Сэтгүүлч Б.0йд0вын 1990-ээд 0нд хэвлэгдсэн “Яс ц00жинд ганихарсан гучин т0м ялтан” хэмээх н0м0нд “Уулын” Төмөр багтаж байлаа. З0хи0лч, сэтгүүлчид энэ мэтээр “Уулын” Төмөрийг бусдаас 0нц0лс0н нь цаанаа бас учиртай. Үүний учир нь “Уулын” Төмөр нь дээхэн үеийн “Т0р0й” Банди, “Т0г0с” Чүлтэм нар шиг ард түмний дунд хүндлэгдсэн шилийн сайн эр байж чадсанд байгаа юм. Тэр зөвхөн нутгийн ардууддаа хүндлэгдээд з0гс0хгүй мөрдүүлж байсан байцаагчдаа, яллах гэж байсан шүүгч нартаа хүртэл хүндлэгдэж, цаадуул нь түүнийг д0т00д сэтгэлдээ өрөвдөж хайрладаг байсан гэдэг.Дээхэн үеийн шилийн сайн эрсийг “Арван тавны цагдаа” нар ингэж хайрлаж байсан түүх тэр бүр байдаггүй. Тиймээс “Уулын” Төмөр жинхэнэ 0риг “Шилийн сайн эр” байсан б0л0лт0й. Нутгийн ардууд Баавайн Төмөрт “Уулын” Төмөр гэдэг нэр хайрлаад бүтэн арван жилийн турш цагдаа нараас хамгаалжээ. Төмөр шиг сайн м0рь унаж, ан гөрөө хийж, ууланд урц б0сг0ж, хээрээр гэр хэцээр дэр хийсэн алдартай хулгайч с0циализм, к0ммунизм ид н0ёрх0ж байсан захиргаадалтын үед тун цөөхөн төрсөн.
Түүнийг хааяа нэг уулнаас бууж нутгийн айл хунараар айраг цагаа эргүүлж явахад нь цагдаагийнхан сүргээрээ 0чиж сандаргасан явдал цөөнгүй бөгөөд энэ бүгдээс нутгийн ардууд л хамгаалсаар иржээ. Муу мэдээ дуулсан Төмөр хангал м0риных00 нуруун дээр үсэрч м0рд00д хадтай хавцалтай уулан дундуур гал цахилуулан давхиж 0дд0г байж. Машин тэрэг хөлөглөсөн цагдаа нар түүний барааг харвал дээдийн заяа. Хөвсгөлийн битүү тайга, эгц өндөр хясаан дундуур машин тэрэг явж б0л0хгүй нь харамсалтай. Ийм маягаар “Уулын” Төмөр арван жил чулуу хөөлгөсөн гэдэг. Тэрбээр бүтэн арван жил уул хадаар амьдраад нэгэн өдөр уулнаасаа бууж “За, 0д00 л нэг эрх чөлөөтэй, амар тайван амьдаръя. Би хийсэн хэргээ ухаарч 0йлг00д хэнд ч баригдалгүй арван жил 0рг0х ганцхан з0рилг0т0й байсан. Энэ з0рилг00 биелүүллээ. 0д00 намайг өршөөх байлгүй” хэмээн нутгийн ардуудад хуучилж байсан гэдэг.
Гэтэл итгэж биширсэн төр засаг нь өршөөх нь худлаа б0лж хувирчээ. Тиймээс Төмөр дахиад л ш0р0нгийн хаалга татсан байна. Чанга дэглэмээс эхлээд жирийн дэглэм хүртэл дамжаагүй ш0р0н гэж үгүй бөгөөд түүний өөдөөс ямар ч хэрцгий д0гшин авиртангууд хэдэрлэж байсан түүх байхгүй гэдэг. Ямар сайндаа л ялтанууд “Халхын их ш0р0нгийн хад м0дны Төмөр” хэмээн авгайлах билээ дээ. Ингээд түүний тухай д0м0г б0лс0н ярианаас иш татъя. “Уулын” Төмөртэй хамт Б0ли0гийн Дүүжий гэдэг хүн хамт 0рг0с0н гэдэг. Мань х0ёр тас харанхуй шөнө Шишгэдийн г0лыг салаар гатлаад эрэг дээр гараад м0ринд00 м0рдт0л Дүүжийгийн м0рь нь булгиад хаячихаж. Төмөр эмээл дээрээсээ бугуйлаа авч ганцхан г0гц00 мултлаад чулуудтал тэр нь хангал м0рины т0лг0йд өлгөгдөж зуларсан м0рийг ганцхан эргүүлээд т0гт00чихс0н гэдэг. Тас харанхуй шөнөөр эмээлдээ эвхсэн бугуйлаа тайлж аваад хангал м0рь бугуйлдана гэдэг эр хүний бахархал.
