Category: Үндэсний соёл, зан үйл

Нийтдээ Хасагт Богд уул, түүний залгаа Дунд Хасагтхайрхан, Зүүн Хасагтхайрхан, Богд, Дунд Богд, Зүүн Богдын нурууд нь гүн хавцал, ам хөндийгөөр олонтоо зүсэгдсэн хадат шовх оргил, байц цохио, үхэр чулуут сайр, мөстлөгийн мөлгөр чулуун дайрга, нуранги асга бүхий Алтайн сүрлэг уулсын дүр төрхийг агуулсан байдаг. Хасагтхайрханд шохойн чулуу, гантиг чулуун том жижиг агуй хонгил цөөнгүй бий.
Хасагтхайрхан нь усны сүлжээгээр баян нутаг. Оргилоос нь эх авсан гол горхи нь хавцал хөндийгөөр урсан бэлийн захад хүрч хурдас хөрсөнд шургадаг. Бэлээр нь элсэн говь орших боловч 2200-3000 метрийн өндөрт нь хээрийн бүс оршиж, түүнд 100 ам километр талбайтай ой мод байдаг. 3000 метрээс дээш өндөрт нь тагийн бүслүүр оршино. Ингэж нэг ууланд говийн бүсээс эхлээд хээр, ой тайгын бүс тохиолдох нь ховор юм. Хасагтхайрхан уул нь далайн төвшнөөс дээш 3578 метр өндөр. Говь-Алтай аймгийн төв Алтай хотоос 80 километрт орших Жаргалан сум нь үзэсгэлэнт уул нурууд дунд оршдог. Хойд талаар нь Хасагтхайрхан уул дүнхийнэ. Энэ уулын орчинд олон төрлийн анагаах увьдастай рашаан хангай говийн хосолмол хөрсөн дээр халуун уур татуулан урсах нь нэн сонирхолтой харагддаг. Монголын их элсний нэгээхэн хэсэг нь энэ суманд байдаг.

