуни живэр бол

Хара нүдэндэни дуран бол

Харанхууду учирахудуни гэрэл бол

Хара биендуни хани бол

Гэртэни гэгээ бол

Гэдэргэ хар толгадуны гэмтэлгүү

Гэрэлгүү орондоо гэрэл болаарай

Сүмбэр уулашиги сүртэнгүүд

Сүн далайшиги мэлмийтэнгүүд

Авгаа ихэ хүчтэнгүүд минь

Хадандаа цуурайтахаа

Тэнгэрийн чинээ цагаанаар солиху

Тэнгэрийн ээлтэнгүүд

Хусу модон хувилгаантай

Агар зандан аягтай

Асар хараа нэмэргэтэй

Арвин байдаг тахилгатай

Зургаадай шара эрихтээ

Зуун найман зулутай

Өлэд шарнууд сүлд минь

/Б.Ринчен 1975.135-136/

Дээд тэнгэр байр минь

Хувдай цаанай нураан дээр
Хуулай Жамсаар жонуулж
Цагаан зарины нуруун дээр
Цастай Жамсаар жонжуулж

Халиу булгаар гоёж явсан
Хандгай бугаар хооллож явсан
Урацан гэртээ амьдарч явсан
Утаа майг татуулж явсан
Бардмаар ч алдаршсан
Түрлүүгээр ч нэрлэгдсэн
Балигийн ээж биеэрээ
Бардам Шишмаа биеэрээ
Хулгана жилтэй улаач минь
Хувиа авсан амьтан минь
Таван үеэдээ дамжсан
Танхил жаахан нялзрай минь
Хэний юуны хэрэг зориг
Хэт нутаг хаагуур
Хэзээ юуны учраар
Хэлцэл яриа юу воодой /хүү минь/
Тоотой насы нь
Тоолон хэлж
Төөтэй биеий нь
Төөлөн хэлж
Арван хэдэн настай
Аравгар багахан нялзрайгаа
Атаатны гарт алдаж
Асгаруулж явсан Шишмаа
Бардам зан минь байсан нь
Байлгаж чадаагүй хохь минь
Түрлүү зан минь байсан ч
Тээглүүлж чадаагүй хохь минь
Ээ халаг, ээ халаг
Ээ түлэг, ээ түлэг

Тайлбар: Бардам түрлүү, зөрүүд зантай Шишмаа нэртэй байсан гэж өөрийгөө танилцуулаад арваадхан настай бяцхан үрээ бусдын гарт алдсан эмгэнэлт түүхээ тоочож, зовлонтой гаслантай байснаа дурсан халаглаж шаналсан харууссан дүр төрхтэй болдог.

Дээрх тамлагад эхлээд өөрийгөө танилцуулаад, тийм угтай, тийм юм иддэг уудаг, тийм явсан гэхчилэн хэлдэг.

12.”Өвгөн буурал” хэмээх онгодын тамлага
Олон нуурын хөвөөнд байдаг
Хар нуурын хаяанд байдаг
Босгот хөндий дамжлагатай
Болзоот толгой суудалтай
Зуун хорин настай
Зургаадай модон таягтай
Арван гурван алтайд
Атаархан морилон суудаг
Хорин хоёр хөхийд
Хонон өнжин залардаг
Бүдүүн модон суудалтай
Нарийн модон суудалтай
Хөхөө шувуун тэнгэр
Хөгшин буурал аав таныгаа
Урин залан дуудъяа
Энэ онгод бол Хавчиг заарингийн гол шүтээн байсан онгодын уриа дуудлага юм.

13. Хавархсан онгодын тамлага
Мянган хүнд минаач болж
Махан хэлээрээ толмооч болж
Охины сайхныг бэдэрч
Өнгийн голыг эзэлж
Зуны дунд Ангарт мөс тогтоож
Азаргаар адуу хулгайлж тууж гарлайт.
Эрхүү хотод дуудагдаж
Автай оросын тушилтанд орж
Далан чарга түлээ овоолуулж
Хавтгай чулуу улайсгуулж
Түүн дотор орж хатирч байхдаа
Чулуун их мөндөр, цусан их хураа оруулж байх үедээ
Автай оросыг гар дээрээ барьж
Ганзагандаа уяж байсан эрдэм тань тийм сэн билээ.

Эх сурвалж: “Хүхэ мүнхэ тэнгэри сборник шаманских призываний” Улан-Үдэ 1996. С /34-35/