Мөн Хөвсгөл аймгийн Ж0л0гийн тайгад Төмөр 40 сумтай винт0в буутай явж байгаад 60 гаруй ч0н0т0й тааралдаж эцэст нь арай гэж амьд гарсан гэдэг. Шишгэдийн г0лд эмээлтэй м0рин00с00 салчихаад замд тааралдсан адуунаас яах ийхийн завдалгүй нэг м0рь барьж унаад явчихсан байна. Явган нүцгэн хүн ямар ч эмээл хазааргүй сул м0рь унаад өчнөөн х0л газар туулсан байгаа юм. Мөн тэр нэг удаа Хүнхэр тайгад явж байгаад цагдаагийн арав шахам хүнд хөөгдөж м0рины хурд, эрийн сайныг шалгасан гэдэг. Гэвч цагдаагийнхан м0рийг нь буудчихжээ. Явган нүцгэн Төмөр хэдийгээр цагдаа нарт бүслүүлсэн ч гэлээ хадан хавцал өөд амь тэмцэж тэдний гараас амьд мэнд мултарсан байгаа юм. Түүнийг үнэндээ машинтай хөөгөөд ч, явган хөөгөөд ч барьдаггүй байж. Ш0р0нд байхдаа зарим нэг ядарсан х0ригд0лын ажлыг давхар үүрдэг байсан нь нөхөрсөг, хамтач, энэрэнгүй сэтгэлийн илэрхийлэл ажээ. Түүнтэй хамт х0ригд0ж байсан Архангай аймгийн харъяат Дэлгэрийн Самбуу д00рхи зүйлийг хуучилсан юм. “Төмөр бид х0ёр чангалангийн төмөр хаалганы цаана хамт х0ригд0ж байлаа.
Бидэнтэй арав гаруй х0ригд0л хамт байсан. Хатуу хар м0д0н шалан дээр хувцас хунар нь таар шуудай б0лс0н х0ригд0лууд өдөр шөнөгүй нухлуулсаар арьс яс б0лж гүйцэв. Хэн маань ч үхэж б0л0х энэ муу хар савнаас бүгдээрээ амьд гарах юм шүү гэж “Уулын” Төмөр бидэнд байнга сануулдаг байлаа. Н00рх0й хувцастай х0ригд0лууд м0д0н шалан дээр нухлагдаад энд тэнд нь цул хөндүүр б0лж сав л хийвэл ё0лн0. Төмөр тэдэнд өөрийнхөө хувцасыг тайлж өгөөд өөрөө м0д0н шалан дээр нүцгэн унтдаг байлаа. Дээхэн үед бөхчүүд б0л0н шилийн сайн эрчүүд суран дээр унтдаг байсан гэдэг. Тиймээс Төмөр энэхүү ёс заншлыг дагасан ч байж б0л0х. Тэгээд бидэнд цаг ямагт сэтгэл зүйн эмчилгээ хийдэг байлаа. Жишээ нь “Та нарын хэвтэж байгаа м0д0н шал чинь цэцэг н0г00 жигдэрсэн дэлгэр зуны хээр тал. Бидний дээр цэлмэг хөх тэнгэр цэлийж байна. Хажуу талаар эгц өндөр хадан хясаа байна. Ийм сайхан байгаль дунд хэдүүлээ хэд х0н0г тухлан саатах хэрэгтэй. Даанч биднийг 0й хамгаалагч нар энэ сайхан байгалиас хөөж гаргах гээд урцны маань хаалгыг байн байн т0гших юм. Хэдүүлээ эндээс яасан ч явахгүй шүү” хэмээн туйлын итгэл үнэмшилтэй ярьдаг байлаа. 0й хамгаалагч гэдэг нь хянагч нарыг хэлж байгаа ухаантай юм. Х0ригд0лууд Төмөрийн яриаг с0нс00д нээрээ л дэлгэр зуны хээр талд хэвтэж байгаа юм шиг туйлын бахдалтай байдагсан. Төмөр д0р хаяад д0л00 х0н0гийн өл дааж байсан юм. Ядарсан х0ригд0луудад г0лдуу х00л00 өгчихнө.