Мөн залуужуула, цусан дахь сахарын хэмжээг багасгах, бамбайг хордлогыг бууруулах, бүх биеийн цусыг шингэлж, цусны даралтыг тогтворжуулах, ядаргаа арилгаж, нойргүйдлийг багасгах, элгийг хортой үйлчлэлээс хамгаалж, тархи, мэдрэлийн системийн үйл ажиллагааг сайжруулан хорт хавдраас сэргийлэх зэрэг үйлчилгээтэй.
Хэрэглэх заавар: Өдөрт нэг уут шингэн хандыг ууж хэрэглэнэ.
2. Бугын цусан эвэр
Энэхүү бэлдмэл нь ямар ч насны хүн хэрэглэхэд тохиромжтой.
Эрэгтэйчүүд: Цусны эргэлтийг сайжруулж, даралтыг тогтворжуулна. Биеийн хүчний болон оюуны ачаалал ихтэй ажилладаг хүмүүс хэрэглэвэл хүч тамир өгч, стресс ядаргааг тайлах үйлчилгээтэй. Зальци агуулсан тул үе мөчний өвчин, ясыг бэхжүүлж өгдөг. Бөөрний үйл ажиллагааг сайжруулдаг тул давсаг султай хүмүүс хэрэглэхэд үр дүнтэй байдаг.
Эмэгтэйчүүд: Эмэгтэйчүүдийн төрөл бүрийн өвчинг анагаах ба сарын тэмдэг тогтворгүй ирдэг, толгой эргэх, бие сульдах, цусны даралттай хүмүүс хэрэглэвэл тохиромжтой. Цусны эргэлтийг сайжруулдаг тул арьсны өнгийг сэргээж, өнгөлөг толигор болгоно.
3. Улаан хүн орхоодойн бэлдмэл
Энэхүү бэлдмэл нь тархины цусан хангамж, цусны эргэлтийг сайжруулах биед байгаа хортой бодиё болон хлостренийг гадагшлуулах, архаг хууч өвчтэй хүмүүст илүү үр дүнтэй. Хөгшрөлтийг удаашруулах, эмэгтэйчүүдийн цэвэршилтийн үед илрэх зовиуруудыг багасгах ба цэвэршилтийн хугацааг хойшлуулна. Чихрийн шижин өвчтэй хүмүүсийн цусан дахь сахарын хэмжээг тохируулж түүнээс үүсэх өвчнөөс сэргийлнэ. Элэгний өвчинг анагаахад хэрэглэх бөгөөд шар өвчин, элэгний хатуурал зэргийг эмчлэхэд илүү үр дүнтэй. Ходоодны үйл ажиллагааг сайжруулж, хорт хавдраас урьдчилан сэргийлж, биеийн эсэргүүцэл дархлааг сайжруулах ба мэс заслын дараах өвчин сэдрэлтээс сэргийлнэ. Бэлгийн чадавхийг сайжруулан, нойр булчирхайн үрэвсэл өөрчлөлтийн үед хэрэглэнэ.
Хэрэглэх арга зам: Насанд хүрсэн хүн өдөрт -2 удаа уух ба нэг удаад 1 пакет ууж хэрэглэнэ. Тунадас үүссэн тохиолдолд сайн сэгсэрч хэрэглэх ба халааж уух үедээ өөр саванд хийж хэрэглэнэ.
4. Анар жимсний ханд
Өнөө үед эрдэмтэд анар жимсийг тогтмол хэрэглэхийг зөвлөж байна. Энэхаүү жимс бүх төрлийн амин дэм болон эрдэс бодисоор баялаг юм. Цусан дахь бөөмийн хэмжээг нэмэгдүүлж, дэмжинэ. Цусан улаан эсэд үйлчилж цус багадах өвчин ба үүнээс үүдэлтэй амархан ядрах, амьсгаадах зовиурыг мартана. Мөн гэдэс дотрыг цэвэрлээд зогсохгүй түүнд орших шимэгч хорхойг туудаг ба амны хөндийн залгиур хоолой, улаан хоолойн замыг цэвэрлэнэ. Инсупиныг орлох ба чихэрлэг, исгэлэн амттай уг жимс чихрийн шижин өвчнөөс урьдчилан сэргийлж, цусан дахь сахарын хэмжээг бууруулах үйлчилгээтэй . Хорт хавдрын үед химийн эмчилгээ хийлгэж буй хүн эмчийн зааврын дагуу хэрэглэвэл хордлого тайлдаг. Арьсыг цэвэр толигор болгон эрүүлжүүлж, цусны даралт бууруулах ба мөн шалтгаангүй айх түгших, нойр хулжихад тустайгаас гадна мэдрэлийн системийг тайвшруулна. Дааврын ялгаралтыг сайжруулж сарын тэмдгийн үед ууц нуруугаар өвдөх болон цэвэршилтээс үүдэлтэй зовиураас салгана. Үрэвслийг бууруулж, элэг, бөөр, уушиг, чих, нүд, эмэгтэйчүүдийн өвчин гэх мэт бүх төрлийн үрэвсэл болон гэдсэнд өнгөр тогтоож, суулгалтыг зогсоодгоороо сайн талтай.
5. Шингэн хальци
Ургамлын гаралтай шингэн кальци нь бие махбодь доторхи шингэн орчны хүчил шүлтийн харьцааг хэвийн хэмжээнд барихад чухал шаардлагатай байгалийн эрдэс ба бичил бодисын тэнцвэрт нэгдэл юм. Шингэн кальцийг өдөр бүр тогтмол хэрэглэхэд кальцийн дутагдал нөхөгдөж бие махбодид явагдах бүх төрлийн бодисын солилцооны үйл ажиллагааг сайжруулан, булчингийн уян хатан чанар дээшилж мөгөөрс ба ясны бүтцийг нөхөн сэргээнэ. Мөн хоол боловсруулах ба зүрх судасны өвчинд өртөх эрсдэл эрс багасч, дархлааны системд таатай нөлөө үзүүлэхийн зэрэгцээ цусан дахь холестерины хэмжээг бууруулан хорт хавдар үүсэх эрсдлийг бууруулна.
Хэрэглэх заавар: Өдөрт 12 уутыг ууна.
6. Элэг шүүгч бэлдмэл
Энэхүү навчит ургамлаас гаргаж авсан шүүс нь хүний эрүүл мэндэд сайн болохыг эрдэмтэд тогтоожээ. Хүний биед удаан хугацааны турш хуримтлагдсан өөх болон элэгний үрэвсэл, эмийн бодис, үйлдвэрийн хорт болисоор хордох үед хоргүйжүүлэх, эд эсийг хамгаалах, эмчлэх, урьдчилан сэргийлэх гэх мэт зорилгоор хэрэглэнэ. Мөн шар өвчин, бөөр давсагны үйл ажиллагаа муудах, өтгөн хатах, чихрийн шижин гэх мэт өвчнийг анагаахад маш сайн.
7. Элэг хамгаалах бэлдмэл
Уг бэлдмэл нь вирусээр үүсдэг элэгний өвчин болон хүний архидалттай холбоотой үүсдэг элэгний өөхлөлт, элэгний хатуурлын үед хэрэглэхэд үр дүнтэй. Ургамлын гаралтай учраас хүний биед харшлах нөлөө байхгүй бөгөөд удаан хугацааны турш хэрэглэсэн эмийн хорт нөлөө, элэгний цочмог ба архаг үрэвсэл, элэгний үйл ажиллагааны хямралыг хэвийн болгоход туслах үйлчилгээтэй.
Хэрэглэх заавар: Өдөрт 1-2 уутыг ууна.
8. Дунчунхачу-Зүрхнийх
Зүрхний дутагдал болон түүний усан хангамжийг сайжруулж, хүний биеийн дархлааг сайжруулна. Өдөр тутам хоол тэжээл болон бусад зүйлээс өөрийн биед хэрэгцээт амин дэм эрдэм бодисуудыг авч чаддаггүй, амархан ядарч сульдаж, ядаргаанд ордог хүмүүс хэрэглэснээр биеийн эсэргүүцэл сайжирч, стресс ядаргаа түргэн хугацаанд тайлагдаж, нүдний хараа болон арьсанд сайнаар нөлөөлнө.
Найрлагандаа: далайн гүнд 360 хоног ургадаг Дунчунхачу гэдэг цэвэр ургамлаар хийгдсэн ба витамин С болон бусад амин дэмүүд агуулагдсан.
Эмчилгээний курс нь 30 ширхэг
9. Тэчү
Найрлагандаа: Цэвэр байгалийн гаралтай улаан чавга болон бусад амин дэмүүдийг агуулсан. Энэхүү ундаа нь цусны даралт буулгаж, нөхөн төлжих үйл явцыг сайжруулан, ядаргаа тайлах үйлчилгээ үзүүлнэ.
Хэрэглэх заалт: Өдөрт 1-2 шилийг ууна. Эмчилгээний курс нь 30 ширхэг
10. Таурин-Шинэ Вакус /цэнхэр/
Эмийн үйлчлэл: Үндсэн найрлагандаа орох Таурин нь цусны даралт, зүрхний цусан хангамжийг эрүүл байлгаж, цусны даралт ихсэх, зүрхний шигдээс өвчин үүсэхээс сэргийлэх, элэгний үйл ажиллагааны хямралыг хэвийн болгоход туслах үйлчилгээтэй. В бүлгийн витаминууд нь мэдрэлийн систем, нүд , арьсны үйл ажиллагаа, цус төлжилт, нүүрч усны солилцоог зохицуулах үйлчилгээтэй.
Хэрэглэх заалт: Элэгний цочмог ба архаг үрэвсэл, элэгний хатуурал болон цусны даралт ихсэх өвчин, зүрхний ишеми өвчний эмчилгээ, түүнээс урьдчилан сэгийлэхэд хэрэглэнэ. Мөн биеийн эд эсийг сэргээж биеийн дархлааг сайжруулна.
Найрлагандаа: Таурин витамин В6, витамин В2, инозитол, жимсний сироп гэх мэт олон төрлийн амин дэм агуулсан. Эмчилгээний курс нь 30 ширхэг
11. Пукбанжа /эрэгтэй/
Найрлагандаа: Энэхүү бэлдмэл нь найрлагандаа Пукбанжа жимсний ханд ихээр агуулсан ба төрөл бүрийн жимснээс гаргаж авсан амин дэмүүд орсон. Энэахүү бүтээгдэхүүн нь бэлгийн чадавхийг дээшлүүлэх, хүч тамирыг сэргээх, алдагдсан энергийг нөхөх, бодисын солилцоог идэвхжүүлэх, биеийн эсэргүүцэл дархлааг сайжруулж, ядаргаа тайлна. Биеийн тэнхээ тамир, мэдрэлийн системийн үйл ажиллагааг дэмжин, цус төлжүүлэн, бие организмыг залуужуулах үйличлгээ үзүүлнэ. Мөн энэ хандыг хэрэглэснээр өвчин тусахаас сэргийлж, тамир тэнхээ сэргэн, хоол боловсруулах үйл ажиллагаа идэвхждэг.
Хэрэглэх заалт: Өдөрт 1-2 уут ууна. Эмчилгээний курс нь 60 ширхэг
12. Vimamin-Gold
Найрлагандаа: Витамин С, жимсний ханд, алимны шүүс, таурин, никотины хүчил, зальцийн пантотенат, витамин В2, натрийн фосфат болон бусал амин дэмүүд агуулсан. Энэхүү ундаа нь тархины үйл ажиллагааг идэвхжүүлэн, биеийн эсэргүүцэл, дархлааг сайжруулан, арьсыг уян хатан болгож, хүч тамирыг сэргээнэ.
Хэрэглэх заалт: Оюуны болон биеийн хөдөлмөр эрхэлж буй хүмүүсийн алдагдсан энергийг нөхөж, тамир тэнхээг сэргээхээс гадна, мэдрэлийн ядаргааг тайлж, гоо сайхан эрүүл мэндийг сайжруулан хамгаалах үйлчилгээтэй. Мөн нүүрний батга, сэвх, толбыг арилган арьсаг цэвэр толигор тунгалаг болгон үс хумсны бэхжилтийг сайжруулна. Өндөр тунгаар витанчин С агуулсан ба төрөл бүрийн хүний биед шаардлагатай амин дэмүүдээр баялаг тул биеийн эсэргүүцлийг сайжруулж, биеийг эрүүлжүүлэн хоолны дуршлыг нэмэгдүүлнэ.
13. Сонюу
Найрлагандаа: Энэхүү ундаа нь анар жимсний ханд, төрөл бүрийн амин дэм, эрдэм бодис агуулсан. Элгийг шүүж, цусыг цэвэршүүлж, шингэлэх ба нүүрний сэвх толгой, батгыг арилган арьсыг цэвэр тунгалаг болгож, үс хумсны бэхжилтийг сайжруулна. Мөн хөдөлмөр эрхэлж буй хүмүүсийн алдагдсан энергийг нөхөж тамир тэнхээг сэргээхээс гадна мэдрэлийн ядаргааг тайлж, гоо сайхан, эрүүл мэндийг сайжруулан хамгаалах үйлчилгээтэй.
Эмчилгээний курс нь 30 ширхэг.
14. Хунсам-Хүн орхоодой
Энэхүү витамин нь төв мэдрэлийн системийн үйл ажиллагааг идэвхжүүлж, ядаргаа арилгах, цусны эргэлтийг сайжруулах ба элэг, үе мөч, дотоод эрхтнүүдийн үйл ажиллагааг сайжруулж, даралтыг хэвийн байлгах, нас уртасгах, цус цэвэршүүлэх, хордлого тайлах үйлчилгээтэй. Мөн хүний биеийн эсэргүүцэл дархлааг сайжруулах, оюуны болон бие мах бодийн ядаргаа сульдаа, цус багадалт, зүрхний үйл ажиллагааны хямрал, чихрийн шижин, бэлгийн сулрал ба ходоодны үрэвсэлтэй болох үед уухад тохиромжтой. Мөн хагалагааны дараа илүү үр дүнтэй.

