Category: Монгол үндэсний түүх

 

-Таны www.uuguul.com сайтад уртын дууг чамбай тайлбарласан байна лээ. Мундаг судлаачтай хамтарч ажилладаг юм болов уу гэж бодлоо?
-Тэр ажлыг ер нь би хийж байгаа. Анхны шат бол мэдээж үг олох хэрэгтэй. Үгийг бол хуучин номноос цуглуулж, заримдаа өв тээгчээс тэмдэглэж авч байгаа. Франц хүн учраас утга зөв ойлгохын тулд монгол түүхийн багш, уртын дуучин, уртын дуу судлаачтай уулзаж, мэдээлэл авна. Хамгийн сүүлд тайлбар бас орчуулга хийснийхээ дараа монгол хүнээр уншуулж, янзлуулдаг. Нэг дууны тайлбарт хэд хэдэн долоо хоног заримдаа хэд хэдэн сарын хөдөлмөр бас олон хүний сэтгэл, мэдлэг шингэдэг.
МУИС-ийн нэг оюутан сайн дурын ажилтан маягаар надтай хэдэн сар хамтарч ажилласан. Даанч түүний хичээл нь ихсээд, завгүй болсон.
-Та монгол судлаач. Юунд төвлөрч судалдаг вэ?
-Миний магистрын судалгааны ажлын сэдэв “Монгол ардын хөгжим ба уртын дууны увдислаг чанар”. Монгол ардын уртын дуу, хөгжимд увдис байна гэж үздэг. Гэхдээ үүнийгээ нотлохын тулд илүү их судлах хэрэгтэй байна. Докторын ажлаараа хөгжмөөр анагаах сэдвээр гүнзгийрүүлж судлах юм. Монгол ардын уртын дуу хөгжмөөр анагаах чиглэлийг судлахаар төлөвлөсөн. Үүнд их цаг хугацаа орно. Бухимдалд орсон, сэтгэл зүйн асуудалтай хүнийг хөгжмөөр анагаах боломжтой. Хөгжмөөр анагаах судалгааны ажил зөндөө байна. Гэхдээ монгол уртын дуугаар анагаах тухай сэдэв би олж хараагүй. Уртын дуу, морин хуурын аялгуугаар анагаах гэдэг анхны судалгааны ажил юм шиг байна. Уртын дууны бичлэг хийж бэлтгэж байна. Надад бас увдис, сүнслэг чанар ойлгож мэдэрдэг дуучин хэрэгтэй. Бичлэг бэлэн болоход эмч, сэтгэл зүйчтэй хамтарч ажиллана. Уртын дуугаа сүнслэг маягаар тоглохын тулд утга санааг нь сайн ойлгож байх учиртай. Тийм учраас уртын дууг орчуулж, ямар утгатайг тайлбарладаг юм.
-Уртын дуу гүн утгатай, философитой санагддаг гэсэн үү?
-Миний хувьд ихэнхи уртын дуу амьдралын хичээл юм шиг санагддаг. Зарим уртын дуу үнэхээр үнэхээр гүн утгатай. Миний хамгийн хайртай уртын дуу бол “Асарын өндөр”. Үнэхээр сүнслэг, шашинлаг гэмээр мэдрэмж төрүүлдэг. Бүтнээр нь хуурдвал эсвэл сонсвол өөрт өвөрмөц энерги мэдрэгддэг.
-Танаас өөр гадаад хүн монгол уртын дууны увдисыг мэдэрдэг болов уу?
-Миний судалгаанд 15-20 гадаад хүн хамрагдсан юм. Эрэгтэй эмэгтэй, баян, ядуу, нас насны хүмүүс оролцсон. Морин хуур тэдэнд өвөрмөц мэдрэмж төрүүлсэн. Уртын дууг бол зарим хүн сайн ойлгож чадаагүй. Морин хуурыг бодвол уртын дуу гадагшаа арай бага түгэж байгаа. Хөөмий, морин хуур, “Алтан ураг”, “Домог”, “Хөсөгтөн”, Хү хамтлагийг цөөнгүй хүмүүс мэддэг шүү дээ.
Зарим гадаад хүн морин хуурын аялгуу сонсоод тал нутаг, морь мэдэрдэг. Гэтэл Францад жишээ нь тал нутаг байхгүй. Хэзээ ч тал нутаг үзээгүй мөртлөө уудам мэдрэмж авч, сэтгэл дотор тайвширч байна, амар амгалан болж байна гэж байсан.
Морин хуур, уртын дуу зөвхөн монголчуудад төдийгүй бусад гадаад хүмүүст ч нөлөөлнө. Бусад хүмүүс ч бас уртын дуу, морин хуурын аялгуу сонсоод уйлна, транст орно, бясалгана. Сонин сонин жишээ байгаа.
-Өсвөр насны хүүхдүүд компьютер тоглоом, гар утсанд их цаг зарцуулдаг. Тэднийг чи монгол хүн учраас уртын дуу сонс гэж хүчлэх аргагүй. Уртын дууг мэдрэхэд нас чухал юм болов уу?
-Хэдэн өдрийн өмнө энэ талаар хүмүүстэй ярилцаж байлаа. Уртын дуу гүнзгий утгатай учраас жаахан хүүхэд дуулж болох ч мэдрэх арай боломжгүй байх аа. Яагаад гэвэл жаахан хүүхэд амьдрал таньж амжаагүй. Уртын дууны сүнслэг чанарыг ойлгохын тулд амьдралын туршлага хэрэгтэй. Миний хувьд настай уртын дуучны хоолой гоё сонсогддог. Аав, ээждээ тэврүүлж хайрлуулж байгаа хүүхэд гуниг гэж мэдэхгүй. Харин хүү нас ахиж, жаргал зовлон үзсэн хойноо уртын дуу сонсвол санаж үгүйлсэн сэтгэл, гунигийг мэдэрнэ. Тэр үед л уртын дуу бүүр сүнслэг амьд мэдрэгдэнэ.
-Франц хүн монгол хүнд морин хуур зааж байхыг харахад жинхэнэ даяаршил гэдэг энэ биш үү гэж бодогдож байна л даа. Өөрт чинь харин энэ өвөрмөц санагддаг уу?
-Үгүй ээ. Яагаад гэвэл монголчууд ч бас дэлхийгээр тарсан. Англи хэл төгс мэддэг монгол хүн магадгүй америк соёлын талаар америкчуудад зааж байгаа. Эсвэл Францад амьдардаг монгол хүн надаас сайн франц хэлтэй байж магадгүй. Гэхдээ энэ хамаагүй. Хүн хайртай дуртай зүйлээ хийж байх нь чухал. Францад байгаа монгол хүн франц хэл соёлыг төгс эзэмшиж франц хүнд заавал танд сонин санагдах уу? Хэн нэг хүн ямар нэг зүйл сураад өөр хүнд түгээхэд арьс (ямар үндэстэн байх нь) хамаагүй гэж бодож байна.
-Та хичээл заахаас гадна өөрөө бас цаг гаргаж суралцдаг гэсэн шүү дээ. Ойрын үед юу сурч байгаа вэ?
– Өдөр бүр юм сурах хэрэгтэй. Жаахан ч гэсэн юм сурахыг хичээдэг. Би бас арьсан эдлэл хийж, эвэр сийлж, шинэ зүйл туршиж байна.
-Тууль хайлж сурч байгаа гэсэн үү?
-Тууль сурах хүсэл маань хэвээрээ. Хэд хэдэн туульчтай уулзаж, жаахан мэдээлэл авсан. Надад одоохондоо тууль хайлж сурахад хүнд байна. Би тийм түвшинд хүрээгүй. Уртын дуу илүү ойр санагдаж байгаа. Одоо бол уртын дуу орчуулах нь чухал санагдаж байна. Заримдаа товшуур тоглоод юм хайлж байгаа юм шиг суудаг. Одоохондоо миний монгол хэл төгс биш. Дахиад зөндөө юм сурах хэрэгтэй. Миний мэдлэгийн сав 50-60 хувьтай дүүрэхэд тууль хайлах тухай бодож магадгүй.
-Та ихэвчлэн монгол хувцастай явж харагддаг?
-Өөр хувцас байхгүй ээ. (инээв) Одоо ер нь дандаа дээлтэй явж байна.
-Монгол хувцас урлаачидтай найз уу?
– Өмнө нь нэг, хоёр эмээд дээл захиалж авдаг байсан. Саяхан язгуур, уугуул дээл оёдог эмэгтэйтэй танилцсан. Түүний хийж байгаа дээлийг манай вэб сайтаар дамжуулж гадагшаа илгээдэг. Хамтарч ажиллаж байгаа учраас надад дээл хувцас хийж өгдөг болсон. Энэ нэхий малгайдаа дассан учраас халууцаж байгаа ч өмсөж яваа. Гадаа дулаараад хөлс гоожих болсон. Зун яахаа мэдэхгүй байна. (инээв) Гэхдээ энэ малгайдаа хайртай.
-Сая цагаан сараар айл хэсэв үү?
-Энэ цагаан сараар завгүй байсан. Өмнө нь цагаан сараар “Морин хуур хуурдаж, жавар үргээж өгөөч” гээд хэд хэдэн айлаар очиж байсан. Гэхдээ цагаан сар бол гэр бүлийн баяр болохоор танихгүй, мэдэхгүй айлаар явах надад жаахан эвгүй санагдаж байна. Магадгүй гэр бүлтэй болвол миний хувьд цагаан сар бүр сонирхолтой болно.