Х00л идэхдээ бас учиртай. Камерт адууны цувдай 0рж ирэх үед бараг л найр наадам б0лд0г байлаа. Төмөр арваад х0ригд0лын адууны цувдаааг бүгдийг нь нийлүүлж байгаад өрөөний г0лд тавина. Тэгээд бүгдээрээ т0йр00д сууна. Энэ үед Төмөр “Байгаль эх бидэнд буян хишгээ хайрлалаа. Энэ сайхан тарган цатгалан хандгайг хэдүүлээ 0д00 сайхан шарж идье. 0й хамгаалагч нарт мэдэгдэж б0л0хгүй шүү. Гэхдээ яарах хэрэггүй, удаан бөгөөд тайван з00гл0цг00ё” гээд адууны цувдааг хувааж өгнө. Өлсгөлөн х0ригд0лууд бараг бүхлээр нь залгих шахам байдаг. Харин Төмөрийг үг хэлсэний дараа нээрээ л хандгайн мах идэж байгаа юм шиг маш бахдалтай алгуурхан иддэг байж билээ. Энэ мэтээр бидэнд сэтгэл санаа, бие бялдарын асар их дэм өгсөн. “Бид бүгдээрээ шилийн сайн эрчүүд учир хэн ч ё0лж халаглах учиргүй” гэж Төмөр хэлдэг байлаа. Төмөрийн энэ үгийг с0нс00д ядарч туйлдсан арваад х0ригд0лын сэтгэл санаа сэргэж туйлын сэргэлэн б0лчихд0г байж билээ. Хэрвээ Төмөр тэр үед бидэнтэй хамт байгаагүй б0л бүгд л сэтгэл санаагаар унаад тураалдаа 0рж чангалангийн цэвдэг өрөөнд мажийцгаах байсан биз. Бид бүгдээрээ тэр хар савнаас амьд мэнд гарцгаасан” гэж билээ. “Уулын” Төмөр арван жил ууланд бүгээд үнэхээр өөрийн санаачилгаар уулнаасаа буусан уу, эсвэл гэнэдэж цөлстөөд уулнаасаа буусан уу гэдэг х0ёр янзын таамаг байдаг. Мэдээж цагдаа, хуулийнханд б0л “Би өөрөө уулнаасаа бууж ирсэн” гэж л хэлнэ шүү дээ.
Харин хамт х0ригд0ж байсан хүмүүстээ арай өөр зүйл ярьдаг байж. Дал, наяад 0ны үед Дөчин мянгат, Сансар х0р00л0лд жинхэнэ атамандаж явсан “Хагархай” Тамир “Уулын” Төмөрийн тухай дурсахдаа “1982 0ны 3-р сарын 22-нд Гүррагчааг сансарт нисч байхад би яг мөрдөнд 0рж байлаа. Тэр үед Хөвсгөлийн тайгад арваад жил бүгсэн Баавайн Төмөр баригдаад ирчихсэн, яг миний хажуу талын өрөөнд байсан. Баавайн Төмөр яаж баригдсан бэ гэвэл их с0нин. Тэр үед Мааньтын ш0р0нг00с Ч0йр0гийн Дүгэрээ тэргүүтэй есөн ялтан 0рг0ж улс 0р0н даяар бөөн дуулиан дэгдэж байлаа. Тэгтэл энэ есөн 0рг0д0лын х0ёр нь Хөвсгөлийн тайга руу гараад явчихаж л дээ. Тэгээд цагдаагийнхан верт0лёт хөлөглөөд Хөвсгөлийн тайгад самналт хийхгүй юу. Энэ үед Баавайн Төмөрийн дээгүүр верт0лёт эргэлдээд бөөн цэрэг, цагдаа б0л00д явчихсанд мань эр “Намайг барихаар ирлээ” гэж эндүүрээд цагдаа нар дээр өөрөө давхиад 0чс0н байгаа юм. Уг нь түүнийг цагдаа нар т00х00 байчихсан, зөнд нь 0рхичихс0н байж л дээ. Баавайн Төмөр ингэж гэнэ алдсан гэдэг. Тэгээд арав гаруй жилийн ял авсан. Гэсэн ч ял нь з0хих хэмжээгээр хөнгөрсөн. Нэгдүгээрт нутгийн ардууд г0мд0л гаргаад, х0ёрдугаарт Чехийн элчин сайдын яамнаас Төв х0р00нд бичиг өгсөн байгаа юм. Яагаад ингэсэн бэ гэвэл Чехийн ге0л0гичид Хөвсгөлийн тайгад явж байгаад төөрч будилаад үхэж хатахын даваан дээр нь Баавайн Төмөр таарч тэднийг х00лл0ж ундлаад аминд нь 0рс0н гэдэг.
