Category: Нийтлэл, ярилцлага

Тиймээс хооллолт гэдэг өвөрмөц соёлын өв билээ. Оюутнууд хирдээ л сайхан сэтгэгдэл үлдээхийг хүсч байгаа нь тэдний үйлдлээс харагдана. Машины цонхоор Алматыг харж явахдаа хасагийн түүхийг санахыг эрмэлзэж байлаа.

ЗХУ задарсанаар 1991 оноос хойш Бүгд Найрамдах Казахстан Улс байгуулагдаж, Дундад Ази болон Дорнод Европыг дамнан оршдог бүрэн эрхт улс болон бие даасан улс болж билээ. Хойд талаараа Орос, зүүн урд талаараа Хятад, урд, талаараа Узбекистан, Киркиз, Туркменистантай хиллэж, баруун талдаа Каспийн тэнгист эрэгтэй далайд гарцгүй орон.

Алтайн нуруунаас Ижил мөрөн, Баруун сибирийн тэгш талаас Кызылкум, Тэнгэр уул хүрсэн 2 сая 725 мянган хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, энэ хэмжээгээр дэлхийд 9-рт ордог, далайд гарцгүй хамгийн том орон болно.
Анх байгуулагдаж байхдаа хүн амын 50 орчим хувь нь орос үндэстэн байсан. Өөрийн нутагт казак үндэстнийг төвлөрүүлэн цуглуулах бодлого явуулсанаар хүн амын тоо 2021 оны 10 дугаар сарын 1-ны байдлаар 19,06 саяд хүрчээ. Олонх буюу 69,7 хувь нь хасаг үндэстэн. Орос 21 хувь (3.7 сая), узбек 3 хувь (520 мянга), украйн 1,8 %, Уйгар 1.4%, татар 1.2 хувь, герман 1.1%, солонгос 0.6%, турк, азербайжан, дунган, беларусь гээд 100 гаруй яс үндэс байна. 70 илүү хувь нь ислам (суннит), 25 хувь нь христийн шүтлэгтэй.

Хасагийн өсөлтөд мөн Хятад, Орос, Монгол, Узбек зэрэг улсаас нүүн ирэгсэд (оралман) нөлөөлсөн. ЗХУ-ын нэгдмэл байдлын орчинд орос хэл хасаг хэлийг их даржээ. Сталины зарлигаар улс төрийн эсэргүү гэгдэн польш, герман, чечень, солонгос гэх мэт олон ардыг Хасагийн тал руу цөлж байв.
Хасаг үндэстэн малчин нүүдэлчин, узбек, орос нь тариачин суурин соёлтой. Хасаг, узбек нь адил түрэг угсаатан, ислам шашинтан, орос, украйн нь адилхан слав угсаатан, христос шашинтан.

Хасаг бол хөгжиж буй орон. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (420 тэрбум ам.доллар) дэлхийд 43-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээгээр (24000$) Дундад Азидаа тэргүүлж байна. Каспийн нам доор газраас газрын тос олборлодог. Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын, Евразийн Эдийн Засгийн Холбоон дахь гишүүн, Исламын хамтын ажиллагааны байгууллагын гишүүн, Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл (ТУХН) дэх гишүүн, Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын гишүүн орон юм.

Нийслэл нь Алма Ата хот байсныг өөрчилж, шинээр Нур-Султан хотыг байгуулсан. Шинээр байгуулж байгаа нийслэл хотын төлөвлөлтөөр бол энэ хот ертөнцийн гайхамшигт сайхан хотын нэг болгох зорилт тавьдаг.

Хасаг оронд шинэ чулуун зэвсгийн үед хүн амьдарч байсан ул мөр байдаг. Тал хээр зонхилсон энэ газар эртнээс малчин нүүдэлчний өлгий байв. Эрт үед скиф, сака зэрэг иран угсаатан суурьшиж байв. Алматы орчмоос «Алтан хүн» хэмээгдсэн сака хүний алтан хувцас олдсон. 6-р зуунаас түрэг угсаатан тус нутагт зонхилсон. Өмнөд нутгаар усунь, дорнод нутгаар хүннү, өрнөд нутгаар угор хүмүүс оршин байв. 556 оноос Түрэг улсын мэдэлд орсон. Чүй, Талас гол, Сырдарья мөрний эргийн балгадаар Торгоны зам дайрч худалдаа хөгжив. Каспи хавиар Хазар улс (650-969), Долоон уснаар Харлуг улс (756-940) тогтжээ.
Арабын байлдан дагууллаар ислам шашин, араб үсэг дэлгэрсэн. X зуунаас Мавераннахр газарт Хар ханы улс, Арал, Каспи хавиар огуз түрэг байв. XI зуунд кипчак аймгууд тал нутагт түрэв.
Их Монгол улс Дундад Азийг байлдан дагуулж, 1223 онд Зэв, Сүбээдэйн цэрэг кыпчактай тулалдаж байв. 1237 оноос Зүчийн улсын Бат ханы мэдэлд Хасагийн тал нутаг, харин Цагаадайн улсын харьяанд Мавераннахр оржээ. 1391 онд Төмөр хаан ялагдсанаар Дундад Азид суусан цөөн ноёрхогч монгол бүрэн түрэгжив.
Зүчийн улсын доор кыпчак хэл соёл дэлгэрч хасаг үндэстэн бүрэлджээ. онд 1458 онд Абулхайр хан, Жанибек, Керей нар нэгдсэнээр Хасагийн хант улс (1465-1847) тогтов. 1635 оноос ойрад монгол, Зүүнгар улсынхан довтолсоор 1718 онд хасагууд их жуз (өмнөд нутагт), дунд жуз (дорнод), бага жуз (өрнөд) болон гурав хэсэг ялгарчээ. 1730 оноос хойш Абулхайр, Аблай зэрэг түүхэн хан тодорч байв.
Орос улс Хасаг орон руу худалдаачин, колоничлогч казак цэргийг явуулж байв. Урал голын эрэгт Яик шивээг 1613 онд босгосноос ахиулсаар 1731 онд хасагийн бага жузийг мэдэлдээ авсанаас хойш 1818 он гэхэд олон аймаг Оросын ивээлд орсон байлаа.
1846 онд хасагийн сүүлчийн Кенесары хан оростой байлдаад дийлээгүй. Оросууд Оренбург, Алматы зэрэг олон суурин үүсгэжээ. Орост тэр үед хасагуудыг «киргиз-кайсак» (хиргис хасаг), хиргисийг «кара-киргиз» (хар хиргис) гэж нэрийдэж байлаа. Оросын иргэний дайны үед «Алаш орд» (1917 -1920) автономит улс түр тогтносон байдаг.
ЗХУ-ын доор 1920 онд «Хиргис» нэртэй үүссэн автономит улс 1925 онд «Хасаг» (казах) хэмээн нэрээ сольж, 1936 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн 15 улсын нэг Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Хасаг Улс (ЗСБНХасУ) болсон нь 1991 он хүртэл хэвээр байв. Урьд цагт Казахстаныг иран, түрэг, монгол угсаатан эзэрхэж явсан. Хасагийн хант улс 15-р зуунд үүсэв. 18-р зуунд Оросын ивээлд орж ЗХУ-ын мэдэлд хиргисийн автономит БНУ гэж байгаад 1936 онд уугуул нэрээрээ шинэчлэн зохион байгуулагдаж «Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Хасаг Улс» болон өнөөгийн хил хязгаар тогтжээ. 1991 онд ЗХУ бутран БНХасУ тусгаар тогтнож 1992 онд НҮБ-ын бүрэн эрхт гишүүн болжээ. Түрэг төрлийн бөгөөд үндсэн ард түмний хасаг хэл болон хуучин байсан орос гэсэн хоёр хэлийг албан ёсоор хэрэглэдэг.
1927 онд Алма-Ата нийслэл болсон. Бүх нийт бичиг үсэг мэддэг болж, 1940 оноос хасаг хэлийг кирил үсгээр бичдэг болсон.
Онгоц алгуурхан газардав. Алма-Атагийн нисэх буудал хөл тавьж байгаа нь анх удаа учраас бас ч үгүй сэтгэл хөдөлж байлаа.
Алматы бол хуучин нийслэл бөгөөд тус улсын хамгийн том хот юм. Алматы хотын архитектурын дүр төрх нь Зөвлөлт болон орчин үеийн хэв маягийн гайхалтай хослол ажээ. Намайг хасагт сурч байгаа монгол оюутнууд угтаж авав. Энд тэндгүй алаглах цэцгэнд умбах их хотын төв гудамжаар давхиж Алматы хоттой анхлан танилцав. Хотын гол сонирхол татахуйц газрууд нь Панфиловын цэцэрлэгт хүрээлэн, Ногоон зах, Медиогийн мөсөн гулгуур, олон үндэстний саун байлаа. Цаг байвал олон зууны өмнөх элэнц өвөг дээдсийнхээ нэгэн адил амьдрал ахуй, өрхөө удирдаж байсан Хүннү нарын угсаатны тосгон руу зорчихсон гэж бодож явлаа.