-Уран бичлэг хийдэг гэсэн. Уран бичлэгүүдээ зарж борлуулдаг уу?
-Уран бичлэг хийгээд зардаг байсан. Энэ хананд байгаа хийсвэр маягтай уран бичлэгийг бол хүн авахгүй. Жаахан сонин царайтай бүтээл. Харин энэ овоотой бүтээл үнэ хүрч магадгүй, гэхдээ маш их сэтгэл зарцуулсан учраас зарчихвал жаахан хайран санагдаад байна. Энд бас миний сийлсэн тамга байна. Бүгдийг өөрөө хийдэг. Яваандаа үзэсгэлэн гаргах санаатай. Одоохондоо дэлгэрэнгүй ярихгүй, нууц.
-Монгол залуус өндөр хөгжилтэй орнууд руу явах дуртай. Монголоос дайжиж байна ч гэж яригддаг. Гэтэл та эсрэгээрээ Монголыг зорьж ирсэн. Яагаад Монголд ингэж олон жил амьдарч байгаа нь хүмүүст сонирхолтой байх болов уу?
-Би танаас юм асууя. Та ээждээ хайртай юу?
-Мэдээж хайртай.
-Яагаад гэж асуувал тэнэг сонсогдоно. Яагаад би Монголд амьдардаг гэхээр Монгол соёлд хайртай. Тэгээд л боллоо. Монгол соёл Монголд бий. Тиймээс би Монголд байгаа. Би хайртай юм аа хийж байгаа. Монгол залуус гадагшаа явмаар байвал яв гэж хэлмээр байна. Бусад орныг үзэхээрээ харьцуулах боломжтой болно. Хэрэв тэд гадагшаа явахгүй бол Монгол соёл ямар чухлыг ойлгож чадахгүй. Гэхдээ гадагшаа яваад монгол соёл чухал биш санагдсан ч хамаагүй. Франц хэл, соёлыг сураад түгээн дэлгэрүүлээд явсан ч болно. Монголдоо буцаж ирсэн залуус хэл, соёлоо хайрлаж түгээнэ.
Ер нь нэг соёл өөр соёлоос илүү юм байхгүй. Бүх соёл чухал. Чин сэтгэл байх хэрэгтэй.
Харин тухайн хүн юунд илүү татагдаж, юу хийхийг хүсч байгаа нь чухал. Би франц хүн учраас вино хийх ёстой гэж болохгүй. Яагаад гэвэл надад вино хийх сонирхол байхгүй.
Хэрэв би вино хийсэн бол миний вино гашуун болж магадгүй. Яагаад гэвэл би энэ ажилд хайртай биш. Хайртай дуртай зүйлсээ хийж амьдрах хэрэгтэй.
-Ирээдүйгээ Монголтой холбоотойгоор төлөвлөж байгаа юу?
-Би Монголд арван жил болж байна. Би мэдээж ирээдүйг хэлж мэдэхгүй. Гэхдээ уртын дууны судалгааны ажил жилийн дараа дуусахгүй нь ойлгомжтой. Морин хуур судлахад бас цаг хугацаа зарцуулна. Яваандаа тууль судалж эхэлвэл арван жилийн дараа дуусахгүй. Монголоос явах санаа одоогоор байхгүй. Би энд баймаар байна. Магадгүй Улаанбаатарт биш хөдөө Сүхбаатар, Дундговь, Увс, Ховдод ч очиж магадгүй. Одоогоор сонгож чадахгүй. Яагаад гэвэл бүх аймаг үнэхээр сайхан. Өв соёл их байгаа.
-Яаж монголоор ингэж сайн ярьж сурав, монгол хэл сурахад хэцүү гээд байдаг шүү дээ?
-Одоо бол надад монголоос өөр хэлээр харилцаж байгаа хүн бараг байхгүй. Гэртээ англи хэл дээр кино үздэг. Аав, ээжтэйгээ видео дуудлага хийхдээ францаар ярьдаг. Бусад үед дандаа монголоор ярьдаг. Бүүр эхний жилдээ найз бүсгүйтэй байсан. Бид англиар ярьдаг байсан болохоор монгол хэл бараг сураагүй. Тухайн үед Монголд үлдэх эсэхээ шийдээгүй учраас хэл сурах тийм ч чухал байгаагүй л дээ. Хоёр, гурван жилийн дараа би Монголд байх боломжтой юм шиг санагдах болсны дараа хэл сурах хэрэгтэй гэж шийдсэн. Хэд хэдэн багшаас зөвлөгөө авч, гудамжаар явж байхдаа ч толь бичиг уншдаг байсан. Гол нь тэр үед би уртын дуу орчуулж эхэлсэн. Уртын дуу орчуулах надад үнэхээр сонирхолтой санагдсан юм. Яагаад гэвэл нэг мөрөнд ихэвчлэн гурван үг бий. Маш эвтэйхэн маягаар шинэ үг сурах боломжтой. Хэрэв би шууд роман барьж авсан бол нэг хуудсанд мянган шинэ үг гарч ирээд урамгүй байх болов уу. Уртын дуу монгол хэл сурч эхлэхэд маань их нөлөөлсөн. Сайн ойлгохгүй байсан ч шинэ үг орчуулаад, ямар утгатай вэ гээд судалдаг байв. Гэхдээ миний монгол хэлний түвшин тийм ч сайн биш. Яваандаа яриандаа оньсого, зүйр цэцэн үг хэрэглэх түвшинд ярьж сурмаар байна. Энэ бол миний мөрөөдөл.
-Биелгээ сурсан гэсэн үү?
-Сурсан юм байхгүй ээ. Сурсан гэвэл цаашдаа өөр сурах юм байхгүй гэсэн үг. Морин хуур, икэлээр бийн аялгуу амилуулахын тулд би өөрөө мэдрэх хэрэгтэй байсан юм. Тиймээс хэд хэдэн хүнээр хичээл заалгаж бийн хэдэн хөдөлгөөн сурсан. Мэдээж төгс биш. Гэхдээ аялгуу хөгжимдөхөд илүү их цаг зарцуулдаг. Хотод орчин үеийн бүжиг, бий биелгээ ихэвчлэн хольж бүжиглэдэг. Цэвэр бий нь баруун аймагт байдаг. Бий биелгээний хөдөлгөөн мал аж ахуй, малчны ажилтай холбоотой учраас хөдөө амьдардаг бол тэр хөдөлгөөн биед шингээд, бараг автоматаар биелдэг болох байх. Малын ажил хийж үзэхгүй бол миний хувьд биелэх нь дутуу санагддаг. Өв тээгч нарын биелэгээ үнэхээр сонирхолтой, амьд шүү.
-Морин хуур тоглоод тусгай шагнал авч байсан гэсэн. Тэр үеэсээ хойш чадвар чинь сайжирсан гэж үздэг үү?
-Газар, тэнгэр шиг өөр болсон. Надад одоо уралдаан тэмцээнд орох санаа байхгүй. Уралдаан жаахан утгагүй санагддаг. Хэн сайн, хэн муу гэж яаж дүгнэх вэ. Хөг төгс байвал сайн тоглодог гэх үү, эсвэл дотор сэтгэл маш гүнзгий учраас сайн тоглодог гэж үзэх үү. Шүүгч хэн бэ гэх мэт олон шалтгаан нөлөөлдөг. Гол нь би хөгжим тогломоор байна. Миний тоглож байгааг олон хүн сонсож таашаал аваасай гэж хүсдэг. Түүнээс биш шилдэг хөгжимчний шагнал авах, Соёлын тэргүүний ажилтан болох бол миний хувьд учир утгатай биш.
-Монгол дээлийг гадныхан хэр сонирхож худалдаж авдаг вэ?
-Ер нь сонирхоно. Гадаад хүмүүс бас монгол хэл, уйгаржин бичиг сонирхдог. Тэдэнд сонирхолтой, өвөрмөц санагддаг. Тийм учраас монгол хэл сурах арга бас бичиж байгаа. Саяхан нэг хүнтэй энэ талаар хамтрах боломж гарсан. Франц хүний нүдээр харахад монгол хэл маш логиктой. Монгол бичиг бол илүү төгс. Харин кирилл үсэг миний франц хэл шиг замбараагүй санагддаг. Монгол бичиг дүрэм маш цөөтэй, оновчтой. Монгол хэлний гурван үгэнд маш том агуулга гаргах боломжтой.
Монгол хэл сурахад хэцүү биш. Харин мэдээлэл ховор учраас сурахад бэрх санагддаг байж магадгүй. Эсвэл шууд хэл шинжлэл орвол энгийн хүн ойлгоход түвэгтэй.
-Ингэхэд тавгийн ааруул цагаан идээгээ хаанаас авдаг вэ?
-Заримдаа миний шавь нар, хотоос зайдуу гарахдаа очдог хүмүүс өгдөг. Хажуугийн захаас Архангайн цагаан идээ зөв сонгож авах гэж хичээдэг. Сүүн ааруулд их дуртай. Сүүн ааруул зардаг ах хөдөө явсан, түүнийг ирэхээр нь сүүн ааруул дахиад авна даа.
Б.Янжмаа