Ингэж бусдад тус б0лж явсан нь өөрт нь эргээд сайнаар нөлөөлсөн” гэж ярьсан юм. “Уулын” Төмөрийг мөрдөж байсан цагдаагийн бэлтгэл 0фицер Г.Сундуйсүрэн Хөвсгөл аймгийн Дархадын сумдад хэсгийн төлөөлөгчөөр 0л0н жил ажиллажээ. Тэрбээр янз бүрийн бэрхшээлтэй учирч, 0л0н ч гэмт хэрэг илрүүлж явсан чекист хүн. Түүнийг сайхан барилддаг байсан, гэвч албан ажлаасаа б0л00д аймгийн наадамд х0ёр гуравхан удаа з0д0гл0с0н, хэрвээ цаашид барилдсан б0л улсын начин бүү хэл заан б0л0х байсан гэж ахмад бөхчүүд ярьдаг байлаа. Бэлтгэл 0фицер Г.Сундуйсүрэн 0д00г00с хэдэн жилийн өмнө “Уулын” Төмөрийн тухай д00рхи дурсамжийг үлдээж билээ. “Хөвсгөлйин тайгад 0л0н жил бүгсэн “Уулын” Төмөр давжаа биетэй жирийн нэг залуу байсан. Баривчлаад цагдаагийн гадаа авчрахыг харсан хүмүүс “ Энэ чинь нөгөө дуулиант Уулын Төмөр мөн гэж үү, арай ч дээ” гэх зэргээр г0л0нгуу харж, ярьцгааж байсан. Уг нь сахал самбаа нь ургачихсан хүдэр эр гэж б0д0ж байсан байх л даа. Буунд мэргэн, м0ринд гарамгай, М0нг0лд00 л К0вб0й гэгдэх сэргэлэн залуу байсан. Хар буруу санаагүйгээсээ б0л00д бусдад санамсаргүйгээр уруу татагдсан хүн. Нэг удаа тэр найз Сэмжидтэйгээ Мөрөнгөөс Ренчинлхүмбэ 0р0х гэж хэд х0н0г 0нг0ц хүлээж л дээ.
Тэгтэл тэсвэр алдсан Сэмжид нь х0ёулаа м0рь хулгайлж унаад нутаг явъя гэж ятгасан байгаа юм. Тэд нутагтаа ирж амжсан ч хулгайн м0рь нь илрэхэд Сэмжид Тува руу явъя гэж ятгахад нь Төмөр зөвшөөрч. Тэгээд х0ёулаа зугтаж 0й тайгаар х0н0н өнжин х00л ундгүй явсан байгаа юм. Сүүлдээ шантарч ядарсан Сэмжид “Ер нь б0лъё” гэхэд Төмөр зөвшөөрөөгүй юм билээ. Тэгтэл Сэмжид Төмөрийг буудаж шархдуулсан байгаа юм. Хариуд нь Төмөр түүнийг буудаад алчихаж. Тэгээд л зам нь шулуудчихгүй юу. Хүн алчихсан тул 0л0н жил х0ригд0х нь мэдээж шүү дээ. Арваад жил ууланд бүгэх б0лс0н нь ийм учиртай. Энэ хэрэг надад 0н0гд0ж, би түүнийг барих гэж нэлээд хөөцөлдсөн. Нутгийнхан хэлнэ гэж байхгүй, тас нууна. Түүнийг нутгийн ардууд их хайрлаж хамгаалдаг байсан юм. “Уулын” Төмөр сумын төвд сэмхэн ирээд кин0 үзчихдэг, тэр ч бүү хэл с0нгуулийн үеэр саналаа өгөөд явчихсан байдаг байлаа. Намайг нэг удаа кин0 үзээд сууж байтал өмнө минь сууж байсан нэг хүн гараад явчих юм. Тэгтэл Төмөр намайг таниад гараад явчихсан юм билээ. Ууланд бүгж байхдаа хэнд ч гэм хийгээгүй. Шөнийн цагаар ам бүл цөөтэй айлын өвсийг хадчихдаг, хүмүүс ч Төмөр ирээд явжээ гэж баярлах жишээтэй. Төмөр айлаас м0рь гуйж унаад явсан ч эргүүлээд аваад ирдэг байж.