Олон зуун сая жилийн туршид тийм байгаад аажмаар, мөн хааяа огцомхон, элдвээр өөрчлөгдөж, сүүлийн арваад сая жилийн дотор цаг уур нь сэрүүсэж, эрс тэс болж, амьтад ба ургамлаа ч маш их өөрчилжээ. Нам доор газар байсан Төв Ази өндөрсөн өндөрссөөр өнөөгийн нүүр царайгаа олоход эрс тэс, хахир хатуу болсон цаг уурыг нь дагалдаж хөхтөн амьтад нь ч итгэмээргүй их өөрчлөлтөд оржээ. Зарим амьтад нь жилийн хүйтрэл, мөстлөгтэй саруудыг ичиж, унтаж өнгөрөөдөг болжээ. Зарим хүн дүрстэй мичүүд нь байгаль, цаг уурын өөрчлөлтөнд хариу барьж чадваржсаар байгаад бич-бичин хүн-хүн болж чаджээ. Хүн дүрстэй мичүүдийн хувьсал, хөгжилд сүүлийн сая орчим жилд болж өнгөрсөн 20 шахам удаагийн хүйтрэл, мөстлөг, тэдгээрийн завсраар болж байсан мөн 20 орчим удаагийн дулаарал хүчтэй, шийдвэрлэх хүчин зүйл, гол нөхцөл нь болж нөлөөлжээ. Мичийг хүн болох хүртэл нь өөрчилж чадсан олон удаагийн их өөрчлөлт өөр тив, бүс нутгуудад гараагүй нь үнэн юм. Өнөөгийн шимпанзег яг л иймэрхүү хүнд бэрх нөхцөлд аажмаар оруулах аваас тэд ч мөн хүн болж хувирах боломжтой нь тодорхой болно.

Олон удаагийн хүйтрэл, мөстлөг нь мичүүдийг хүн болтол нь өөрчилж ч чадаж, мөн сүүлчийн хүйтрэл, мөстлөгүүд нь хүмүүсийг бусад тивүүд рүү шахаж, тархааж ч чаджээ. Ингэж л Африк, Австрали, Европ, Азийн бусад хэсэг хүмүүс хэмээх суугуул амьтадтай болжээ. Харин арьсны өнгөний ялгаа, бусад гадаад төрхийн ялгаа бол их хожуу буй болсон зүйл юм.

Нэг зүйлийн амьтан олон өнгөтэй байдаг нь тийм ч ховор, хачин үзэгдэл биш юм. Баавгай гэхэд л хүйтэн бүс нутагт цагаан, сэрүүвтэр бүс нутагт шар, хүрэн, халуун оронд хар, алаг гэх мэт өнгөтэй. Ятуу мөн адил. Өндөр ууланд, тагийн бүсэд амьдардаг амьтдын олонхи нь цайвардуу, газар нь намсах хэрээр өнгө нь өтгөрдөг. Иймэрдүү жишиг хүмүүсийн арьсны хувьд ч байгаа юм. Африк, Австрали, Америкт хүний арьс улаавтар, боровтор, хар, харин Европ чигт, хойд чигт бол шаравтар, цайвар, цагаан байх ажээ. Харин Азийнхан шар арьстай, энэ нь хүн үүсэх үеийн анхдагч өнгө бололтой. Хүмүүсийн арьсны өнгөний дундаж, өндөр намын дундаж, биеийн жингийн дундаж, нүүр царайны хэлбэр, галбирын дундаж нь монголоид юм. Ингэхлээр оюун ухаант хүн үүссэний дараах бүх өөрчлөлт нь энэ дунджаас л хоёр тийшээ явагдсан бололтой…

Мичнээс хүн үүсэх процесс тун ч ужиг, удан үргэлжилжээ. Мод, чулуугаар зэвсэглэсэн, чулуугаар илүү бүтээмжтэй зэвсэг хийж сурсан, бүр чулуун сүх, чулуун хутга, жад мэттэй болж чадах хүртлээ тэд хоёр сая орчим жилийг зарцуулжээ. Одоогоос сая орчим жилийн өмнө бичин хүмүүс хамгийн бүдүүлэг чулуун зэвсэгтэй байсан бол одоогоос 100-40 мянган жилийн хооронд арай боловсронгуй, харин 40-15 мянган жилийн өмнө тусгай тусгай зориулалтын багажнуудтай ч болжээ. Энэ үед чоныг гэршүүлж ан авд ашиглах болсноор амьд холбоотонтой ч болсон байна. Одоогоос 15-8 мянган жилийн үесэд хонь, ямаатай, 10-5 мянган жилийн алдад бод малтай, газар тариалан эрхэлдэг, ваар сав хийдэг, алт, мөнгө, зэс, тугалга хайлуулж ашигладаг, зарим хэсэг нь суурин амьдардаг болж чаджээ. Одоогоос 4 мянган жилийн өмнөөс хүрэл зэвсэгтэн, 2700 жилийн өмнөөс төмөр зэвсэгтэн болж амьтны ертөнцөд хүмүүс хаан суужээ. Хүмүүс зөвхөн амьтны ертөнцөд хаан суусан биш, аажмаар дэлхийн хуурай газар, ус, агаарт ч эзэн нь, эзэгнэгч нь, цаашдын нь хувьсал, өөрчлөлтөнд нь хүчтэй нөлөөлөгч болжээ.