Мөнөөх дуу цааш:
Цайны сүү дэлгэрсэн
Дэлгэр сайхан цагт
Цаг нар нь тэгширсэн
Цайдмын нутагт минь ирээрэй…
Даан ч хол гэж бодолгүй
Дэлхийн эн дээр орших
Дээд Монгол бидний
Дэлгэр сайхан нутагт саатаарай
Манайд айлчлаарай … Манайд айлчлаарай … гээд л биднийг очоод буцах үед “Дахиад ирээрэй” гээд л дуулж өгдөг юм. Дээд Монголчууд өндөрлөг газар аж төрдөгтөө ч тэр үү их л цээл уянгалаг сайхан хоолойтой зон олон билээ. Хурим найранд заншил ёсоор хүн бүр зочин бүрт зориулж дуу дуулж өгдөг… Ингээд бодохоор нэлээн өнө урт дуу хуураар үргэлжилсан хурим найр болдог байгаа биз. Эдүгээ есөн түмэн Монголчууд буюу Хошууд голдуу мөн цөөн Торгууд Цорос, Халхууд маань монгол хэл, бичиг соёл, ёс заншил, зан ааль, ахуй байдал, өв уламжлалаа хадгалан дэлхийн дээвэр Төвдийн өндөрлөгт суурьшиж байна. ( TASAM publishing “Жахангүшейн замаар” аян замын тэмдэглэлээс)

Уг гэрэлт хөшөөнд:
“Хүмүүн олонд:
Монгол Улсын тусгаар тогтнонл, эв эеийг үеийн үед эрхэмлэн сахигтун.
Өөлдийн Харлаг тугийг сэргээн залж их ёслол үйлдэв.
1994-07-05″ хэмээжээ.
Сумын Засаг асан Ц.Дамдинжав:
Өөлдийн Харлаг туг нь дайн байлдаанд явахын сүлд хийморийг онголон тахиж, шүтдэг байсан бөгөөд жилд 1 удаа салхилуулдаг, бусад үед Зуугийн сүмд тусгайлсан саванд хадгалдаг байсан. 1930-1940-өөд оны их хэлмэгдүүлэлтийн он жилүүдэд учир битүүлэг алга болж, чухам яасныг мэдэх хүн байдаггүй юм гэж хөгшчүүл маань хуучилдаг байв.
Харлаг туг сүлдийн дээд сэрээ догийг нутгийн хүү Гэлэнцэрэнгийн Ганбаатараар урлуулж, тугийн ишийг Баянбайшир хайрханы Хустын нуруунаас авч, нутгийн шандаст хурдан хүлэг морьд, сүргийн манлай удам сайт азаргануудын дэл сүүлээр цацал юугий нь бүтээсэн билээ.
Дөрвөн Ойрадын хаан, төрийн их хүн, цэргийн суут жанжин, соён гэгээрүүлэгч, гэгээн хутагт Галдан Бошгот хааны мэндэлсний 350 жилийн ой 1994 онд Ховд аймагт зохион байгуулахад Өөлдийн их сүлд Харлаг тугийг залж уг ажиллагаанд оролцоход Олон Улсын эрдэмтэн мэргэд, Өөлд түмэн сүсэглэн мөргөж, их хүндэтгэл үзүүлж билээ. хэмээн 2002 оны 11-р сарын 27-ны өдөр дурсан ярьсан юм.
Өөлд түмний их сүлд Харлаг тугийг бүтээн залсан ерөөлт өдрөөс эхлэн цэргийн албанд мордож буй эрчүүд Харлаг тугандаа адислан цэргийн албанаа морддог уламжлалтай болсон билээ.

Тодорхой хэлбэл бунхан доторх булшны хөшөө, байр байдлыг харвал “Хүн” гүрний их хаан Атиллагийн бунхан байх магадлал маш өндөр гэнэ.