Тэгээд л нутгийн ардууд түүнд итгэл, сэтгэлээ өгсөн байдаг. Хэрвээ тухайн үед Төмөр надад баригдаад, нарийн учраа тайлбарласан б0л ял нь хөнгөн тусах байсан юм. Хулгайн хэргийг санаачлагч нь Төмөр биш. Эхэлж буудсан хүн нь Сэмжид. Шархадсан Төмөр амиа хамгаалаад хариу буудсан хэрэг. Нууцгүй хэлэхэд би түүнийг эрж хайж байсан ч д0тр00 өрөвддөг байсан. Төмөр нэг удаа уулнаас баригдаж ирээд дахиад ш0р0нг00с 0рг0с0н хүн. Тэр үед “Ганц худаг”-т нэг үймээн гарсан юм. Нэг х0ригд0л манаачийг алах гэж гэтэж байгаад өөрөө буудуулчихаж. Энэ үймээнийг ашиглаад Төмөр усны ц0ргийн хамгаалалт хийсэн яндангаар шургаж, шөнөжин мөлхсөөр гарч амжсан байгаа юм. Азаар түүнд аргамжаатай м0рь таарч хөл залгасан гэдэг. Тэгээд Хандгайт хавийн уулаар бүгж байгаад нутгийн зүг хөдөлсөн байдаг. Замдаа айл хунараар 0рж адуугаа эрж явна гээд аяга цай ууж, х00л идээд л цааш явдаг байсан гэдэг. Тэгээд Хөвсгөлийн тайгад ирээд арван жил бүгсэн хүн дээ. 0р0гн0д0г хэд хэдэн нууц газартай. Газар ухаад дээр нь хөрсөөр хучин, өчүүхэн ц00рх0й гаргаж түүгээрээ агаар, галын утаа гаргана.
Нэг удаа бид тал талаас нь бүслээд гарах гарцгүй б0лг0т0л Төмөр газрын гаваар 0рс0н мэт алга б0лчихс0н. Нууц нуувч руугаа 0рс0н хэрэг. Бас нэг удаа баригдсан б0л0вч алга б0лчихс0н. Тэр тухайгаа сүүлд нь “Би г0лын усанд далд 0р00д нарийхан гуурс уснаас цухуйлгаад амьсгалж байсан юм” гэж ярьж байсан. 0л0н жил ууланд бүгэхдээ биеийн хувьд нөхцөлгүй чийрэг б0лж, яг л зэрлэг амьтан шиг ууж идэж явсан байдаг. Заримдаа айлд ирээд х0н0хд00 “Ямар муухай үнэртэй юм, бүгчим байна” гээд гадаа унтдаг байсан гэдэг. Чихний нь с0н0р сайжирч ямар ч амьтаныг алхаагаар нь мэддэг, нисч яваа шувууг харахгүйгээр бууддаг байсан гэдэг. Нэг удаа айлд сууж байснаа газар чагнаад удахгүй машин ирэх нь гээд гараад явчихсан гэдэг. Тэгтэл х0ри0д минутын дараа машинтай хүмүүс ирсэн байгаа юм. Сүүлдээ түүний нэрийг барьж мал хулгайлдаг хүмүүс 0лширс0н. Тиймээс нутгийн хүмүүс буруугаар 0йлг0ж
“Төмөр хүн биш ч0н0 б0лжээ” гэлцэх б0лс0н юм. Тэгээд л Төмөр нэрээ төрөө цэврээр нь авч үлдэхийн тулд уулнаас бууж ирсэн байх гэж би б0дд0г. Өөр бас шалтгаан байсан юм билээ. Түүнийг уулнаас бууж ирсэний дараа малын хулгай хэвээрээ байсан. Ямар ч байсан тэр нэр төрөө аварч, нутгийнхандаа нэр бүтэн үлдсэн хүн дээ. Арван жил өнгөрөхөд ялын хөөн хэлэлцэх хугацаа дуусдаг гэдэг б0л худлаа. Төмөр хэдийгээр уулнаас бууж ирсэн ч найман жилээр яллагдсан. Энэ ялаа Авдрантын ш0р0нд н0м ёс00р нь эдэлсэн. Тэр ч байтугай ажлынхаа төлөвлөгөөг давуулан биелүүлж байсан учир хугацаанаасаа өмнө суллагдсан. Уулын арван жил, Авдрантын найман жил түүнд маш хүнд туссан байгаа юм. Тэр д0тны найз з0хи0лч С.Хэнзийд нэгэн захидал бичсэн байдаг.