х х х

Өнөөгийн Монгол улсын нутагт ойролцоогоор 800 мянга орчим жилийн өмнө чулуун зэвсэгтэй бичин хүн амьдарч байсан ул мөр, чулуун зэвсэг болон түүнийг хийж байсан буйр бууц олджээ. Хөгжлийн ийм шатандаа тэд хаа нэгтэйгээс, жишээ нь Африкаас нүүдэллэн ирэх боломжгүй юм. Тэгэхлээр Төв Азийн өндөрлөгт бич-бичин хүн-оюун ухаант хүн (Хомосапиенс) үүсэх процесс явагдсан нь үнэн болно.
Төв Азид байгаль-цаг уурийн өнө удаан үргэлжилсэн бэрхшээлийн улмаас бичин хүн улам улам л чадварлаг болсоор оюун ухаант хүний түвшинд хүрээд, олон зуун мянган жилийн туршид өсөж олон болж, зүг зүгтээ тархаж, олон сүрэг болж, улмаар олон янз хэл, соёлтой болцгоожээ. Хүний тоо өсөх хэрээр хүн сүргүүдийн тоо өсөж, тэдгээр нь цаашид мөн олон хуваагдаж, олон олон овог, аймгууд болон салаалжээ. Тархан одсон хүн сүргүүд анхдагч сүргээсээ бүх талаар ихэд өөрчлөгдөж, өөр өөр өнгийн арьстай, өөр өөр царай зүстэй, өөр өөр өнгийн нүдтэй ч болцгоожээ. Харилцдаг хэл нь ч хэдэн зуу, аажмаар хэдэн мянга болж ондоошжээ.

Амьдардаг газар нутаг нэгтэй, ярилцдаг хэл нь адил, бүтээсэн соёл нь төсөөтэй томоохон овог, аймгууд ойртож нягтарсаар тус тус угсаатнуудыг үүсгэжээ. Монгол угсаатан гэхэд л наад зах нь таван мянга орчим жилийн өмнө буй болжээ.

Монгол угсааны хүмүүс анхны төр улсаа байгуулсан нь харин одоогоос 3600 орчим жилийн өмнө бололтой. Хүннү улс байгуулагдсанаасаа хойш томорсоор, бэхэжсээр эзэнт гүрэн болж хувирсан нь нийтийн тооллын өмнөх III зууны эхэн юм. Хятадын Цинь, Хан гүрэнтэй хүч, нэр, нөлөөгөөрөө чацууран зэрэгцэн оршсоор эцэсдээ дөрөв тасарсны нэг нь Сүмбэ улс болно. Сүмбэ улсын төр Нируны төрөөр, Нируны төр Түрэг угсааны улсуудын төрөөр халагджээ. Гэвч монгол угсааны ханлиг, аймгууд дахин хүчирхэгжиж төр засгаа ч сэргээн байгуулж, газар нутгаа ч эргүүлэн авсан түүхтэй.
Дэлхий дээр саяхныг хүртэл биеэ даасан тусгаар төр улсыг байгуулж чадаагүй угсаатнууд цөөнгүй байв. Тэгвэл монгол угсаатан төр улсаа эрт байгуулсан, олон удаа хүчирхэгжиж эзэнт гүрэн болон томорч байсан цөөн угсаатны нэг юм. Томрох, хүчирхэгжих бүрийдээ хүн төрөлхтний түүхэнд чанарын өөрчлөлт, дэвшил авч ирж байсан нь ч үнэн билээ.

Хэрэв Төв Азид оюун ухаант хүн анх үүсээд, өсөж үржээд, олон сүрэг болоод, аажимдаа дэлхийгээр нэг тарсан гэж үзвэл мөнхүү Төв Азиасаа ер салж, холдож үзээгүй, эхэндээ жимс, үр үндэс түүгчид, дараахан нь анчид, цаашдаа малчид-нүүдэлчид болсон монгол угсааны хүмүүс нь энэ дэлхийн бүх угсаатны өвөг угсаатан, өвөг дээдсийн нь өнөөгийн үргэлжлэл, залгамжлагчид нь байж ч мэдэх юм.

Шинжилж судалсаар, шалгаж тогтоосоор, эцсийн эцэст энэ таамаглал нотлогдож ч болох, хүн төрөлхтөн анх үүссэн уугуул нутгаа, анхны өвөг дээдсээ чин үнэнээр нь мэдэж авч ч болох юм шүү. Түүх яван тодордог, түүхэн үнэн алс холдоо л тогтоогддог нь үнэн билээ.
Африкт мич хувьсаж хөгжсөөр, чадваржсаар хүн болох нь битгий хэл хүн амар хялбарт нь автаж доройтсоор мич болчихож ч мэдэх дулаан, үр жимс элбэг, модон дээр амьдрахад хамгийн аюул багатай орчин, нөхцөл хэвээрээ байсан, одоо ч байгаа газар нутаг мөн болно. Ингэхлээр Зүүн Хойд Африкт хүн анх буй болсон гэдэг онол, таамаглалыг эргэж нягтлах, XXI зууны 30-аад оны өндөрлөгөөс шалгах, нотлох шаардлагатай байгаа юм. Урд өмнө нь хийгдсэн таамаглалуудын үндэс болсон материал, баримтуудад худал, дэгс зүйлүүд их байгаа нь ч үнэн болно.
Оюун ухаант хүний үүслийн талаарх урьд өмнийн онол, таамаглалыг үнэнд ойртуулж засварлахыг хичээсэн миний эргэцүүлэл, үндэслэл “Байгалийн хувьслын философи” номонд минь дэлгэрэнгүй өгүүлэгдсэн болохыг уншигчиддаа сонордуулж байна. Болгоож танилцахыг хүсье.

Европоос олдсон Неантертальчуудын чулуужсан ясны шинжилгээний дүн нь тэд хомосапиенсуудтай зэрэгцэн оршиж байсан бичин хүмүүс, хүн болж яваад мөхсөн нэг шугам болж тогтоогджээ. Австралиас олдсон Мунго хүмүүс ойролцоогоор 60-70 мянган жилийн өмнө амьдарч байсан бас нэгэн мөхсөн шугам ажээ. Тэдний ген нь орчин үеийн хүмүүсийнхээс огт өөр байжээ. Харин Австралийн аборигенүүд, Африкийн бушменүүд, Америкийн индианчууд бидэнтэй гарал үүсэл нэгтэй юм.