замын сажуур хэнгэрэг, аянгат сажуур хэнгэрэг, зуу хэнгэрэг, шидэмт хэнгэрэг, яруу хэнгэрэг, бага хэнгэрэг, харанга, уст цом, лонх зэрэг зэмсэг багтдаг.
Хэнгэрэг гурван төрөлтэй. Их хэнгэргийг үхрийн ширний нимгэн хэсгээр бүрдэг бол, жижиг, дунд хэнгэргийг ямааны арьсаар хийдэг. Цохиурыг нь бургас, хушаар ишилж, үзүүрт нь зөөлөвч хийдэг. Хэнгэрэг, бөмбөрийг анх тэнгэрийн дууг дуурайлгаж үйлдсэн гэдэг домог бий. 1981 онд Ардын хувьсгалын 60 жилийн ойн концертод зориулан төрийн хэнгэргийг наамал банз, шир, шуумал, нагтан, зүмбэр, сийлбэр, будаг, дагнаас, үүлэн хээ, угалз зэргээр чимэглэн Төрийн шагналт Д.Индрээ дахин сэргээн хийжээ.

Сэлжук, Мэшхээдээс бусад Түрэг нарыг Монголын хаадууд үүсгэсэн байдаг. Хиргисүүр, буган чулуу, хүн чулуу бүгд Монголын өвөг дээдэс юм.
Булган Баянагт сумын Шивээт улааны
Түрэг төрийн тайлга тахилгийн газар.
Хануй Хүнүй голын цутгал бэлчирт.
Та бүхэн үзэл бодлоо бичиж эх нутаг өвөг дээдсийн соёлоо хамгаалж туслана уу?

Эх сурвалж: Tatar Mongol

20 гаруй шавар ваар сав болон ан амьтад илэрч олдоод байгаа юм байна. Малтлага 2023 оны долоодугаар сарын 31-нд дуусна гэж Дархан-Уул аймгийн Соёл, урлагийн газраас мэдээллээ.

Хоосон олон үг дэмий
Хотол олонд тустай
Бүтээлт үйлс эрийн чимэг.
Чин зориг барьж
Чинээгээрээ зүтгэж,
Санаснаа бүтээгээд сагсууран бүү хөөр.
Эр хүн бол,эр хүн шиг бай.
Зөв гэж бодвол зүрхтэй бай.
Үнэний төлөө үхэхээс бүү ай.
Журам алдаж,нэр хугарснаас
Зуу дахин үхсэн нь дээр бий.
Царай алдаж биеэ бузарлаад
Амьд явсны хэрэг чамд
Ашигтай гэж бодвол дэмий.
Эр хүн бол, эр хүн шиг л бай.
Энэ ертөнцийн жаргалаас эрх чөлөөгөө өгвөл
Эр биш ээ, эрэнцэр.
Жаргалын төлөө биеэ худалдвал
Шившгийн муу тэр ээ.
Гуйж явсан ч яамай,
Эрх чөлөөгөө л бүү алд.
Эр хүн бол эр хүн шиг бай.
Тэмцэлд зоригтой бол,
Тэнгэр хүмүүс хэн ч дарж чадахгүй чамайг.
Догшин их салхинд дайруулавч
Хуга татуулахаас хулчийж бөхийдөггүй
Хатан царс мод шиг бай.
Зургийн тайлбар :
Судар бичгийн хүрээлэнгийн шинэхэн ажилтан 22-23 настай Бямбын Ренчин. 1927-28 он
БНХАУ-д зочилон явж байхдаа Бямбын Ринчен гуай нэг удаа Түмэн газрын Урт Цагаан хэрэм үзжээ. Гадаад, дотоодын олон аянчин, жуулчидын нүдэн дээр, гэнэт Ринчен гуай Цагаан хэрэмний наад талд гараад ногоон ширгэн дээр өөдөө харан хэвтээд өгч гэнэ. Цуг явсан орчуулагч нь ихэд гайхаж :
* * *
-Та яаж байна аа? гэсэнд
-Энэ хэрэмнээс урагших нь Эртний түүхт Хятадын нутаг Эгц өндөр хэрэмнээс хойших нь
Эзэн Чингисийн удмын Монгол нутаг
Хүн /Хүннү/ гүрний довтолгооноос сэргийлж
Хөөрхий боолууд энэ хэрмийг босгосон юм
Нутагтаа ирсэн хүн чинь Нуруугаараа хэвтэж болно биз дээ хэмээгээд, хэвтэхэд нь зарим хvмvvс энэ газар эртнээсээ хятад угсааныхан амьдарч байсан энэ тэр гэж л дээ. Тэгэхэд нь их багш -Хятадууд ухаантай хvмvvс ээ. тэд хэзээч гэрийнхээ дундуур хашаа хатгахгvй. гэж амын тагласан гэдэг.