Будапешт хотын “Lorand Eцtvцs” их сургуулийн түүхч “Энэ бол үнэхээр итгэхийн аргагүй хэрэг. Бид бунхнаас “Хүн” гүрний үед хэрэглэж байсан маш олон тооны зэр зэвсэг, эд өлгийн зүйлс, морины араг яс олсон. Энэ дунд солирын төмрөөр хийсэн том илд буйг домогт Атилла хааных хэмээн тамааглаж байгаа юм. Гэхдээ үүнийг батлахын тулд цаашид судалгаа, шинжилгээ хийх шаардлагатай” хэмээн мэдэгджээ. Хэдийгээр бунхан Атилла хааных биш байлаа ч “Хүн” гүрний үеийн хүмүүсийн гарал угсаа, бие физиологийн онцлог зэргийг судалж тогтоох ач холбогдолтой үнэлэшгүй олдвор аж.

“Бурхны ташуур” гэгддэг Атилла хаан манай эрний 434-453 онд Төв Азийн нүүдэлчин түмний “Хүн” их гүрнийг захирч байсан юм. Төв Азийн нүүдэлчин монголчуудын өвөг дээдэс болох хүннүчүүдийн их удирдагч тэрбээр Ромын эзэнт гүрнийг баруун, зүүн талаас нь олон талаас нь дайрч байсан бөгөөд Ромын эзэнт гүрний задарлыг хурдасгасан хүчирхэг удирдагч хэмээн түүхэн тэмдэглэгдсэн байдаг аж. Мөн унгарчуудын дунд Атиллаг улс орныг нь үндэслэгч хэмээн үздэг хүмүүс цөөнгүй байдаг бөгөөд уг олдвор Атилла хааны гарал угсааны талаарх эргэлзээг тайлахад дорвитой нэмэр болно гэж эрдэмтэд үзэж байгаа талаар http://worldnewsdailyreport.com мэдээлсэн байна.

1907 онд Даргангын хоньчин гарын тэргүүн бэйс Магсаржавын 3 дахь охин болж төрөв. Ноёдын хүүхдүүдийн жишгээр гэрийн сургалтаар өндөр боловсрол эзэмшсэн Дулмаа (жинхэнэ нэр нь Лувсандулам) юм.
Улаанбаатар хотод түр сургууль төгсөөд ЗХУ-д КУТВ-т суралцан тухайн цаг үедээ мэдлэг боловсрол, зүс царайгаараа Хүрээний хүүхнүүдийн сор нь болж шагшигдаж явсан ч элдвээр гадуурхагдан эрхэлсэн ажилгүй явсан юм.
Дулмааг нөхөр ДХГ-ын дарга байсан Д.Намсрайн хамт баривчлан “Их монгол улсыг байгуулах эмэгтэйчүүдийн бүлгэмийн толгойлогч” гэсэн ял тулган эцэст нь хэрэг хүлээлгэж чадахгүй болохоор халимаг сургагч гардан байцааж, хилс хэрэг хүчээр хүлээлгэж байв.
Хvчээр хэрэг хvлээлгэх буюу Сталины “Өөрийгөө илчлэх” арга нь 1938 оноос эхэлсэн.
Харин Дулмаа хэрэг хvлээлгээгvй(Бүргэдийн Лосол шиг хөгийн эрчүүд амьд үлдэх гэж гүрийж байхад бүсгүйчүүд маань хэрэг хүлээлгүй шүд зууж байсан бас нэгэн агуу бүсгүй.)
Тухайн үед Дулмааг байцаахдаа яг маршалын хэлж зааварласны дагуу асуулт тавьдаг байв.
Манай II хэлтсийн мердєн байцаалтыг хэлтсийн дарга Галиндэв, тасгийн дарга Тvвшинжаргал, хэлтсийн зєвлєх Хичиков, хэлтсийн сургагч Сидиков нар удирдан зєвлєж явуулдаг.
“Ма бэйсийн Дулмааг баривчилж ир” гэсэн удирдлагын шийдвэрээр л III хэлтсийн Чимид бид нар дайчилсан.
Чухам ямар vндэслэлээр байсныг мэдэхгvй.
Анх байцаахад хавтаст хэрэгт нь ганц хоёр хуудас л байсан шиг санагдана.
Дулмааг хэд хоног хорьж, хэдэн удаа байцаасныг тоолж тогтоож байсангvй.
Надад хийсэн гэм байхгvй гэх буюу уйлаад юм хэлэхгvй болохоор би хэрэг хvлээлгэж чадахгvй юм байна гэж дарга нартаа хэлсэн.
Тасгийн дарга Тvвшин¬жаргал, Зєвлех Сидиков нар олон удаа байцасан.
Дулмааг хэд хоног хорьж, хэдэн удаа байцаасныг тоолж тогтоож байсангvй.
Надад хийсэн гэм байхгvй гэх буюу уйлаад юм хэлэхгvй болохоор би хэрэг хvлээлгэж чадахгvй юм байна гэж дарга нартаа хэлсэн.
Тасгийн дарга Тvвшин¬жаргал, Зєвлех Сидиков нар олон удаа байцасан.
Харин тэр мэдvvлэг бичээгvй байх.
Тэр эмэгтэй орос хэл мэддэг, боловсролтой, худалдааны мэргэжилтэй хvн байсан.
Хэлтсийн зєвлєх Хичиков нэг удаа байцаасан шиг билээ.
Энэ хvн ууртай догшин хvн байсан.
Тvvгээр л байцаалт дууссан байх.
Нэг мэдэхэд л ял тєлєвлєсєн байсан.
Ялын тєлєвлєгєег Тvвшинжаргал хийж, Сидиков орос хэл дээр орчуулжээ.
Тусгай комиссаар оруулж буудан алах ял оноосон. Ямар ч гэмт хэргийн бvрэлдэхvvн байгаагvй, гэрчийн этгээд ч байгаагvй.
Эрдэм мэдлэг, эрхэмсэг гоо сайхан, эрэлхэг хатан зоригийн нэгэн биед цогцлоосон Ма Бэйсийн Дулмаа бүсгүй хийсэн хэрэг байхгүй гэдгээ өмнө нь байнга хоргоож, хормой хотноос нь чангаадаг байсан Чойбалсанд хэлүүлжээ.
Гэтэл Чойбалсан: “.Миний хүслийг чи биелүүлж байсангүй, тиймээс би чиний хүсэлтийг гүйцэтгэж чадахгүй” гээд онцгой комиссоор оруулж дээд хэмжээ шийтгэсэн тогтоолд гарын үсэг зурсан гэдэг.
Одоогоор бол бэлгийн дарамт үзүүлээд өвөрт нь ороогүй сайхан бүсгүйг зүгээр л хөнөөжээ
Монгол улсын цагаатгах ажлыг удирдах комиссын дарга байсан Тогоочийн Гэндэн гуай ярихдаа: “..Хоршоодын тєв холбооны дарга байгаад баригдсан шалтгаан нь тvvний нєхєр худалдаа vйлдвэрийн сайд агсан Гомбын Содном (Дулмаа нь хожим Намсрайтай гэр бvл болсон бололтой)
Тариатын хvрээний бослогод алагдсаны дараа Дулмаа их гутрангуй болсон.
Энэ vед Чойбалсан их оролдож, єдєр шєнє салахгvй эргvvлэхэд нь Дулмаа огт зєвшєєрєхгvй гэрээсээ хєєдєг байсан юм билээ.
Үүнийг нь МАХН-ын Тєв Хорооны нарийн бичгийн дарга Бадамын Лхамсvрэн ярьсан юм” гэж.
Улаанбаатар хотын хойхно оршдог хүн тавьдаг Самбалхүндэвийн энгэрт өрлөг жанжин Дэмидийн эхнэр Навчаагийн хамт Ма Бэйсийн Дулмааг цаазалжээ.
Ganbat Balkhuu

 

 

 