Амьд биетүүд манай дэлхий дээр л анх үүссэн, хувьсаж хөгжсөн нь үнэн бол хүмүүс бид ердөө л 3,8 тэрбум жилийн туршид хувьсаж, хөгжиж, оюун ухаантан болтлоо төгөлдөржиж чадсан бактери, вирус, бүр хаг, замаг бололтой.

Хүн болж яваад мөхсөн шугам олон байгаа нь бичин хүн олон цэг дээр үүссэн, мөхсөн, харин хомосапиенс ганц цэг, нэг л бүс нутагт үүссэн, үржиж олон болсон, аажмаар тархсан, олон популяци, олон угсаатан болж хувирсан болох нь өндөр магадлалтай юм. Олдсон материал, баримтуудад тулгуурлан хүний үүсэл, гарвалын асуудлыг дахин дахин нягтлах замаар л бид үнэнд ойртох болно. Энэ ажил судлаачдаа хүлээж байна.
Монгол угсаатны түүх хомосапиенсаас шууд эхтэй, хамгийн урт настай, мандал, бадрал болон уналт, доройтол олонтой болох нь өмнө өгүүлэгдсэн зүйлүүдээс тодорхой байна. Өнөө үед гэхэд л монгол угсаатан олон тивд, олон улсад, олон янз статустайгаар аж төрцгөөж байна. Тэдний зарим хэсэг нь угсаатны хувьд мөхөж, тооны хувьд цөөрч, хэл ба соёл нь бусдад уусаж үгүйсгэгдэх боллоо. Жишээ нь буриадууд хэлээ хөгжүүлээгүйгээс бараг бүх нэр үг нь орос болж хэл нь мөхөж байна. Өвөрлөгчид маань орчин үеийн соёл, шинжлэх ухааныг монгол хэлээрээ илэрхийлж сурах, хэлээ баяжуулж, өргөтгөж байх ёстой. Эс тэгвээс хэл нь, авиа нь, үгс нь хятад болсоор монгол хэл тэнд ч бас мөхөх болно.

Хэлийг ер нь ямар үсгээр тэмдэглэж, бичиж байгаа нь чухал биш юм. Уг хэлний авиаг бүрэн, сайн илэрхийлж байгаа бол, аль болох цөөхөн тэмдэгттэй бол, энгийн байх, хэмнэлттэй байх үндсэн зарчимд нийцэж байгаа бол тэр бичиг, үсэг сайнд, оновчтойд тооцогдох ёстой. Хэлийг тэмдэглэх үсэг, бичгийн хувьд үндсэрхэх, өмнөх уламжлалд баригдах, шүтэх нь хоцрогдол, төөрөгдөл, тэнэглэл, бүр мухар сүсгийн илэрхийлэл мөн болно.
Нийгмийн амьдрал, хүний үйл ажиллагааны аль ч тал, хэсэгт харилцааны хэрэглүүр болж чадаж байгаа амьд хэл, орчин үеэ тусгаж, илэрхийлж, аливаа утгыг дамжуулж чадаж байгаа амьд хэл л чухал юм. Мөнхүү амьд, баялаг, хөгжингүй, чөлөөт, сайхан хэл, яриагаа ямар ч бичиг, үсгээр тэмдэглэж байж болно л доо. Үсэг, бичиг ч гэсэн тэмдэгтийнхээ хувьд хөгжиж, шинэчлэгдэж, техникийн шаардлагаар өөрчлөгдөж байх нь мэдээжээр хэвийн үзэгдэл мөн. Хэл, ярианаас аль хойно, хожуу үүссэн бичиг, үсэгт угсаатан бүхэн байнгад л сонголттойгоор хандаж, элдэв янзын бичиг, үсэг хольж, сольж хэрэглэсээр л иржээ. Энд цаг үеийн онцлог байдал, техник-технологийн шинжтэй өөрчлөлт одоо ч, ирээдүйд ч хийгдсээр байх болно.

Судлаач, профессор Д.Чулуунжав

 

ДАДАЛ 1: Буруугаа тохох хүнийг хайдаг

Ядуу хүн хариуцлага хүлээх дургүй. Өөрийн бүтэлгүйтэлд хамт ажилладаг хүнээ, даргаа эсвэл тогтолцоог буруутгана. “Тэр байгаагүй байсан бол би аль хэдийнээ амжилтад хүрчихсэн байх байсан юм” эсвэл “Бүгд надад саад болж байна, би юу ч хийж чадахгүй байна” гэх мэтээр сэтгэдэг.

ДАДАЛ 2: Цаг алддаг

Бидэнд бага балчир байхаас л “Долоо хэмжиж, нэг огтол” гэж сургасан. Цаг хугацаа өнгөрсөөр л, харин та хэмжсээр л. Эцэст нь өмнүүр чинь өөр хэн нэгэн орж таны хэсгийг огтолчхоод яваад өгнө. Анхны алхмыг хийхээс айдаггүй, өөрийнхөө санааг бодит болгохоор зориглож, эрсдэл гаргаж чаддаг хүн л ялдаг.

Ядуу хүний сэтгэхүйтэй хүн цаг алдаж, гараа хумхиж сууснаа бусад руу чихдэг.

ДАДАЛ 3: Эрсдэл гаргадаггүй

Ядуу хүмүүс эрсдэл гаргах дургүй Тэд бага ч гэсэн тогтмол орлоготой байхыг илүүд үздэг. Үр дүнд нь цалингаас цалингийн хооронд амьдардаг.

ДАДАЛ 4: Үнэгүй суралцахыг хүсдэг

Ядуу хүн маш олон үнэгүй сургалт, тренинг, семинарт хамрагдана гээд хүсэлтээ илгээчихсэн байдаг. Гэхдээ ихэнхэд нь очдоггүй. Ингэж явсаар, тухайн хүнд өөрт нь байнга суралцаад байгаа мэт санагддаг боловч үнэндээ хөгждөггүй. Үнэгүй бяслаг хаана байдаг билээ дээ… Амжилттай бизнесмен болохын тулд сургагч багштайгаа нүүр тулан уулзаж, тавьсан зорилгодоо хүрэх тодорхой төлөвлөгөө гаргах хэрэгтэй. Сургалтын үнэ бол ирээдүйн амжилтын үзүүлэлт болохоос гадна таны сэдэл, зоригийн үнэ цэн юм шүү.