3. Гэрийн үүсэл, хөгжил • Ёж-Хавтгай чулууг ирмэгээр нь нийлүүлэн тавьж хашлага хийгээд дээгүүр нь мөн хавтгай чулуу тавьж дээврэлсэн сууцыг хэлнэ. • Халхаар-Нарыг халхлах оромжийг хэлдэг байжээ. Зарим газар сүүдэр, сүүдрэвч хэмээдэг.Халхаар нь мод, чулуун 2 янз байна. Нэн дээр үед хүмүүс 2 мөчрийг тодорхой зайтай газар суулгаад түүн дээрээ нэг мөчир хөндлөн тавьж бөхлөөд түүнийгээ налуулан олон мөчир, сургаагийг зэрэгцүүлэн тавьж өвс, навчаар хучсан сууцны зүйлийг халхасун гэж нэрлэдэг байжээ.
4. • Нөр-хавтгай чулуу давхарлах буюу өрж ширэг, шавар зэргээр шавсан амсрыг чулуугаар тагласан дугуй буюу дөрвөлжин хэлбэртэй оромж юм. • Нэрсэг-мод босгож юмаар хучсан сууцыг хэлдэг. • Сөр-дөрвөн мод босгож юмаар бүрсэн буюу 2 талд тэгш юм тавьж бүрсэн түр сууц • Хороот-үерт эвдэрсэн нүх буюу чулууг ашиглан дөрвөлжлөн барьж дотор талаас нь шавсан орой онгорхой сууц
5. • Хаснаг-чулуу хад, ургаа мод зэргийн хажууд мод түшүүлэн тавьж өвс холтос зэргээс бүрдсэн нөмөр оромж • Улаалж-зээр гөрөөсний арьс, үйс зэргийг нар хурц гарах үед хур бороо орох үед гал түлэх • Тэлүүр-2 ацтай модон дээр хөндлөн мод босгон арьс шир бөгтөрсөн сууц • Балгаан-мөчир, холтос мэтийг ашиглан барьсан түр оромж
6. • Далавч отог-2 ацтай модыг газар суулгаад хөндлөн тавих буюу эсвэл хоёр ургаа модонд хөндлөн тавиад нэг талд нь мод налуулан түшүүлж хар модны холтос, өвс зэргээр хучиж нөгөө талыг онгорхой байлгаад бороо, салхи, шуурганаас хамгаалах, гал түлэхэд нөмөр болгох оромж • Эбүсэн нэмбүлэ/ Эмбүүл/- Ургаа модны мөчир, гишүү зэргийг ашиглан барьж өвсөөр хучсан сууц оромж
7. • Урц-Урт сургааг модны оройг боож босгоод газар шийрлүүлэн өвс, холтос зэргээр хучиж барьсан түр оромж • Өвсөн овоохой-мод матаж тогтоон өвс холтос зэргээр хучсан оромж • Яв-чулуу, шавар сууц бөгөөд дотор талын хана эгц, гадна талынх хаяаруугаа налуу дөрвөлжиндүү хэлбэртэй, навтгардуу сууц • Тагз-эгц ханатай дөрвөлжиндүү хэлбэртэй сууц • Хадан сууц-байгалиас тотсон агуйн байр
8. • Нүхэн сууц-гуу жалга зэргийг ухаж хонгил болгон зассан сууц • Газар сууц-халхлах дээвэр байхгүй малтмал байр • Хадан гэр-хад, чулуу ашиглан барьсан хиймэл агуйн орон • Нүхэн гэр-газар ухаж дээрээс нь битүүлэн хүн суух хоргодох орон • Газар гэр-газар малтан хэдэн арван хүн багтахаар зайтай болгоод чулуу, модон хана туурга хийж баганадсан орон юм. • Эрүкэ-монгол нутагт нэн эрт оршин суугчдын сууцны нэг
9. Хувцас хунартай холбогдох эдлэг соёл • Монголд нутагласан нэн эртний хүмүүсийн хувцаснаас одоогоор мэдэгдэж байгаа хувцсыг авч үзье. • Хаадай-ширхэгт ургамал сүлжиж хийсэн нөмрөг өмсгөл • Хаадас-өвс зэргээр хийсэн хаалт хувцас • Хаалт-навчны урт шилбэ, модны дүрс зэргээр хийсэн халхавч өмсгөл • Халх-өвс, холтос, навчны урт шилбэ, ширхэгт ургамал сүлжиж хийсэн халхлах өмсгөл • Хормогч-өвс, навч, ургамал зэргээр хийсэн бэлхүүснээс доош өмсөх өмсгөл • Нөмрөг- ширхэгт ургамал сүлжиж хийсэн нөмрөх өмсгөл
10. Тэртээ үед хэрэглэж байсан бүс • Өвс сүлжиж хийсэн өвсөн бүс • Дэрс зэргийг мушгиж хийсэн мушигмал бүс • Ширхэгт ургамал сүлжиж хийсэн сүлжмэл бүс • Навчит бүс
11. Монголд нутагласан нэн эртний хүмүүсийн өмсөж байсан гутал, өмдний тухай мэдэгдэхгүй бөгөөд харин хэд хэдэн малгайтай байжээ. • Өвсөөр хийсэн өвсөн малгай • Навчаар үйлдсэн навчин малгай • Цэцгээр хийсэн цэцгэн малгай • Шувууны өдөөр хийсэн өдөн малгай
12. Эртний хүмүүсийн оёдолгүй хувцас • Тохойвч, элгэвч, аравч, өвдөглөгч, захавч, бөгсөвч, нөмрөг, ташаавч, тоорцог, год гэх мэт Эртний хүмүүсийн оёдолтой хувцас • Бугуйвч, бэлхэмж, нуруувч, углаа, ханцуйвч, хормойвч, задгай дээл, цээжмэг, годон малгай, оройвч, сийрсэн малгай, сэрүүн малгай, хулгавч, шагайвч, улсан малгай гэх мэт.
13. Эдлэг соёлын бүрэлдэхүүн хэсэг, түүний тогтвортой бүрдвэрийн нэгэн болох хувцас нь ард түмнүүдийн нийгмийн болон соёлын хөгжлийн төвшин, төлөв байдал, үндэсний ухамсар, гоо сайхан, зан үйл, угсаатан ястны түүхэн хөгжил, онцлогийг тодруулах чухал ач холбогдолтой. Хувцсыг • Ердийн • Баяр ёслолын • Гоёлын • Тусгай зориулалтын хэмээн ангилдаг.
14. Үүнээс гадна Монгол угсаатан, • Угсаатны бүлгүүдэд хувцасны өвөрмөц онцлогууд бий. Эртний хүний өмсгөл нь нэм/ нэмнээ/ хэмээх нөмөргөн хувцас байсан боловч ийм хувцасны дурсгал одоо хэр яг биетээр олдоогүй байна. Хүннү гүрний түүхэнд холбогдох археологийн дурсгал, сурвалжийн мэдээнээс үзэхэд тэд баруун тийш зөрдөг энгэртэй дээлтэй, ээтэн хоншоор бүхий гутал, асарган бүстэй байжээ.
15. Үүнийг Сүмбэ, Нирун нар залгамжлан авчээ. Жирийн хүмүүс, харц ардын хувцас түүхэн цаг үеүүдэд төдийлөн их өөрчлөгдөлгүй явж ирсэн боловч ястан угсаатны бүлэг бүрт өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлог байлаа. 19, 20-р зууны зааг үеийн монголчуудын хувцсыг Халх маягийн, Өвөрлөгч маягийн, Ойрад маягийн, Буриад маягийн, Халимаг маягийн хэмээн 5-н үндсэн бүлэгт хувааж болно.
16. Монголчуудын хувцсанд дээл онцгой байр суурь эзэлнэ. Эртний монгол дээл нь хув захтай байсан агаад хув зах нь аажимдаа тойруул болон дөрвөлжин маягийн болсон аж. Дээлийг халхчууд дээл, тэрлэг хэмээн нэрлэдэг бол дөрвөдүүд “дэвэл”/үстэй дээл/, “үч”/өнгө татсан дээл/, “лавшиг” нөхөрт гараагүй залуу эмэгтэйн зуны дээл, “цэгдэг”/нөхөртэй эмэгтэйн өмсдөг нимгэн дээл, “тэрлэг” цэгдэгдэй адил утгатай гэх мэтээр нэрлэнэ.
17. Их төлөв явган явахад зориулсан хувцасны нэг бол ахар хормойтой оготор дээл юм. Харин хүйтэн бороотой буюу сэрүүн цагт хэвнэг хэмээн давхацыг хэрэглэх бөгөөд хэвнэгийг их төлөв эсгийгээр задгай энгэртэй, урт өргөн ханцуйтай, захтай хийнэ.
18. • Эрэгтэйчүүд хантаазыг хэрэглэдэг. Хантааз нь задгай шууд энгэртэйгээрээ хэвнэгтэй төстэй боловч эмжээр, гоёо, хийдэг эдлэл зэргээрээ ялгаатай. Монголчуудын дунд ихэд дэлгэрсэн давхар хувцасны төрөл бол дах, цув юм. • Монголчуудын малгайн үндсэн төрөл нь зуны цагт өмсөх халбан, харцага малгай, тоорцог, өвлийн чихтэй малгай / маахууз маягт лоовууз/, хэрээн живэр малгай зэрэг болно. Харин 13-14-р зууны үед эмэгтэйчүүд богтаг малгайг хэрэглэдэг байжээ.
19. • Бүс нь хүндтэй эдлэлийн нэг бөгөөд урт хормойтой хувцсыг хумин эвтэйхэн болгох, биедээ байнга авч явдаг хутга, хэт, цохиур, сумны саадаг, асарга зэргийг агуулах гэсэн 2 үндсэн зориулалттай. • Цамц нь дотуур хувцасны төрөлд багтах бөгөөд монгол цамц ханцуй, хормой, зах, мөр зэргээрээ янз бүр байдаг. • Монголчуудын анхны гутал нь “гур гөрөөс мэтийн амьтны годоор үйлдсэн годон гутал байв” гэж Х.Пэрлээ үзжээ.
20. Дарьганга хийцийн эмээл
21. Хоол ундны зүйлтэй холбогдох эдлэг соёл Монголчуудын уламжлалт хоол ундны асуудлаар хийгдсэн судалгаа нь их төлөв угсаатны зүйн чиглэлтэй байна. Манай уламжлалт хоол унд нь Монгол орны эрс тэс уур амьсгал, нүүдлийн мал аж ахуйтай харилцан шүтэлцсэн байдгаараа онцлог юм. Монголчууд хоол ундыг махан хоол, цагаан идээ, цай ундаа, ёслол хүндэтгэлийн хоол унд, өдөр тутмын хоол ундны дэг гэсэн төрлүүдэд хуваадаг.
22. Махан хоол нь нэн эртний агаад монголчуудын хоол ундны үндсэн төрлийн нэг юм. Махан хоол хүнсэнд малын сацуу ангийн мах үлэмж хэрэглэнэ. Махан хоолыг тураг махан хоол, дотор махан хоол, шийр толгойн хоол гэж ерөнхийд нь ангилан үздэг. Монголчууд махыг борцлох, үүцлэх, шуузлах зэргээр хадгалдаг өвөрмөц арга технологийг бий болгосон ард түмэн.
23. • Цагаан идээ нь сүүгээр хийдэг хоол ундны төрөл бөгөөд малын сааль сүүний хугацаа болон янз бүрийн аргаар нөөцөлж хадгалахад хялбар байдгаас үүдэн бүхий л жилийн туршид хэрэглэх боломжтой. • Ундаа нь цай, хярам, шийдэм, гүүний айраг, шимийн архи зэрэг олон төрлөөс бүрдэнэ. Эдгээрийн дотор хамгийн өргөн хэрэглэгддэг нь цай бөгөөд сүүтэй цай, бор цай, хийцтэй цай гэх мэт төрлүүдтэй.
24. Ёслол хүндэтгэлийн хоол унд: цагаан сар зэрэг баяр ёслол болон хүндэт зочноо дайлахад зориулагдсан байдаг. Энэ төрлийн хоолонд ихэвчлэн хонины мах тэргүүлэх бөгөөд ёслолын зэрэг дэвээс хамаарч уг хоолны ундны төрөл, хэмжээ ялгагдана. Хуримлах, хүүхэд угаах, хүүхдийн даахь авах, гүү үрслэх, эсгий хийх зэрэг зан үйлийн нэгэн хэсэг болгож хүндэтгэлийн хоол ундыг хэрэглэдэг.
25. Ашигласан ном • Л.Сономцэрэн. Монголын эртний соёл урлаг.УБ.,1989.тал-4-25 • МУИС.Монголын түүх. УБ.,2010.тал-338-346