1962 оны 05-р сарын 08-нд уулын аманд Улс төрийн товчооныхон зохиолчдыг хүлээн авч уулзжээ. Энэ уулзалтанд Ю.Цэдэнбал даргаас эхлээд Ж.Самбуу гуай, Л.Цэнд, Д.Моломжамц, Ц.Дүгэрсүрэн, Н.Жагварал, Д.Майдар, Д.Төмөр-Очир нарын “томчууд” бүгд ирсэн байсан гэдэг.. Түүнчлэн СнЗ-ийн орлогч Б.Лхамсүрэн гуай ч ирсэн байж… Зохиолчдоос С.Удвал, Ц.Дамдинсүрэн, Б.Ринчин, С.Дашдэндэв, Д.Намдаг, Ш.Гаадамба, Б.Бааст, Д.Пүрэвдорж, Б.Явуухулан, С.Эрдэнэ, Л.Түдэв нарын дөч гаран хүний бүрэлдэхүүнтэй өргөн уулзалт болсон юм .
Уулзалт өглөөний арван цагаас үдшийн арваннэгэн цаг хүртэл бүхэл өдрийн турш болж, хэд хэдэн асуудлыг ярилцсаны дотор Ц.Дамдинсүрэн гуайн ааш зангийн тухайд сүрхий хэлэлцжээ. Улс төрийн товчооноос Д.Төмөр-Очир гуай -“Ц.Дамдинсүрэн бол зан суртахууны сүрхий дутагдалтай. Түүнд биеэ тоох, өөрийгөө магтах зан нэвт шингэсэн…Мэдээж түүний хэмжээнд хийдэг хүн төрөөгүй л байна л даа. Гэвч үлгэрлэх ёстой хүн нь ийм байхад..” гэх мэтээр хэдэн талаас хүчтэй шүүмжилжээ.
Үүнийг сонсож суусан Б.Ринчин гуай Ю.Цэдэнбал даргын тамхинаас нэгийг аваад “Болох уу дарга аа…” гэж асуун, тамхиа асаах зуураа “Ц.Дамдинсүрэнд дутагдал бий. Гэхдээ хүн болгонд л дутагдал оршдог. Түүнийг нь гуйвуулаад байвал ямар ч сайн хүнийг муу болтол нь гутааж болно.Өнөөдөр Ц.Дамдинсүрэнгийн өчүүхэн дутагдлыг хэн нэг нь илтэд гуйвуулж, хор хутгаж явсны гор нь ингэж гарч байна.
Энэ балмад явдлыг бий болгосон хүн нь энэ Лхамсүрэн… Тэр өөрөө юу ч чадахгүй хэрнээ чаддаг хүнд атаархдаг, муулдаг.
Дамдинсүрэн ааш муутай. Гэхдээ муухай ааш нь гагцхүү буруу зүйлийг шүүмжлэхэд нь л илэрдэг. Нөхөр дарга та бүхэн ч бурууг шүүмжлэхдээ уурладаг биз дээ.. Миний мэдэх зүйл энэ л байна…” гэж хэлжээ.
Үүнийг сонссон Ю.Цэдэнбал дарга: “За за, нөхөр Б.Ринчин нөхөр Дамдинсүрэнг ингэж дүгнэж байгаа бол бид үргэлжлүүлж яриад хэрэггүй. ” гэснээр энэ асуудлыг хаасан байдаг.
Ринчин гуайн үгийг л Цэдэнбал дарга болон бусад хүмүүс хүлээж суусан байжээ. Ринчин гуай юу гэж үзэх нь эцсийн үнэн байсан тул дарга нар удтал сонсож суусан гэдэг.
Хэл шинжлэлийн хоёр ноён оргил бие биенийгээ хамгийн хэцүү үед нь ингэж л “авардаг” байж… Хааяа зарим үед зөрчилдөх нь байсан л биз…
Гэхдээ тэр зөрчилдөөн нь Монгол хэл шинжлэлийн их хөгжил болж байсан юм гэдэг шүү.

 

1.Монголчууд хорвоогийн бүх хүн хэнээс ч илүү эзэндээ үг дуугүй захирагддаг, тэднийгээ маш их хүндэтгэдэг, хэзээ ч эзнээсээ урвадаггүй.
2.Монголчууд хоорондоо маргаж хэрэлдэнэ гэж бараг үгүй, зодолдох, муудалцах, бие биенээ шархдуулах явдал гаргана гэж огт байхгүй.
3.Мөн тэд нар дээрэмдэх, хулгай хийх гэж байхгүй тул эд агуурсаа хураасан гэр орон, тэрэг бараагаа түгжиж, цоожлохыг үл мэднэ.
4.Бие биеээ их хүндэлдэг, хоорондоо эвтэй найрсаг, юу байгаагаа хармын сэтгэлгүй хуваан идэцгээнэ.
5.Тэд их тэвчээртэй. Эрх танхил, булбарай улс биш.
6. Бие биенээ үзэн ядаж, өсөрхөн муудалцах явдал тэдэнд бараг үгүй.
7.Бие биедээ атаархах, жөтөөрхөх явдал тэдэнд байхгүй мэт санагдсан.
8.Тэд хоорондоо үг сөргөлдөх нь бараг үгүй, архи хэтрүүлж уусан байлаа ч муудалцах, зодолдох явдал ер гаргадаггүй.
9.Бүсгүйчууд нь их ухаалаг бөгөөд элдэв садар самуун ичгүүртэй явдал гаргасан тухай үг яриа огт сонсогдоогүй.
“МОНГОЛЧУУДЫН ТҮҮХ ; ДОРНО ЭТГЭЭДЭД ЗОРЧСОН МИНЬ” 1988 ОН Жиованни Дель, Плано Карпини ; Гильом де Рубрук
Копи.

 

“Чанартай сайн багштай болъё гэвэл үйл явцаар бус үр дүнгээр нь эхэлж оролдъё.”

Монголын сурагчид, багш нар, эцэг эхчүүд тийм ч муу биш ээ. Асуудлын гол нь хуучинсаг нөхдийн бүтээсэн “контент” хоцрогдсонд байна. Үндэстний IQ-ээрээ монголчуудаас хавьгүй доогуур олон улс биднээс боловсролын чанараар хавьгүй урд явж байна. БШУЯ хуучинсаг баримтлалаасаа шийдвэртэй салах биз ээ. Багш бол боловсролын үйл явцад оролцогч. Миний тухайд багш руу бүгдийг чихэх тухайд арай өөр бодолтой. Би монгол багшийг тийм муу, чанаргүй гэж бодохгүй байна. Багшийн болон багш бэлтгэх сургуулийн чанарыг сайжруулах, тэнд сайн элсэгч авах энээ, тэрээ бол ЗАВСАР-ын шинжтэй хоёрдогч асуудал юм. Яагаад гэхээр, эдгээр нь дандаа үйл явц. Үйлээр оролдох нь эцэс төгсгөлгүй байдаг. Манайд магистр, доктор багшийн тоо нэмэгдээд л байгаа. Тэгээд яахаараа сургалтын чанар буураад байгаа билээ? Манай ШУА шинжлэх ухааны докторуудыг үйлдвэрлээд л байгаа. Гэтэл үр дүн хаана байна вэ? Улам л дордоод байгаа биз дээ. Ерөнхий шалгалтын өндөр оноотой хүүхдүүдийг МУБИС-д элсвэл төлбөрийг нь төрөөс дааж буй. Тэдгээр оюутан гайгүй багш болох нь болно. Гэхдээ тэд төрийн ЕБС-д ажиллах уу? Харин ч бүр өөр зүг рүү явчих биш биз? Тэгсэн байх шүү. Дутуу бодсон ажил араасаа ГАЙ дагуулдаг гэдэг. Ийм завсрын шинжтэй хоёрдогч юмаар оролдох нь БШУЯ-д амар, элдвийн үг хэлнээс ангид байгаа хэрэг. Зүй нь завсрын хоёрдогч юмаа орхиод, анхдагч суурь юмаа барьж авах ёстой л доо. Тэр нь БАГШИЙН ҮНЭЛГЭЭ юм. Одоо багш бэлтгэх үйл явцаар оролдоод амжилт олох магадлал тун эргэлзээтэй. Миний санал чанартай сайн багштай болъё гэвэл үйл явцаар бус үр дүнгээр нь эхэлж оролдъё гэдэгт оршмой.