ДАДАЛ 5: Бусдын хөдөлмөрийг үнэлдэггүй

Ядуу сэтгэхүйтэй хүн бусдын хүч хөдөлмөрийг шулж амьдардаг. Дуу, кино эсвэл программ суулгамаар бол торрентоос үнэгүй татна. Түүний амьдралын философи бол үнэтэй эд зүйл, үйлчилгээг үнэгүй авах арга замыг эрэлхийлэх. Ядуус ядуустаа зориулж бүтээсэн торрент зэрэг хулгайн сайтууд түүний амьдралыг ихээхэн хөнгөвчилдөг. Үнэтэй бүтээгдэхүүнийг үнэгүй татсан бол хулгайлснаас өөрцгүй. Бусдын оюуны хөдөлмөрийг хулгайлах нь үргэлж ядуу амьдралаар амьдрахад яллаж байдаг юм.

ДАДАЛ 6: Өөрийгөө өрөвддөг

Хүмүүс хааяа асуудлын үндэс нь хүрээлэн буй орчинд байгаа гэдэгт итгэчихсэн байдаг. Амьдарч буй улс эсвэл хот нь таалагддаггүй, ядуу гэр бүлээс гаралтай зэрэг ядуу хүнд өөрийгөө өрөвдөх шалтаг мундахгүй. Гэхдээ өрөвдөх сэтгэл дээр хөрөнгө босгоно гэвэл худлаа.

ДАДАЛ 7: Гонгинож, гомдолдог

Мөнгөөр дутагдах нь сэтгэл санаагаар унах шалтгаан болдог гэдэг бол нууц биш. Баян сэтгэхүйтэй хүн бүтэлгүйтэл бүрийг зорилгодоо хүрэхийн тулд давах ёстой даваа гэж үздэг. Тэр хувь заяандаа гомдож, гонгинодоггүй. Мэдээж зарим үед хэн нэгэн чамайг өрөвдөөсэй гэж хүсэн тохиолдсон бүх зүйлээ яримаар санагддаг л даа. Гэхдээ тэглээ гээд юу ч өөрчлөгдөхгүй, түрийвчин дахь мөнгө чинь үржихгүй.

ДАДАЛ 8: “Хүмүүс юу гэх бол?” гэж боддог

Амжилттай хүн өөрийгөө хувь хүн талаас нь үнэлж чаддаг бөгөөд бусдын санал, бодлоос хамааралгүй амьдарч чаддаг. Харин ядуу хүн эсрэгээрээ – хүч хөдөлмөр, цаг завынхаа ихэнхийг бусад хүмүүсийн нүдэнд хэрхэн харагдах бол гэж санаа зовон, имижээ алдахгүйг хичээдэг. Өөрийгөө илүү хүчтэй, амжилттай нэгэнтэй харьцуулж тэрэндээ гутардаг. Тэгээд дахиад л гонгинож эхэлнэ дээ.

ДАДАЛ 9: Мөнгөө хий дэмий зүйлд үрдэг

Ядуу хүнд санхүүгийн стратеги гэж байдаггүй. Түүний зорилго бол – мөнгө олох, тэгээд үрэх. Харин баячууд олсон мөнгөөрөө хөрөнгө оруулалт хийж өсгөхийг боддог.

“Мөнгөгүй юм чинь юугаараа хөрөнгө оруулах вэ?” гэж боддог бол хамгийн буруу. Ирээдүйнхээ талаар бодохгүй байгаа болохоор мөнгөгүй байгаа юм. Баян хүн гэж мөнгө их олдог хүнийг биш олсон мөнгөө ухаантай зарцуулж чаддаг хүнийг хэлнэ.

ДАДАЛ 10: Хоромхон зуурын орлого олохыг хүсдэг

Ядуус шинэ зүйлд суралцахыг хүсдэггүй, ирээдүйнхээ төлөө ажиллая гэж боддоггүй. Тэд зөвхөн яг одоо, энэ мөчид л шууд мөнгө олохыг хүсдэг. Энэ бол бүтээгч биш хэрэглэгч хүний сэтгэхүйн жишээ. Аль болох бага хүч зарцуулж их мөнгийг тэр дор нь олохыг хүсдэг.

ДАДАЛ 11: Дургүй ажлаа хийдэг

Ядуу хүнд дургүй ажлаа хийх 1000 шалтгаан олддог. Тэр Баасан гарагийг мөрөөдөж, даргаа зүхэн байж өглөө бүр ажилдаа явдаг. Өөрийн дуртай зүйлээ хийх зориг түүнд байхгүй. Ийм байдлаар, юуг ч өөрчлөхгүй явсаар хөгширч тэтгэвэртээ гарах нас нь болно.

ДАДАЛ 12: Цагаа хий дэмий үрдэг

Ядуу сэтгэхүйтэй хүн “цагаа яаж нөхцөөх вэ?” гэж гашилдаг. Энэхүү туйлын сөрөг тохиргоотой асуултыг зөв асуулт болговол: “цагаа хэрхэн үр бүтээлтэй өнгөрөөх вэ?” гэж асууна.

Цагаа хэрхэн зарцуулдгаас бүх зүйл шалтгаалдаг – ядуу хүн цагаа нөхцөөж, баян хүн цагаа зөв ашиглаж, улам их баялгийг бүтээдэг.

ДАДАЛ 13: Бусдын амьдралаар амьдардаг

Ядуу хүмүүсийн сэтгэхүйд нэгэн алдаа байдаг. Тэр нь бусдын амьдралыг өөрийнх дээрээ тусгаж ойлгох. Төрөл бүрийн олон ангит кино, уран зохиолын ном эсвэл Холливудын оддын амьдрал гэх мэтчилэн. Бусдын амьдралд тохиолдож буй үйл явдлаар амьсгалж, бусдын амжилтын сүүдэрт дарагдсанаар ядуу хүмүүс хий хоосон ертөнцөд амьдардаг.

Үүний оронд өөрийнхөө хувь заяаг өөрөө босгож, айдсаа даван туулж бүхнийг шинээр эхэл!

Та дээрх дадлаас өөрт хамаатайг олж харсан бол сэтгэлээр унах хэрэггүй. Харин ч ямар талаа өөрчлөх хэрэгтэйг олж мэдсэндээ баярлах хэрэгтэй. Зоригтой алхам хийх сэдэл авсан гэж найдаж байна. Амжилт хүсье!
Via: G.Jamts Mongolia