Сайхан хотын
Хөөрхөн хархүү
Сайн байна уу?
Тэнэгэр говийн
Тэмээчин бүсгүй
Сайн байна
Намар та манай нутагт
Нартай хамт ирсэн юм уу
Сэгс цагаан богд ууланд
Сэрүү унах болоогүй юмуу
Цэлгэр говь минь нараа дэлгээд
Цэнхэр хадаг шиг намиатан байна
Сар хаяанд хонож салхины үзүүрээс
Хээрийн үнэр анхилан
Нарны элч ус мэт
Газрын хээлэнд шингэж
Намрын говь дулаан байна
Зун намартаа говь ингэж
Зуух мэт голдоо халаад
Өлгийтэй нялхас шиг
Өвөлдөө илчээр амьсгалж
Цан хүүргээ үргээн
Цас үүлэндээ хайлдаг юм
Нүдэнд дулаахан хархүү та
Нүүдлийн шувуу байсан юм уу?
Уужим говийн бяцхан бүрд би
Ус нь цалгиж үлдсэн юмуу
Сэм сэмхэн санаа алдаад
Сэтгэл нэг л сүжрээд байна
Намар та манай нутагт
Нартай хамт ирэхдээ
Намайг ганц түлсэн шүү дээ
Батиар биш дээ хүнийг та
Барьж харах шахсан шүү дээ
Өөрөө тэгж өдөхийг өдчихөөд
Өндөг шиг дуугүй явчихаад
Шувуу бүхэнд үг заагаад
Шуудан бүхэнд захиа дайгаад
Нэгдлийн даргаас ч санаа зовохгүй
Нээрэн та намаржин чадлаа
Уншаад баймаар таны захидлууд
Уулзахын заяа өгөөч гэжээ
Уулзахын заяа өгье гэтэл
Учралын жаргал аваач гэжээ
Учралын жаргал авъя гэтэл
Улаанбаатарт ирээч гэжээ
Сэгс цагаан богдоо орхиод
Сэтгэл юугаа дагая гэвэл
Хонгор таны гэргий болоод
Хот газар сууяа гэвэл
Говь нутгийн хүрэн бүсгүйн
Гоо үзэмж хүрэх болов уу
Онгож гандсан миний царайд
Оо энгэсэг таарах болов уу
Уур гүйсэн байшинд суухаар
Утаагүй галд цай чанахаар
Улаа бутарсан говио орхиод
Улаабаатарт очъёо гэвэл
Буянтай ханийн цалин хүртсэн
Бурхан байлаа ч таарах болов уу
Буурал хангайн цагаан өвөл
Булган дээлтэй ч даарах болов уу
Уучлаарай найз минь
Уурлах хэрэггүй тоглосон юм

Улаабаатар сайхаан
Уулс тийшээ хаяа тэлсэн
Үүлс дээшээ дээвэр тулсан
Улсын минь чандмань эрдэнэ
Улаанбаатар сайхаан
Өдөн дэрнээс
Өглөө өндийж
Өнгийн шаахай
Өлмийд углаад
Цоохор торгон
Хэвнэг нөмөрч
Цонхны хөшиг
Хэцээр татаж
Халуун ус
Хананаасаа аваад
Цахилгаан зууханд
Цайгаа чанаж
Үеийн тандаа эрхлэн суувал
Үнэхээр нэгэн жаргал бус уу
Гурван талтай толины урд
Дөрвөн талаа толидон засаад
Гурван зүүгийн булган малгай
Төвхөн агаад жишүү тавьчихаад
Өрнө зүгийн шаавай гутлын
Өндөр өсгий шатаар товшиж
Цагаан харшийн ёроолоор
Цантай чулуун гудамжаар
Ажилдаа яаранхан
Автобусанд яаранхан
Амраг нөхрөө сугадан алхвал
Аяа бас жаргал бус уу
Ажил тарсны дараагаар
Аав ээжийн ерөөлөөр
Цэцэг шиг хөөрхөн хүүгээ
Цэцэрлэгээс хамт аваад
Цэнгүүн сайхан үдэш
Цэнхэр дэлгэц ширтээд
Хөвсгөр диваанд шигдэжд
Хөгжим дуу чагнан
Сайхан бие эрүүл
Санаа сэтгэл саруул
Бие биенээ хайрлан суувал
Бидэн хоёрын жаргал бус уу
Тэгэвч найз минь би
Тэнгэрийн энэ л хаяандаа
Тэмээчин эгэл заяандаа
Тоост их говийн
Тортогт хөх асар
Сэгс цагаан богддоо
Сэтгэл хоргодоод болохгүй нь
Сундлан нүүх үүлс шиг
Суварган цэнхэр уулсаа
Сувд шиг бэлд нь гялалзах
Сум нэгдлийн төвөө
Энэ нутагт тулсан
Эцэг өвгийн галаа
Он жилээр нэхэлгүй
Орхиод явж чадахгүй нь
Ай даа сайхан говь минь
Алтан шаргал говь минь
Анагай гурван цоохор
Ажин гурван ширдэг
Ах дүү гурван хаалга
Аман гурван сээр
Ар гурван дэл
Алаг гурван шанд
Задгай гурван хээр
Зах гурван бамбуу …
Нэр хүртэл шүлэг
Нээрээн сайхан нутаг
Аяа сайхан говь минь
Алтан шаргал говь минь
Солонгын долоон өнгө билээ
Идээний таван амт нь билээ
Ижил нь үгүй үнэртэн билээ
Ид шидийн үзэсгэлэн билээ
Аагтай цай шиг шаргалтан байдаг
Аргалын зоо шиг хиргэлтэн байдаг
Атан тэмээ нь хонгортон байдаг
Алагхан говьдоо хайртай би
Эмээлийн бүүрэг шиг элгэн хад нь
Эсгээд авмаар иртэй ч гэлээ
Ээрэм газрын алаг чулуу нь
Эрхний бөөр шиг элүүн билээ
Их говийг холоос харахад
Ихэмсэг алс нь хүйтэн ч гэлээ
Илчтэй хөрсийг нь алгаар дарахад
Илүүрийн ул шиг халуухан билээ
Хулангийн тоос шингэх бэл нь
Хуурайн ар шиг ширүүн ч гэлээ
Хүйсэн чинээ зүлгэн газраа
Хүүхдийн зулай шиг нимгэн билээ
Голдоо хүртэл хатсан юм шиг
Говийн заг хатуу ч гэлээ
Нарны илчинд ноцтол халсан
Нарийхан мөчир нь ногоон билээ
Цаадах уулс нь зэрэглэн хөвөх
Цагаан далай зэрэглээнд тунах
Өртөө газраас айлын гэр
Өдрийн од шиг цахилнам билээ
Халуун тогооноос бүрхээр авахад
Хамар цоргин бүгчих уур шиг
Таана аагсан хөхөмдөг манан
Талаар дэгдэн хөөрнөм билээ
Хүдэн татсан нутаг юугаа
Хүсэл нь дагаад халуун явдаг
Хүрэн царайтай говийн хүмүүс
Хүний ясаар сайн билээ
Ялаа хальтрам ханан хавцалд
Янгир нь ятаатай ассан байдаг
Асга шаргих хадан хавцалд
Аргаль хоньтой нийлсэн байдаг
Алаг тууз шиг эрээн цайдамд
Адуу нь хулантай уралдан байдаг
Тэнгэрийн хиаз шиг цагаан цээлэнд
Тэмээ хавтгай туйлан байдаг
Өнгө гэрлийн хувилгаан
Өвгөн манхны давалгаан
Говь сайхан нутагт минь
Гоё сайхан болж байна
Цагаан суурин хээр босож
Цахилгаан дэн гэрт асаж
Цэнхэр говьдоо манай нэгдэл
Цэцгийн мандал дэлгэж байна
Хүний санаа алс сууж
Хүсэл бодол нь айл бууж
Эгэл олны амьсгаа нийлсэн
Энэ нэгдэлд амьдрал сайхан байна
Намар та энэ нутгаар
Нартай хамт давхиж явахдаа
Манай нэгдлийн сайхныг биширч
Малчдын хойморт саатаж суухдаа
Уянга модтой цагаан гэрийг нь
Улаабаатарын ганган тавьцыг нь
Машинаа зогсоож гайхсан гэнэлээ
Малгайгаа авч магтсан гэнэлээ
Нээрэн ч энд говь шигээ
Нэгдэл маань өргөн байна