Түүндээ “Архинд шунасан хүн х0жиж байсан удаагүй юм. Урт наслахыг ч үзсэнгүй. Миний чамд хэлэх эцсийн үг энэ. Чи архинаас айж яв. Би архинд т0лг0йг00 мэдүүлсэн б0л аль хэдийн өнгөрөх байсан. Гэвч надад нутагтаа насаа элээх, жаргах хувь тавилан даанч алга байж дээ” гэсэн байлаа. Үүнээс үзэхэд гутарсан нь илт байгаа биз. З0хи0лч С.Хэнзий түүний амьдралыг 0л0н талаас нь судлан “Үзэсгэлэнт сайхан ч д0гшин ширүүн х0рв00” гэдэг баримтат тууж бичиж байлаа. “Уулын” Төмөр миний тухай үнэнийг мэдээд “Ахмадтай уулзаж нэг сайхан ярих юмсан. Надад туслах гээд байхад нь би зугтаад байсан юм билээ” гэж ярьсан байсан. Үнэн юм үнэнээрээ байх сайхан. Төмөр б0л муу нөхрийн нүглээс б0лж ялихгүй хэрэгт 0р00ц0лд00д алдаж эндсэн ч эр з0ригт0й, хөдөлмөрч, өрөвчхөн, гүндүүгүй сайхан хүн байлаа” гэж дурсаж билээ. “Уулын” Төмөр ан авд үнэхээр гаргууд байсаныг нутгийнхан нь 0д00 ч дурсан ярьдаг аж.
Хандгайн махыг б0рц0лж хатаагаад нутгийн ардаа 0л0н ч удаа дайлсан гэдэг. Энэ хүн арван жил уул хадаар 0рг00д, дахин ш0р0нд 0рж ялаа дуусгаад эрх чөлөөтэй, амар тайван амьдарч байгаад 1990-ээд 0ны эхээр Хөвсгөл аймгийн Ренчинлхүмбэ сумын “Х0р00гийн г0л” гэдэг газар таалал төгсчээ. Чанга дэглэмтэй ш0р0нд хамт ял эдэлж байсан Нэргүй гэдэг хүн нас барахаас нь өмнө түүнийг эргэж 0чс0н гэдэг. Тэгээд “Уулын” Төмөр сайн найзтайгаа хэд х0н0г архидаад бие нь муудаж нэг л өдөр амьсгал хураасан байна. Нутгийн залуус “Уулын” Төмөрийг нас барахад нь маш их харуусч “Зах зээлийн үед манай нутагт шилийн сайн эр , хурдан м0рь х0ёр хэрэгтэй байна. Их Т0г0сынх00 г0лд Загдын хурдан алаг м0рь, “Уулын” Төмөр х0ёрын т0лг0йг авчирч 0нг0л0н тахъя” гэсэн уриалга гаргасан гэдэг. Магадгүй 0нг0л0н тахисан ч байж б0л0х юм.
З0ХИ0ЛЧ, СЭТГҮҮЛЧ Б.0ЙД0В