1. Еврей ээж хүүхэддээ жишээ нь “Чи муу байна”, “чи ч өөдгүй хүүхэд юм даа” гэж хэзээ хэлдэггүй, харин “Ийм сайн хүүхэд яагаад ийм тоогүй зүйл хийчихэв дээ”, Тун ч тусгүй хэрэг болжээ” гэдэг байна. Алдаа гаргах, сахилгагүйтэх зэрэг нь хүүхдэд байх ёстой хэвийн зүйл гэнэ. Яагаад гэвэл тэд энэ амьдралд урд нь амьдарч үзээгүй бөгөөд бүхий л зүйлийг шинээр танин мэдэж байгаа.
Хүүхдийг хийсэн болгон дээр нь шүүмжлэх нь тус болдоггүй, харин ч нөхцөл байдлыг улам хүндрүүлдэг гэж үздэг аж. Иймд хүүхэд бол дандаа сайн хүүхэд, харин хийсэн үйл нь тусгүй, тааруу зүйл байж болно.
Ийм зүйл хийхэд хүргэсэн учир шалтгааныг нь олоод тайлбарлан таниулахад хүмүүжлийн гол ач холбогдол орших нь. Нэг үгээр хэлбэл хүүхдийг өөрийг нь биш, хийсэн үйлдлийг нь авч үзэх нь.
2. Еврейчүүд маш гэр бүлсэг. Хүүхдийн уралдаан, тэмцээн гээд бүхий л зүйлд эмээ өвөө, ээж аав гээд бүгд л очиж харагдах вий. Хүүхэд уралдаанд ороод хамгийн сүүлд ирсэн ч “Ээ, энэ хурдан хүүхэд чинь манай хүүхэд байна шүү дээ. Хурдан гүйдэг тэр сайхан хөлийг нэг харья даа.
Би багадаа яг ингэж эхлээд аажмаар хурдаа нэмсээр хамгийн хурдан гүйдэг сурагч болсон шүү.
Миний хүү яг л аав юм даа” гэнэ. Хөгжмийн хичээл авч эхэлсэн охин хийлээ чахруулан дуугаргахад эмээ босч хүндэтгэлтэйгээр алга ташин “Яг зөв өнгийг олж дуугаргалаа шүү. Авьяастай юм гээч. Миний өмнө ирээдүйн алдарт Ростропов зогсож байна шүү дээ” гэнэ. Ийм маягаар хүүхэд болгон л ирээдүйн алдарт Абрамович, Аршавин, Билл Гейтс болдог бөгөөд ийм итгэл үнэмшлээр өссөн хүүхэд зорилгодоо хүрэх тэмүүлэлтэй болдог байна.
Ээж хүн бол үр хүүхдийнхээ амжилт ололт, уналт босолт бүх зүйл дээр хажууд нь байх ёстой гэсэн зарчим энд үйлчилдэг.
Гэхдээ хүүхдийнхээ өмнөөс бүхнийг хийнэ гэсэн үг биш. Хүүхэд өөрөө бүхнийг хийнэ.
Ээж дэмжинэ. Ээжийгээ байхад хүүхэд хүчтэй, урам зоригтой, бас өөртөө итгэлтэй, ямар нэгэн далдын ид шид туслаж буй мэт л аливаа зүйлийг илүү сайн хийж чаддаг байна.

Үс сахалгүй хавтгай нүүртэй, навтгар хамартай, жижигхэн онигор хоёр нүд нь хоорондоо их хол. Хувцас хунар нь чийг хүйтэн нэвтрэхээргүй, үсийг нь гадагш харуулсан хоёр давхар нэхий дээлтэй, тэр нь хайрстай төстэй харагдана. Ширэн юм уу төмөр дуулгатай. Зэр зэвсэг нь гэвэл тахир сэлэм, нум саадаг хоромсого зэрэг бөгөөд төмөр, бас ясан зэвтэй, манайхаас дөрвөн хуруу урт сумтай ажээ. Хар юм уу цагаан туг нь адууны хялгасаар хийсэн цацагтай. Жижигхэн биетэй боловч маш чийрэг морьдоо эмээлтэй, эмээлгүй унах бөгөөд тэдгээр нь алс газар давхиж, хоол тэжээлгүй явж сурсан байдаг. Тахгүй хэдий ч янгир ямаа мэт л уул, хавцал, агуйгаар торолгүй давхина. Гурван өдөр сэхээ самбаагүй давхиад өчүүхэн төдий амсхийж, тэвэр төдий өвс идэхэд л болчихно. Хүмүүс нь ч гэсэн хоол хүнсэндээ тэгтэл их анхаарахгүй бөгөөд хатуу ширүүн хүмүүжлээрээ л амьд явдаг мэт байдаг. Талх тариа үл хэрэглэнэ. Дан мах идэж, гүүний сүү (айраг), бас цус ууна. Олзлогдсон хүмүүсийг олноор нь авч явах агаад ялангуяа зэвсэглэсэн кумануудыг (кипчакууд) урдаа оруулан тууж тулалдаанд оруулна. Тулалдахгүй гэдрэг эргэвэл тэр даруй ална. Монголчууд өөрсдөө тулалдаанд орох гэж нэг их дурлахгүй. Алагдсан хүнээ авсгүйгээр газарт булна. Тэдэнд мориороо гаталж чадахгүй гол гэж байхгүй. Томоохон гол мөрнүүдийг бол үлээсэн ширэн тулам, зэгсэн сал (завь) хэрэглэн гаталдаг болжээ. Даавуу юм уу илгээр хийсэн асар майхан хэрэглэнэ. Тэд үй олноороо байх боловч буурилан буусан газраас нь чимээ шуугиан, хэрүүл маргаан ер үл сонсдоно. Тэд гай гамшгийг тэвчээртэй даван туулж, тэмцэл тулалдаанд шаргуу орно”.
Тайлбар: Энэ бичвэр бол халимаг монгол судлаач Эренжен Хара-Даваны (Эренджен Хара-Даван) (НТ 1883-1941) 1929 онд хэвлүүлсэн “Сод жанжин Чингис хаан, түүний үлдээсэн өв” (“Чингисхан как полководец и его наследие”) хэмээх номын хэсэг юм. Энэ номд Чингис хааныг цэргийн сод гарамгай жанжин гэдэг талаас нь голлон бичсэн бөгөөд бас Монголын эзэнт гүрний Евразид үзүүлсэн нөлөө, түүний дотор монголчуудын Орост үзүүлсэн нөлөөг дэлгэрэнгүй тоочсон байдаг. Энэхүү номыг 2002 онд монгол хэлэнд орчуулан хэвлэсэн ба 2003 онд дахин хэвлэжээ. Тус номын Бат хааны удирдсан Монголын их цэрэг Европт аялан дайтаж байх үед тэднийг өөрийн нүдээр үзсэн католик шашны санваартан Сплитийн Фомагийн (НТ 1200-1268) тэмдэглэлээс эш татсан хэсгийг та бүхэнд сонирхуулж байна.

Мөн Монголчуудын өв соёл, түүх уламжлал нэн эртнээсээ буюу баларлаг үеэсээ буган шүтлэгтэй салшгүй холбоотой юм. Үүний тод илэрэл Хүй нэгдэлийн үеийн хадны сүг зураг дээрхи буганы дүрс, МЭӨ 4-3 зууны үеийн байгууламж болох буган чулуун хөшөө, Хүннү гүрний буга оёж дүрслэсэн хивсний олдвор, Монголын нууц товчоонд гарч буй Гуа марал хэмээх нэр, бөө нарын оргой дээрхи бугын эвэр зэрэг гэрчлэх нь буй за.