Сэгс Цагаан Богд шигээ
Сэтгэл минь өндөр байна
Үеийн найз нь өөрийн нэгдлийн
Үүднээс сөхөж өрхнөөс татаж
Алсын хүнд хайраа хадгалж
Айлын хүүгээс түүнээ харамлаж
Задгай шаргал хүлгэн говьдоо
Зандан шатар шиг зуун тэмээгээ
Үүрийн туяанаар өрж явна
Үдэш болтол нүүж явна
Хонгор найз минь уулзъя гэвэл
Холын надтай учиръя гэвэл
Нар шиг говьдоо таныг урья
Сар шиг гэрээ энд барья
Эрхэм таныг эргээд ирэхэд
Эгийн голынхоо алимаар дайлъя
Усан үзмийг нь багцыг таваглаж
Ургацын шимээр хүндлэн цайлъя
Хангайн гоёлыг говьд өмсгөх
Хотын соёлыг хөдөө хүргэх
Хувь заяаг та бидэнд
Хувьсгалт буурлууд тавьсан байна
Хот хөдөө адилхан болох
Хойчийн өдрийг ойрхон болгож
Залуу насныхаа хамаг өнгийг
Зах нутагтаа хамаг өгье
Маргад тэнгэрийн чулуун зүмбэр
Манант говийн үүлэн сүмбэр
Сэгс Цагаан Богд ууланд
Сэтгэл байвал жаргал байна
Аяны чинь дөрөөг
Сүү өргөн мялаая
Алсын чинь харгуйг
Сүй болгон хүлээе
Баяртай найз минь
Хариу бичээрэй
Байнгын минь хаяг
“Сэгс Цагаан Богд!”
Энэхүү алдартай найраглалын хариу болгож Т.Очирхүү агсан “Улаанбаатар минь баяртай” хэмээх найраглалыг нэлээд олон жилийн дараа бичиж байжээ. Найраглалыг бүрэн эхээр нь уншигч танд толилуулж байна.
(Д.Пүрэвдоржийн “Сэгс Цагаан Богд” найраглалын баатар тэмээчин бүсгүйн захидлын хариу)

Хөдөө нэгдлийн тэмээчин
Хөөрхөн бүсгүй сайн байна уу?
Холоос чамайгаа мөрөөдсөн
Хотын хархүү сайн байна аа
Сэгс Цагаан Богдод
Сэрүү унах болоогүй нь
Ус нутагтаа хайртай
Уяхан чиний санаа байна аа
“Нартай хамт явсан юм уу?” гэж
Надаас чиний асуудаг нь
Хайр юугаа илгээсэн
Халуун сэтгэлийн чинь үг байна аа
Тиймээ!
Холын чамдаа сэтгэлээ өгсөн
Хотын хархүү би
Нутгийн чинь нууранд хоргодсон
Нугасны нэгэн дэгдээхий байжээ.
Урин хавартаа эргэн ирэх
Усны нэгэн шувуухай байжээ.
Холоо эндээс чамайгаа хүлээж
Долоо хоногийн шуудан тоолж
Амрагийн сэтгэлд хайлан явахад
Өдөрт чи зүрхэнд минь багтах юм
Нар ээсэн говьдоо чи намайг татах соронзон юмуу?
Саран хээрлэх талдаа чи саатан хүлээх хань минь юмуу?
Үе үехэн санаа алдаад
Үнэндээ миний ч сэтгэл сүжрээд байнаа
“Намар та манайд ирэхдээ
Намайг ганц түлсэн” гэнэ шүү
“Батиар биш дээ хүнийг та
Барьж үзэх дөхсөн” гэнэ шүү!
-Өөрөө чи хөөрхөн төрчихөөд
Өөдөөс нь ширтэхээр доошоо харчихаад
Үг хэлэх гэхээр нүүр чинь улайчихаад
Үүд рүүгээ харан яараад байсан шүү дээ!
Мөдхөн тэгээд захиа бичихээр
Мэдээ сураггүй таг болчихоод
Удаж удаж нэг бичихдээ
Улаанбаатараасаа ирээч гэсэн шүү дээ!
Хонгор чинийхээ хүслийг дагаж
Хотоосоо би явъя гэвэл
Дурлал хайрынхаа сэтгэл дагаж
Дуулим талд чинь очъёо гэвэл
Ажилд борогшоогүй цагаан гарын минь
Алга хорсон цэврүүтэх болов уу?
Малд төшөөрсөн найзыг чинь хүн
“Мануухай” гэж шоолох болов уу?