Манай боловсролын чанар сул байгаа нь багшаас л эхтэй гэх хандлага нийгэмд тархмал болсон, харахад ч тийм юм шиг?

Энэ нь хоёр талтай. Багшийн чанар тэгтлээ муудсан уу, эсвэл асуудал бор юманд байна уу, одоо тэгээд багшаа л чадвартай болгочихвол ажил сайжирчих уу, үүнд баталгаа байна уу? Эдгээр нь эргэлзээтэй. Ер нь сулавтар багш олширсонтой маргах юун. Тэр бол ойлгомжтой. Гэхдээ асуудал хүндээ биш байх аа, би ингэж бодно. Асуудал боловсролын контент хөтөлбөрт л байгаа даа. Үнэхээр л сайн контентыг авч чадахгүй бол тэр багшийн ЧАДВАР СУЛ болой. Одоогийн манай боловсрол чинь судлагдахуунд суурилдаг. Судлагдахуун бол контентын гол цөм нь.

Контент, судлагдахуун нь үнэхээр хоцрогдсон гэдгийг өмнө хэлсэн. Судлагдахуун нь ийм муу байхад багш хэчнээн чадварлаг байгаад ч нэмэргүй.

Учир нь багш судлагдахуунаа л дагана. Үхэр тэрэгний дээд хурд гэж бий. Захирал, багш хоёр яаж ч хичээгээд үхэр тэрэг хэзээ ч машин шиг хурдтай болохгүй л дээ. Харин шинэ сайн хөтөлбөр контенттой бол ямар ч монгол хүн, төрөлхийн эргүү л биш бол, яаж ийгээд л даваад гарна. Монгол хүн чинь үнэнхүү дэлхийд гайхагдахуйц өндөр IQ-тэй. Иймд манай багш нар тэгтлээ дор орчихоогүй байх аа. Би вээр БШУЯ-д хандаж “Монгол багш нартаа итгэе, тэдэндээ сэтгэх эрх чөлөө өгье, өрсөлдүүлье тэгээд үнэхээр л явахгүй бол өөр арга бодъё” гэж уриалмой.

Боловсролын чанарт сайн багшийн нөлөө чухал гэдэгтэй Та маргахгүй биз дээ?

Сайн багш өмнө ч байсан, одоо ч байгаа. Гэхдээ тэд цөөн. Эцэг эхчүүд хүүхдээ сайн багштай ЕБС руу зөөж байгаа нь ч буруу биш. Гэтэл яагаад сул, муу, дундавтар багш нар багшилсаар байгаа билээ? Тэд яагаад сайн болъё гэж урагшаа зүтгэхгүй өдий хүрэв? Сайн багш гэж чухам хэн бэ? Багш нарын цалин бага, гэтэл сайн багш ажлаа хийсээр л байгаа. Ингэхлээр цалин нэмэхээр багш сайжирна гэдэг баталгаатай биш ажээ… гэх мэт олон асуудал байна.

Үхэр тэрэгтэй байх үеийн сайн багш, тоёота жиптэй үеийн сайн багш хоёр их ялгаатай. Тэгэхлээр багшийг сайжруулах асуудал ярихаасаа өмнө ямар тээврийн хэрэгсэл ашиглахаа шийдмээр юм. Тээврийн хэрэгслээ солихгүй ээ, үхэр тэрэг монголчууд бидэндээ таарч байгаа гэвэл одоогийн багш нарыг чанаржуулах асуудал ярьж болно.

Миний тухайд эхлээд үхэр тэргээ машинаар солих тухайд санал нэгдье гэж уриалсаар 28 жилийн нүүрийг үзэв. Сүүлдээ ч залхах аястай болж байна шүү. Өвөл өнгөрч, цас хайлсан, ИРЭЭДҮЙ хүссэн ч эс хүссэн ч өөрөө өөртөө зам гаргана л даа. Монголчууд үхэр тэргээ машинаар солих цаг ойртсоор байна. Иймд одоо үхэр тэрэгтэй боловсролын багшийг бус, машинтай боловсролын жолооч багшийг ярих цаг. Ирээдүйн багш гэсэн үг. Энэ бол сайхан гэгээлэг сэдэв шүү.

Манай багш нар ЗААДАГ?

Эдүгээ хүртэл манай боловсролд МЭДЛЭГ заасаар. Нарийндаа бол мэдлэг заах ч бас биш юмаа, зүгээр л мэдлэг дамжуулдаг. Гэтэл мэдлэг интернетээр дүүрэн, ямар ч үнэ төлбөргүй, бас их гангалсан, илүү ойлгомжтой, хүртээмжтэй болжээ. Мэдлэгийг зааж, дамжуулж болно. Харин түүнийг эзэмшүүлнэ гэхээр асуудал бий. Үүний оронд чадварыг эзэмшүүлнэ гэвэл болно. Эдүгээ “Багшлахуй” бол УРЛАГ юм гэх болов. Урлаг гэхээр мэдлэг рүү бус чадвар руу эргэчихнэ. Ингэхлээр багш нь өөрөө чадварлаг байх, багшлах урлаг эзэмшсэн байх ёстой болчихно. Энэ нь багшид тавигдах шинэ шаардлага юм. Ийм чадвартай, урлагтай багшийг ЖИНХЭНЭ БАГШ гэх. Тийм шинэ, жинхэнэ багшийг бүр багаас нь бэлтгэх учиртай. Яахаараа нэг зохиолын дуу дуулахад авьяас шаардах атлаа багш гэхээр таг байдаг билээ. Тэгээд багш чинь дуулахаас дор ажил юм уу? Үгүй ээ, тийм байх ёсгүй. Тэгэхлээр багш гэдэг нь нэлээд нарийн урлаг байх нь. Урлаг заавал төрөлхийн авьяасыг шаарддаг. Тэр тусмаа багш вээр тун дажгүй төрөлхийн өндөр IQ-тэй байх ёстой болно. Ингээд л шинэ, жинхэнэ багш, өндөр IQ хоёр айлсаад ирнэ. Би одоогоор багш бэлтгэдэг их сургуулиуд, тухайлбал МУБИС-аас хэзээ ОЮУН УХААН, IQ гэх үгс сонсогдох бол гэж Хүлээгээд л байгаа. 25 жил хүлээлээ. Ойрын 10 жилдээ сонсогдох болтугай гэсэн билэгтэй ерөөл өргөе.

Жинхэнэ багш гэхээр сонин сонсогдож байх чинь?