Гэвч замд нь тулгуур биетэй эх өвдөж Дэнзэн өвгөнийг сандаргана. Завьчин өвгөн голын усанд сэлүүрээ алдаж, авах боломжгүй болсон ч хоёр гараараа сэлүүрдэж, мод бараадан завиа зогсоож, эх амарждаг. Өөрийнхөө үснээс тасдан хүүхдийн хүйг боолгоод өмсөж явсан дан цамцаа хүртэл тайлж өгнө. Завин дээр мэндэлсэн бяцхан үрийг тэврээд нулимс дуслуулан буй нь үнэхээр хүний сайхан сэтгэл гэж ямар агуу болохыг мэдрүүлэх аж. Энэ бол Монгол Улсын Ардын жүжигчин, найруулагч Д.Чимэд-Осорын бүтээсэн олон сайхан дүрийн нэг “Хүний сайхан” сэтгэл киноны Дэнзэн өвгөний дүр. Тэрбээр Монголын кино урлаг хийгээд театрын олон бүтээлээрээ цаг хугацааны уртад амьдран буй уран бүтээлч юм.
Д.Чимэд-Осорын мэндэлсний 110 жилийн ойд зориулсан гэрэл зургийн үзэсгэлэн өчигдөр нээлтээ хийлээ. Тус үзэсгэлэнг Д.Чимэд-Осор агсны хүү Ч.Болд зохион байгуулж, аавынхаа уран бүтээлийн цаг хугацаагаар үзэгчдээ аялуулж байгаа юм. Үзэсгэлэнгийн танхимын баруун талын жигүүрт Л.Ванган “Эмч нар” жүжгийн Өлзий (Д.Чимэд-Осор) 1953 он гэсэн зураг түүний драмын урлагт 24 жил хөдөлмөрлөсөн уран бүтээлийнх нь 10-аад зургийг өлгөжээ. Харин танхимын зүүн хэсэгт “Цогт тайж” киноны “Ли Сан Син” 1945 он, “Ардын элч” киноны дэн буудлын эзэн (Д.Чимэд-Осор) Ариунаа (Цэвэлсүрэн) 1959 он гэсэн түүний дэлгэц, кино урлагийн түүхэн цаг хугацааг хүүрнэх зургууд байлаа. Харин үзэсгэлэнгийн танхимын хойд талын жигүүрт Монголын зураачдын зурсан зарим зургийг дэлгэжээ.
Энэ үеэр Д.Чимэд-Осорын хүү Ч.Болд “Аавынхаа мэндэлсний 90, 100 жилийн ойд зориулсан үзэсгэлэнг Монголын театрын музейд гаргасан. Тухайн үед 100 гаруй зураг, эдэлж хэрэглэж байсан хувцас биет үзмэрийг дэлгэж үзэгчдэд хүргэсэн. Харин энэ удаа гэрэл зураг болон хөрөг зураг дагнасан үзэсгэлэн гаргавал үзэгчдэд илүү сонирхолтой байх болов уу гэж бодсон. Энэ удаа драмын театр, кино урлаг болон Монголын зураачдын зурсан зарим зургийг сорчлон дэлгэлээ. Монголын зураач урчууд аавын минь зургийг олон янзаар зурсан байдгийг номын эх бэлтгэж байхдаа анзаарсан юм. Мөн үзэсгэлэнгийн танхимд драмын театр болон дэлгэцийн бүтээлд аавтай минь хамтарч ажилласан уран бүтээлчдийн хамт авахуулсан зургийг дэлгэхийг илүү эрмэлзсэн. Аливаа уран бүтээлд хамтран тоглогч гэдэг том нөмөр,түшиг юм гэдгийг ойлгож, хүүгийн үзэгчийн хувьд хүндэтгэдэг юм. Тиймээс 1936 онд аавыг Бөмбөгөр ногоон театрт ажиллаж эхлэхэд хамгийн анх алтан портнер болж жүжиглэсэн Ч.Долгорсүрэн, Г.Гомбосүрэн гуайн зургууд бий. Энэ үзэсгэлэнг эдгээр уран бүтээлчийн үр хүүхэд ач зээ нь үзээд миний ээж, эмээ өвөөгийн зураг байна. Ямар сайхан юм гээд баярлаасай гэж бодсон” гэлээ.
Үзэсгэлэнгийн танхимын голд “Хүний сайхан сэтгэл” киноны завьчин өвгөн Дэнзэнгийн гаансаар тамхи татан, голын дэргэд алсыг ширтэн суугаа хөрөг зураг өлгөөтэй байлаа. Ч.Болд аавынхаа сор болсон уран бүтээлийнх нь уг зургийг гэрийнхээ хойморт залдаг. Үзэгчиддээ хоёр дахь удаагаа дэлгэн харуулж буй нь энэ аж. Уг зургийг зураач Н.Орхон зурсан байна. Тэрбээр уг бүтээлийнхээ өмнө зогсоод “Өнөөдөр бид ахмад үеийнхээ хийж бүтээсэн зүйлийг мартаж болохгүй.
Энэ алдартай авьяастай уран бүтээлчдийн үед нийгэм нь өөр байсан ч гэсэн оюун санаа, соёл урлагийн хувьд бие даасан байдлыг бий болгож чадсан. Энэ суурин дээр өнөөдрийн бид бий болж байгаа. Тиймээс өнөөгийн залууст сануулах уг үзэсгэлэнг зохион байгуулж байгаад баяртай байна” гэсэн юм. Үзэсгэлэнгийн нээлтэд Д.Чимэд-Осортой хамт ажиллаж байсан уран бүтээлчид болон тэдний үр хүүхдийг урьсан байв. Энэ үеэр Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн кино телевизийн зураач Т.Боош “Намайг 18 настай Монголын кино үйлдвэрийн босгыг алхахад уран бүтээлийн минь анхны гарааг гаргасан уран бүтээлч хүн бол Д.Чимэд-Осор гуай. “Гологдсон хүүхэн” кинонд зураачаар ажиллая гэсэн орон тоо байхгүй.
Оёдолчноор намайг анх авч байсан юм.Тэгээд оёдолчин хийгээд хажуугаар нь зургаа зураад явдаг байсан. Харин дараагаар нь 1992 онд “Нүгэл буян” киноны ерөнхий зураачаар намайг ажиллуулсан. 19-хөн настай хүү киноны ерөнхий зураачаар ажиллана гэдэг том боломж. Д.Чимэд-Осор гуай хүнийг тэр бүр магтахгүй, хэлье гэснээ шууд хэлчихдэг, ажигч гярхай хүн дээ” хэмээн хуучилсан юм.