-Санаснаа ингээд нөхдөдөө хэлэхээр
Цаашлуулж тэд маань намайг дөнгөх юм
Ний нуугүй үнэний чинь хэлэхэд
“Нийслэл хүүгийн” үлгэр болно гэлцэх юм
Нээрээ ч бараг үнэн дээ ! гэж дотроо бодовч
Нэг л юм сэтгэлийг минь зовоох юм
Байнгын чинь хаяг
Сэгс Цагаан Богд гэж санахаас
Байж суухын арга олдохгүй юм
Уучлаарай найзаа
Уудам говь нээрээ сайхаан
Зүйдэлгүй хөх тэнгэрийн
Хөмийх тэртээх хаяанд
Зүс цагаан талын
Хязгаар тэртээ холд
Сэтгэл дотор зүмбэрлэсэн
Сэгс цагаан богд уул бий
Итгэл хайрыг минь булаасан
Ээжийн нэгэн охин бий
Тэнгэр тулам бүтээлтэй
Нэгдэлч түмэн идээшсэн
Тэр сайхан нутагтаа
Зандан хүрэн тэмээдээ
Хариулж чи минь байгаа даа!
Захгүй өргөн говьдоо
Дуугаа дуулж яваа даа
Уудам энэ нутагт чинь
Өргөө гэрээ барьж
Ус нутгийн чамаар
Өрхнийхөө оосрыг татуулбал
Хөөрхий хүний үр гэж
Хөгшчүүдийн чинь сэтгэлийг уяраан
Хөөр баяр цалгим
Урам зоригтой амьдарвал
Бие биенээ хайрлаж суусан
Бидэн хоёрын жаргал бус уу?
Нам ардынхаа дуудсанаар
Найз чинийхээ хүссэнээр
Хөдөө нутаг сайхан байна гэж
Дуулж бахдаж явбал
Хөдөөгийн сэхээтэн энэ байна гэж
Дууриал болж явбал
Газрын холд саатаа нь үгүй
Гандашгүй хайрын сэтгэл бус уу?
Учиръяа гэмээн учирсан
Унтрашгүй хайрын жаргал бус уу?
Гэвч найз минь би
Гэгээн тансаг нийслэл хотоо
Гэршиж дассан гудам талбайгаа
Хорин хаврын намтар юугаа
Холбон дурсахгүй байж чадахгүйнээ
Сэгс Цагаан Богдоос явнаа гэхэд
Сэтгэл чинь ямар байлаа?
Учралын сайханд баясаад байвч
Улаанбаатараа орхино гэхээс
Уяхан сэтгэл догдлоод байнаа
“Уулс тийшээ хаяа тэлсэн
Үүлс дээшээ дээвэр тулсан
Улсын маань чандмань эрдэнэ” (чиний хэлдгээр)
Улаанбаатар нээрээ сайхаан
Дурсгал түүхтэй энэ л хотын
… дугаар амаржихын цэлгэр өрөөнд
Уужим орчлонд мэндэлсэн болохоороо
Улаанбаатартаа би хайртай байдаг юм
Аавын минь хэлдгээр хоолоо олохтой болгох
Авьяас ухаан тэлэх номын хуудас дэлгэж
Өлгий сайхан дүүрэгтээ хорин жил бүүвэйлсэн
Өрлөг дотно хотоо би бахдаж явдаг юм
Мандах өглөөний нар нь улаан
Манай хувьсгалын туг нь улаан
Жанжин Сүхийн хөшөө баатар
Жаргалтай түмний нь түүх баатар
Нэр нь хүртэл шүлэг
Нээрээн Улаанбаатар сайхан хотоо
Энэ л хотын хөгжөөнт дүүрэгт
Эрх танхилхан насаа үдэж
Их сургуулийн нь саруул танхимаас
Эрдмийн шим хүртэж гарсан
Унаган хүү нь билээ би
Үзэмж тансаг хотынхоо
Үер шиг хөврөх олны урсгалд
Үеийн найз чинь бүл нэмж
Үүрээр эртлэн ажилдаа явдаг юм
Дөлгөөн Туулын хөвөөнд орших
Дөрвөн давхар нэгэн ордонд
Цагийн зүүтэй уралданхан
Цаас үзэг нийлүүлэнхэн
Буурал профессорын зөвлөгөө сонсож
Буман номын хуудас дэлгэж
Эрдэм шинжилгээний сэдэвт зохиол
“Элсэн далайн хөлөг” -өө бичиж байдаг юм
Домогт өмнийн говийг туулж
Дорнод монголын талыг барж
Тэмээний тухай муугүй судалсан байтлаа
Тэмээчний тухай муухан мэддэг байснаа
Намар танай нутгаар явахдаа
Найз нь үнэндээ ойлгосон юм шүү
Эрдэм шинжилгээний эрэл дундаа
Энхрий чамайгаа олсон юм шүү
Тэнэгэр говийн
Тэмээчин бүсгүй минь ээ
Ирэхгүй нь дээ! гэж итгэл алдрах
Ийм л хүн байж дээ гэж сэтгэл гутрах болоогүй шүү!
Одоо би чинь, чинийх боллоо
Орон гэр минь танайх боллоо.
Тэнүүн говийн чинь бахдах сэтгэлтэй
Тэмээчин чамтай амьдрах хүсэлтэй
Хөгжөөнт хотын нэгэн хархүү
Хөлгийн жолоог чам руу заллаа.
“Залуу насныхаа хамаг өнгийг
Зах нутгийн чамдаа өгөхөөр”
Загийн галын халуун илчээр
Эцгийн голомтыг үүрд бадраахаар
Холын чамдаа сэтгэлээ өгсөн
Хотын хархүү би
Сүү өргөн мялаасан
Аяны чинь дөрөөнд гишгэж
Сүй болгон хүлээсэн
Алсын чинь харгуйд орлоо

… Ай Улаанбаатар
Аз жаргалтай нийслэл хот минь
Сэтгэлд дотно хотынхоо хөгжөөнт дүүргээс гарч
Сэлүүн талын хөдөө рүү хөлгийн жолоо залахад
Эргэн эргэн хоргодох эцгийн минь гэр шиг санагдаж
Эгэл нэгэн хүү чинь баяртай хэмээн ёсолж байна.
Энхрий дотно хот минь баяртай, баяртай
Тэмээчин бүсгүйтэй амьдарлаа холбож
Тэнгэрийн хаяанаас чамайгаа мөрөөдөхөөр
“Дүү хот” -ыг чинь хөдөөд байгуулалцаж
Дүүжүү холоос тэмүүлэн суухаар
Униар татсан говь тийш хүү чинь явлаа
Улаанбаатар минь баяртай.

Монгол ээж араг тэврэн төрдөг байсан нь гал голомт нь үргэлж элбэг дүүрэн өсөн дэвжиж, төрж байгаа хүүхэд гэр бүлээ тэтгэсэн сайн хүн болохыг бэлгэдэж байгаа хэрэг ажээ. Гэрийнхээ баруун урд хэсэгт төрдөг учир нь тухайн айлын хамгийн их буян хишгийг хадгалдаг хэсэг гэж үздэгтэй холбоотой. Гэрийн баруун урд хэсэгт байрлах эсгий туургыг монголчууд гөвдөггүй. Яагаад гэвэл тэр туургыг гөвөх юм бол буян хишгээ хамт гөвж байхгүй болгоно хэмээн цээрлэдэг. Түүнтэй холбоотой нэгэн домог буй.
Эрт үед нэгэн бадарчин лам тэнүүчилж яваад цөөн хэдэн малтай, үр хүүхэдгүй нэгэн эхнэр нөхрийнд иржээ. Гэтэл тэр айлын нэг зузаан сүүлтэй хонь бусдаасаа нэг л содон байсан бөгөөд тухайн айлын хамаг буян хишиг нь тэр хонинд л байна хэмээн боджээ. Тэгээд бадарчин тэр айлд үлдэхээр шийдэж “танай малыг би нэг жил хариулж өгье” хэмээжээ. Айлын эхнэр нөхөр хоёр баярлаад бадарчинг үлдээсэн бөгөөд нэг л мэдэхэд жил өнгөрсөн байжээ. Тэгээд бадарчин лам явах болсноо хэлэхэд айлын эзэн сандраад “та манайд их тус боллоо, юу дуртайгаа ав” хэмээжээ.
Харин бадарчин нөгөө том сүүлтэй хонийг заагаад аваад явах гэтэл тэр айлын нохой нь ирээд нөгөө хонины сүүлийг нь тас хазчихжээ. Бадарчин лам нэг л учир боллоо шүү гэж бодоод нөгөө хонио болиод харин хээрийн замд ханьтайг нь бодож нохойг чинь дагуулаад явъя гэжээ. Гэтэл нохой нь гэрийнхээ баруун урд талын хананы эсгий туурганд сарьчихаад яваад өгч гэнэ. Тэр цагаас хойш тэр айл улам өөдлөн дэвжиж маш их мал хөрөнгөтэй баян чинээлэг айл болж үр хүүхэд ч төрж гэнэ. Тийм учраас өнөөг хүртэл хөдөө айлд буухдаа тухайн айлын баруун урд талаас нь зүглэж орвол маш их бэлгэшээдэг ёстой. Мөн гэрийнхээ баруун урд хэсэгт малынхаа буян хишгийг хүндэтгэж айрагны хөхүүр, мориныхоо эмээл, малынхаа тоног гэх мэт хэрэгслийг байрлуулдаг. Хоёр гурваараа саахалт буусан айлын байрлалыг харж байгаад хамгийн баруун талд бусдаасаа арай урд байрласан айлд эхэлж ордог. Энэ нь тухайн хот айлын хамгийн хүндтэй ахмад настан хүний гэр юм.