Монголын багш нарыг авармаар байна. Манай багш нар бол нэг талаасаа суралцагчиддаа мэдээ мэдээлэл мэдлэг цээжлүүлж, тэднийхээ хөндий цээжлэх чадварыг (хөндий хоосон цээжлэх сургалтыг хориглоод байгаа) шалгадаг Дарангуйлан захиргаадагч ноён мэт, нөгөө талаасаа өөрийн эрх мэдэлгүй, хичээлээ шинэ аргачлалаар ч заачихъя гээд хөдлөх л юм бол ажлаасаа хөөгдөх өндөр магадлалтай боол мэт. Ийм нөхцөлд багш ердөө л унтаж байдаг. Ийм байдлаар удаж болохгүй ээ. Гол нь багшид итгэх хэрэгтэй байна. Багшид үүрэг хариуцлагыг нь хамт үүрүүлэх ёстой. Тэгвэл манай багш нар сэрэх болно.

Багшийг яаж сэрээх билээ?

Багшийн асуудлаар цоо шинэ үзэл баримтлал гаргаж эрчтэй ажилламаар байх юм. ХХI зууны багш ямар байх тухайд загвар шаардлагууд нь аль хэдийнээ гараад мөрдөгдөж байна шүү дээ. Олон улсын жишиг загвар, үлгэр гэж бий. Ядаж түүнийг харахсан. БАГШЛАХУЙН ШИНЭ ПАРАДИГМ-ыг хүлээн авъя.

Багшлахуйн шинэ парадигмын гол агуулга нь юу бол?

Эдүгээ дэлхий даяар “Багшилдаг парадигм”-аас “Суралцдаг парадигм”-д шилжиж байна. Тэгэхлээр багш гэж ярих нь ч бас өөр илүү өргөн утгатай болно.

“Багшлах биш ээ, гол нь суралцах.” Багшлах гэхээр тэр нэг багш гэх хүнийг онцлох бол суралцах гэхээр багш, суралцагч хоёулаа хамт орж ирнэ.

Багш нь бас суралцана. Эдүгээ заримдаа сурагч нар маань багш нараасаа хол илүү болчихоод байна. Би гэхэд л шинэ технологитой холбоотой, гар утас, интернет гээд ирэхээр ач нараараа заалгадаг боллоо. Би ач нартаа шавь оржээ. Ингэхээр хэн нь багш хэн нь шавь болох асуудал ээдрээтэй болно, хоёулаа л суралцаж байгаа юм чинь. Технологийн шинэчлэлийн хурдыг гүйцнэ гэдэг залуусын л ажил юм. Орчин үед ЗААДАГ багш бол багш биш гэх болсон. Гэтэл манайхан тувт заасаар. Бас суралцдаггүй багш бол багш биш болсон. Мэдээ, мэдлэг дамжуулдаг багшийн үе ард хоцорлоо. Багшлахуйн шинэ парадигмын гол агуулга нь: Багшид өсөж дэгжих эрх чөлөө өгөх, өрсөлдүүлэх, багшийн стандартыг байнга чангалж сайжруулах, тэгээд багшийн чадамжийг хөндлөнгөөс нь тогтмол үнэлэх, ЕБС- ийн захирал нь сургуулийнхаа багш нарыг чадамжийн оноогоор нь эрэмбэлэн цалинжуулдаг байх, ЕБС-ийг чөлөөт өрсөлдөөнд оруулах чигтэй байна. ЕБС-ийг төдийгүй их сургуулиудыг ХХК хэлбэрт ойртуулах боллоо. Бидний өмнө Монгол хөрснөөс ургасан, дэлхийд гайхагдсан БАГШЛАХУЙН ШИНЭ ЗАГВАР боловсруулах ажил хүлээгдэж байна. МОНГОЛ БАГШ!!!

“Монгол багш” гэх дэлхийд тэргүүлж, бусдад гайхагдсан ЗАГВАР-ыг бид боловсруулж чадах болов уу?

ЧАДНА, чадна. Чадахгүй ээ, хэцүү байх, бусдаас л зээлдье гээд өөрсдийгөө доош хийгээд ухраад байвал чадахгүй л дээ. Харин чадна, чадах ёстой, бид тэргүүлэхгүй юм бол тэгээд хэн тэргүүлэх юм гээд зүтгэвэл чадах л болно. Монголчууд бидэнд тэгж зүтгэх, зүтгэсэндээ хүрэх суурь нөхцөл байна. Дэлхийн хамгийн том тархийг монголчууд бид л эзэмшиж буй. Тэгээд л болоо, бусад нь дандаа хоёрдогч зүйл.

Багш нь эдүгээ өндөр хөгжилтэй орнуудад хамгийн нэр хүндтэй, хамгийн сайхан мэргэжил болжээ. Орчин үеийн багш гэдэг чинь суралцахуйн дизайнер болсон. Тэрээр шавь нараа суралцахуйд хэрхэн сургах арга зүйг эрж хайж, олдог, хүүхэд бүрийн хөгжлийн замын зургийг гаргаж хөтөлдөг, тулгарсан асуудлыг томоор загварчлан харж чаддаг нэг ёсны чиглүүлэгч менежер юм.

Манай бүх шатны сургуулийн багш нарыг ийм дизайнер менежер багш болгож болно. Монголчууд дээрхийн гэгээнтэн ДАЛАЙ багш гээд мөргөөд сөхөрч унаад сүйд болдог. Данзанжамц бол жирийн л хүн, гэхдээ ухаалаг. Тухайн жилд төрсөн хөвгүүдээс шалгаад олчихсон учраас 1Q нь гайгүй байж таарна. Данзанжамц шиг хэмжээний сэтгэдэг багш Монголоор дүүрэн. Тэгэхлээр Данзанжамцыг шүтэх биш, харин түүнээс сурах ёстой. Багш бүр өөрийгөө Данзанжамц гэж бодох учиртай. Монголын бүх багшийг Данзанжамц шиг болгоно гээд ДИЗАЙНЕР БАГШ ГЭХ ХӨДӨЛГӨӨН зохион байгуулж яагаад болдоггүй билээ. Болно, гол нь зориглоод хийх. Манай энэ тор монгол хүндээ үнэнхүү халтай, тэдэндээ итгэхгүй, тэднийгээ амьгүй боол гэж бодох юм аа. БШУЯ ядаж багш нартаа итгэж болмоор доо. Тэднийгээ уриалаад хөдөлгөхсөн.

Мэдээ, мэдлэг дамжуулдаг багшийн үе өнгөрлөө гэв үү?

Монголын багш нар суралцагчиддаа мэдээ мэддэг дамжуулдаг, өөр хийх ажилгүй шахам байна. Эцэг эхчүүд бас үүнд ихэд дассан. Тэд хүүхдээсээ өнөөдөр багш чинь ямар мэдээ заав, түүнийгээ л сайн цээжлээрэй, тогтоогоорой гэдэг Нийгэм бүхэлдээ ийм болсон.

Доод эрэмбийн мэдээ, мэдлэг бол хүний тархинд маш хортой. Түүхэн мэдээ ихэд үнэд орлоо, сүүлийн 30 жилд. Гэтэл мэдээ ялангуяа түүхэн мэдээ, хэрүүлэн мэдээ, эгэл мэдээ бол хор, хог юм.

Хог идэн тархи өөрөө хог болдог. Бид шинжлэх ухааны мэдээ, мэдлэг хоёрыг ялгаж салгаж ухаарах ёстой юм л даа, уг нь. Мэдээ, өгөгдөл чинь хэрэгтэй газраа л хэрэг болно. Түүнийг хүн бүр тогтоох ямар ч шаардлага байхгүй. Мэдээ төдийгүй мэдлэг нь өөрөө дотроо эрэмбэтэй болсон. Доод эрэмбийн мэдээ, мэдлэг бол хүний тархинд маш хортой. Түүнийг хар тамхитай зүйрлэж байна. Хүн хар тамхинд донтдог шиг доод эрэмбийн хогон, хоосон, эгэл түүхэн мэдээнд бас донтоно. Бүр гарч чадахгүй болтлоо дотоод, түүндээ уусаад, тэгээд хүн биш болно. Тархи нь ӨМХИЙРНӨ. Огтоос сэтгэхээ болино. Уртхан өгүүлбэр хэлэхэд л учрыг нь ойлгохгүй хоосон хоцорно. Тэднийг оюун сэтгэлгээний талын судлаачид ДООД ТӨРӨЛТӨН гэсэн ангилалд оруулдаг. Эндээс Монголын боловсрол жирийн сайхан монгол хүүхдийг доод төрөлтөнд хөөн оруулдаг ажгуу гэвэл арай хатуудах уу, яах уу? Би үүнийг багш нартай холбож хэлэв ээ. Манай багш нар нэгийг бодох байх аа.