“Зууны мэдээ” сонин
П.Амгаланбаяр

,Америк л гэнэ,энэ юу юм бэ?.Миний толгойг мэдэх эрхийг хэн америкт өгөөд байгаа юм.Хятад л гэнэ,тэр бас юу юм бэ?.Миний нутгийн газар шороон дээр дураар туучих эрхийг хэн өгөөд байгаа юм бэ?.Бусад улс орнууд ч адилхан,гол нь тэдэнд өөрсдийгөө ийм байдалд оруулах эрхийг хэн өгөөд,олгоод байгаа юм бэ?.Яагаад тэд бидний сайхан бүхнийг авч байж,биднийг хогийн байдалд үлдээгээд байна вэ?.Яагаад эх орны минь хараа булаасан сайхан байгалийг сүйтгэж байж,ямар ч төлбөр өгөхгүй дураар авирлана вэ?.Тийм эрхийг хэн олгоод байгаа юм бэ?.Эдүгээ хүртэл уламжлагдсан Монгол хүний сайхан бүхэн хэний буруугаас арилан уусаж байна вэ?.Яагаад хамтын хүчээр,нэгнээ хариуцдаг байсан төр минь ганхан байна вэ?,яагаад вэ?.Хор шар минь буцалж буруутанг хайгаад байлаа,газрын гаваар орсон ч олно доо чамайг гэсээр хайн явсаар олсон чинь муу өгөр толгойлсон би өөрөө байдаг байгаа.Тийм ээ,би өөрөө бас та,бид бүгдээрээ.Монголчууд нийтээрээ буруутан.Буруутны гол алдаа нь өөрийн толгой үгүй байгаад л байна даа.Толгой байхгүй юм чинь бусдын амаар ,мөн бусдын тархиар жолоодуулж байгаа явдал юм.Бусад юм чинь бусдыгаа бодно уу гэхээс манийгаа бодно гэдэг гонж юм байна гэдгийг дэлхийн сүүлийн зуун жилийн түүх харуулж байна.Монголчууд бид өөрийн түүхтэй,өөрийн үзэл баримтлалын сэтгэлгээтэй,арга барилтай,аж амьдралтай байтал яагаад бусдыг дуурайж байх ёстой юм бэ?.
Танхай Балчир

Тайваньд буй хөрөг Мин улсынх гэв. Худалдсан хүн Чэн овогтын эцэг ДИУ-ын Монголтой холбоотой ажил хийж байсан сайд ажээ. Ши Шү Чин/史树青1922－2007/，Жан Хэн/张珩1915～1963/, Шие Жи Лиү/谢稚柳1910—1997/ нарын 6 мэргэжилтэн цаас, будаг, хүний төрх, нэрлэсэн бичээс, зураглалын аргад үндэслэж Юань гүрний үеийн бүтээл гэж тогтоосон бөгөөд ордны зураач Хорихосон зурсан байх магадлалтай гэж үзсэн. Тайваньд буй хөрөг нь Чин улсын хаан ордоны Нан Шүн Диан харшид “Юань улсын хаад хатадын хөрөг”-үүдтэй хамт байсан, тэдгээр хөргүүд их бага нь адил өрмөг нэхмэл дээр зурсан Мин улсын зураачдын эш хөргийг нь дууриаж хуулж зурсан зураг гэж үздэг юм байна хэмээж …

@Turbat Nyamzai

Шаллер Төв Африкийн уулын гориллуудыг сэргээн нутагшуулах судалгааны ажлыг хийж, Пакистанд цоохор ирвэсийн гэрэл зургийг анх удаа авчээ. Мөн Хятадын аварга пандааг судлах зөвшөөрөл авсан барууны анхны судлаач билээ. Түүний хамгийн сүүлийн судалгааны бүтээл бол “Into wild Mongolia” ном юм. Энэхүү ном нь коммунистуудын эрхшээлд 70 жил байж, хиймэл дагуул болон баруунаас тусгаарлагдсан улсад анхлан судалгаа хийсэн АНУ-ын алдартай эрдэмтний бүтээл гэдгээрээ онцлогтой. Шаллер 1989-2018 онд Монгол болон олон улсын биологичидтой хамтарч бүс нутгийн ховор зүйлийн амьтдыг судалжээ. Ингэхдээ цоохор ирвэс, мазаалай, цагаан зээрийг голлон судалсан байна. Мөн тэрбээр газар нутаг, Буддын шашин шүтлэг, коммунизмын доорх ширүүн цаг үе, арван гуравдугаар зууны түүхэн хүн Чингис хааны тухай монголчуудын үзэл бодлыг нэгтгэн тайлбарлажээ.
Шаллерыг Монголд 1989 онд анх ирэхэд улс орон бүхэлдээ ЗХУ-аас хараат байв. Тэрбээр орон нутгийн дэлгүүрийн хоосон тавиуруудыг хараад гайхсан гэдэг. Энэ тухайгаа “Судалгааны багийнхан хэдэн долоо хоногийн турш хонины мах, гурилтай хоол идэж яг л нүүдэлчин малчдын адил амьдарч байлаа. Хааяа зочломтгой малчин айлд очиж, сүүтэй цай ууж, боорцог, ааруул иднэ. Бид цоохор ирвэсийг тусгай сумаар буудаж унтуулаад радио хүзүүвч зүүсэн юм. Цоохор ирвэсийн судалгаа хийж байхад говийн баавгайг ажиглах боломж тохиосон. Би 20 жил Монголд биологийн судалгаа хийсэн. Миний хүү Эрик манай экспедицэд нэгдсэн. Тэрбээр Монголын тухай мэдээлэлтэй судлаач бөгөөд цоохор ирвэсээр дагнасан судалгаа хийж байгаа. Эрик 20 жилийн өмнө миний хүзүүвчилсэн ирвэсүүдийн амьдралын хэв маягийг судалж, сонирхолтой нийтлэл бичсэн” гэжээ. Шаллер АНУ, Орос, Европын биологичидтой хамтран Монголд судалгаа хийдэг байв. Одоо Монголын залуу судлаачидтай хамтран ажиллах болжээ.

Тэрбээр “Дорнод Монголын тал өргөн уудам ч биологийн төрөл зүйл нь аюулыг сөрөн арай гэж оршин тогтнож байна. Энэ бол миний хамгийн хайртай нутаг. Их талын эзэд болох зээрийн сүрэг мөхлийн ирмэгт байна. Монголын Засгийн газар дорнод нутгаа яаралтай хамгаалах хэрэгтэй. Тусгай хамгаалалтад авсан нутагт газрын тосны өрөмдлөг, олборлолт, төмөр зам барилгын ажлыг зөвшөөрдөг улс Монголоос өөр байхгүй.
Энэ мэт зүй бус менежмент нь дэлхийд ховор ан амьтдын тоо толгой цөөрөхөд шууд нөлөөлсөн. Эцэст нь хэлэхэд өнөөгийн монголчуудад эртний их хаадынх нь зарлиг, дуу хоолой үгүйлэгдэж байна” гэж номдоо бичжээ.

Х.Эрдэнэзаяа