Уруу харсан пирамид хэлбэртэй булшны их бие 47м, бунхан руу орох үүдэвч 38м урт. Малтлага судалгааны явцад НТ 80 – 100 оны үед хамаарах Шаньюйгийн булш болохыг тогтоосон. Дагуул 29 дагуул булшинд 1.7 настай хүүхдээс 35 настай эрэгтэй хүн хүртэл нийт 28 хүн, нэг адууг хамтад нь оршуулсан байна.

#АЛТАН ХЭЭТ АВС: Язгууртны авсыг монгол гэрийн хана мэт хээлэн алтаар чимэглэж, эрдэнийн чулуу шигтгээ бүхийгээр хийсэн байдаг нь “хадан гэр”-ийг зэхэж оршоодог эртний уламжлалтай холбоотой. Мөн гол бунхан орчимд 21 адуугаар тахил үйлдэж, адууны хэрэгсэл дагуулж, үнэ цэнэтэй эд хэрэглэл, алт мөнгөн чимэглэл бүхий сүйх тэргүүдийг жиргэн хийсэн байсан.
#ХААНЫ ЯС: Шаньюйгийн шарилаас зөвхөн гавлын ясны хэлтэрхий, дунд чөмөгний яс үлдсэн байсан. Өмнө нь 100 орчим антропологийн олдвор байдаг ч хаад, язгууртных тэр бүр олдож байгаагүй учраас энэхүү ясны олдвор нь антропологийн хувьд ач холбогдолтой. ДНК-ийн судалгаа нь өнөөг хүртэл маргаантай байдаг хүннүчүүдийн угсаа гарвалын талаарх эргэлзээг тайлахад хувь нэмэр болно гэж үзсэн. Дундад Ази, Казахстан, Киргизстан, Турк зэрэг орнууд Хүннү нарын ур гарал үүслийг булаалдсаар байгаа билээ.
#СҮЙХ ТЭРЭГ: Бунханаас жижиг, том нийт 15 орчим сүйх тэрэгний эд ангиуд гарч ирсэн бөгөөд тэдгээрээс бүтэн угсрагдах боломжтой 6-7 тэрэг байжээ. Нэг сүйх нь ханз үсэгтэй, гоёлын хийцтэйг үзвэл Шаньюйд Хан улсын хуанди бэлэг болгосон байх. Бусад сүйх нь хүннү хийцтэй, чимэг урлал онцгой байдаг нь Шаньюй нарын эрхэм тансаг хэрэглээг илэрхийлдэг. Тэрэг болон хөллөх морины тоног хэрэгслийг тэр чигээр нь алт, мөнгө, эрдэнийн чулуугаар чимж, хүрлээр гайхалтай нарийн урлажээ.
#ШАГАЙ ба ТАМГА: Шаньюйгийн булшны зүүн талаар байрлуулсан 3 дугаар дагуул булшнаас нэг нас 7 сартай хүүхдийн оршуулга олдсон юм. Тэрхүү хүүхдийн булшинд 200 шагай хийсэн байсны 20 гаруй нь тамганы дүрстэй. Тэдгээрт Чингис хааны “наран тамга”, Өгөөдэй хааныхны “дэгрээ тамга”, Мөнх хааны удам угсааныхны “сэрээ тамга” зэрэг нь яг тэр хэлбэрээрээ дүрслэгдсэн байдаг нь маш чухал баримт юм. Чингис хаан болоод боржигон овогтныг Хүннүгийн эзэнт гүрний Шаньюй нарын залгамжлагч нар гэдгийг баталжээ.
#РОМ АЯГА: Судалгааны багийн ахлагч доктор, профессор Д.Эрдэнэбаатарын өгүүлснээр Гол мод II малтлагын нэгдүгээр булшнаас гарсан шилэн аяга цаг хугацааг тогтооход тусалжээ. Хоёр өөр шилийг уусган хольж урласан аяга нь эртний Ромын хаадын ордны тансаг хэрэглээний нэг аж. Шилээр урлах арга нь НТ I зууны 2-р хагаст хамаарах эртний Грекээс Ромд уламжилсан соёл юм. Ийм аяга Германд 3 ширхэг, АНУ-д 2 ширхэг хадгалагддаг бөгөөд зургаа дахь нь ийнхүү Монгол Улсаас олджээ. Энэ олдвор булшны насыг хэлээд зогсохгүй Ром ба Хүннү гүрний хооронд харилцаа холбоо байсны нотолгоо болдог.
#ХАШ: Монголоос урьд өмнө олдож байгаагүй, зөвхөн Хятадын эртний хуанди нарын гарт байдаг, оршуулахад нь зүрхэн тушаа газар нь тавьж оршуулахад хэрэглэдэг “хаш” чимэглэлийг Гол модны энэ булшнаас олсон бөгөөд хэмжээний хувьд Хятад улсад ч олдож байгаагүй том юм. Хашийг хөвөөлөн адуу малыг хүртэл чимэглэсэн нь сонирхолтой. Эртний үгэнд “эрдэнийн хаш нь эзнийхээ биеийн байдлыг илтгэдэг” гэдэг. Гартаа барихад өнгө нь хувирч байвал эзэн нь өвчин эмгэг туссан, эсвэл хорлогдсон хэмээн мэддэг байжээ. Эл хаш чимэглэлийн олдворыг эдүгээ Монгол Улсын эрдэнэсийн санд хадгалж байна.
#ГАДНЫ ТУСЛАМЖГҮЙ ҮНДЭСНИЙ МАЛТЛАГА: Гол мод II малтлага нь Монгол Улс гадны тусламжгүйгээр бие даан малтан судалсан хамгийн том судалгаа шинжилгээний ажил юм. Тус малтлагыг “Женко” группын “Түмэн хишигтэн” ХХК ивээн тэтгэсэн. Төсөлд ЭША, археологич, антропологич 6, археологи болон түүхийн мэргэжлээр суралцаж буй оюутан 80 гаруй, цэргийн албан хаагч 80, инженер, техникч, жолооч, механикч, аж ахуй, гал тогооны гэх мэт 20 орчим, нийт 200 орчим хүний хүч хөдөлмөрөөр малтаж 2000 гаруй цул алт, мөнгөн эдлэлийг илрүүлж Монгол судлаач эрдэмтдийн чадал чансааг дэлхийд таниулсан цогц ажил болсон билээ.
#Жич: Энэ малтлага судалгаа, олдвор бол Монголын түүх, археологийн салбарын ГАЙХАМШИГ, сод үйл хэрэг юм. Үүнтэй хэн ч маргах аргагүй.
Hishgue Tumur