Хорьдугаар зуунд дэлхий дахинд Чингис судлал хүчтэй хөгжөөд байхад Монголд бүхэл бүтэн жарны турш эх оронд нь Чингис хааны нэрийг хэлэхийг хориглож, Эзэн хааныг маань коммунистууд харгис феодал, эзлэн түрэмгийлэгч харгис хаан байсан мэтээр гүтгэж харааж доромжилж байсан юм. Чингис хааны түүхийг сургуулиудад огт заадаггүй байлаа.

Үүний горыг би өөр дээрээ хүртэл амсаж байв. Зөвлөлт улсад их сургуулийн оюутан болоод хоёрдугаар курсад сурч байхад манай их сургуулийн хууль эрх зүйн доктор багш тэр курст сурч байсан 12 монгол оюутан биднээс Чингис хааны түүх, Их засаг хууль хоёрын тухай асуув.

Нэг ч монгол оюутан хариулж чадахгүй байв. Зөвлөлтийн сургууль төгссөн, орос хэл сайтай монгол оюутнууд хүртэл юү ч хариулж чадахгүй байв. Тэр үеэс би дотроо Чингис хааны тухай заавал сайн мэддэг болно хэмээн өөртөө тангараглаж байж билээ. Түүнээс хойш Чингис хааны тухай олон арван ном уншжээ.

Тэдгээр номыг уншиж байхад Чингис хааныг маань гадаадын түүхчид, зохиолчид ямар гүтгэдэг байсныг олж мэдэв. Яриагаа цааш нь үргэлжлүүлье. Эзэн Богд Чингис хааны латн ургийн тухай ном зохиол үзэж байхад монголчууд өөрсдөө буюу монголын ойрдын зарим ноёд болон коммунистууд Чингис хааны алтан ургийг хэдэн зууны турш мөшгиж гадуурхаж хөнөөж дуусгасан байх юм. Эдүгээ алтан ургийн амьд удмыг Монголд олоход бэрх болжээ. Монголд алтан ургийн амьд удмыг олъя гэвэл Боржигин овогтой тайж язгууртай хүмүүсийн дундаас л эрэх хэрэгтэй болж байна. Гэтэл алс холын Перс, дундад азид Чингис хааны алтан ургийнхныг олон зууны турш ихэд хүндэлдэг нь ихэд гайхалтай бөгөөд эдүгээ цагт алтан ургийн удам нь амьд үргэлжилж байгаа нь үнэхээр санагдаж байлаа.
Эзэн Богд Чингис хааны алтан ураг гэж хэнийг хэлээд байна вэ?

Эзэн Богд Чингис хаан болон Бөртэ хатан хоёрын төрсөн хүүхдүүд болох Зүчи, Цагаадай, Өгөдэй, Тулуй нарын дөрвөн хөвгүүдийн удмыг Чингисийн удам буюу Алтан ураг гэдэг юм. Эдүгээ шинжлэх ухаан хөгжиж, Чингис хааны удмын хүмүүсийг ДНК-аар нь тодорхойлдог болжээ. С2а3-F4002[1] Y-хромосомтой гаплогрупптэй C-M130[2][3][4] ДНК-тай эрэгтэй хүмүүс бол Чингис хааны удмынхан мөн хэмээн үздэг ажээ.

Зүчи хаан гэхэд л гэхэд 40 гаруй хөвгүүнтэй байжээ. Их Монголын Юань гүрний Эзэн хаан Хубилай гэхэд л 22 хөвгүүнтэй байжээ. Зүчи хааны удам Персийн Ил хааны удмын хатадтай ураг барилдаж байв. Хүлэгү хааны үеэс Илханы удмын хаад алтан ургийн удам болсон түүхтэй. Чингис хааны алтан ургийн Зүчи хааны удам одооны Казахстан, Дундад ази, Оросын зүүн өмнөд нутаг, өмнөд Украин, Хойд Кавказын нугийг хамарсан Алтан Орд улсад, Алтан ургийн Хүлэгү хааны удам Персид, Алтан ургийн Гирейчүүд Крымд, Төглөг Төмөр хааны удам Могулид, Шейбани, Аштарханы удмынхан Бухар, Узбекд, Торечуудын удам Казахын хаант улсад хаанчилж тухайн улс орноо хөгжүүлж хүчирхэг болгож байлаа.

Эдүгээ Чингис хааны Алтан ургийн удмыг улс үндэстнээр нь ангилж жагсаавал:

-Монголын алтан ураг / Боржигин /
-Казахын алтан ураг / Торе /
-Узбекийн алтан ураг / Шейбани /
-Татарын алтан ураг
-Ногайн алтан ураг
-Сибирийн алтан ураг /Шейбан /
-Гирей буюу Крымийн алтан ураг
-Оросын буюу Алтан ордын алтан ураг
-Их Юань гүрний алтан ураг / Хубилай хааны удам /

Энэ удаа би эдгээр алтан ургийн олон удмаас Узбекийн Шейбани, Казахын Торе, Персийн Хүлэгү удмынхныг багахан ч гэсэн чадахынхаа хэрээр бичихээр шийдлээ. Монголчууд Перс, Дундад ази дахь эдгээр алтан ургийн удмын талаар судалгаа, тандалт бараг хийгээгүй бололтой. Монголчууд зөвхөн Монголын Алтан ураг, Их Юань улсын алтан ургийн талаар судалгаа хийсэн байдаг.

Нэг. Узбекийн алтан ургийн Шейбани угсааныхан

Эхлээд Узбекийн Шейбан гэдэг юү гэсэн үг вэ гэдгийг авч үзье. Shayboniylar гэдэг узбек үг бол Бухарын хаант улсын алтан ургийн эзэн хаан Мухаммед Шейбани гэсэн нэрнээс гаралтай үг. Шейбаны угсаа Мухаммед Шейбани /1451-1510 / бол Шахбудаг султаны хүү, Абулхайр хааны ач хүү юм.

Шейбани хааны алтан ургийн түүхийг жагсаавал:

-Чингис хаан
-Зүчи хан , Чингис хааны хүү
-Бахадур хан, Зүчи ханы хүү
-Баниал хан , Бахадур ханы хүү
-Есу Бух хан, Бахадурын хүү
-Зүчи Бух хан
-Бадагул хан
-Минг Тимур хан
-Булад султан
-Ибрахим султан
-Дуалет шах султан
– Абулхайр хан
-Шах Будаг султан
-Абул Фахт Мухаммед Шейбани хан /Эндээс алтан ургийн Шейбани удмынхан эхэлж байгаа юм/

Дундад азийн түүхээс үзэхэд энэхүү Шейбайны удмынхан Доголон Төмөр хааны удмынхантай хоорондоо нилээд дайтсан байдаг. Алдарт Төмөр хаан бол Чингис хааны Цагаадайн хан хүүгийн удам хэмээн өөрийгөө үздэг.

Хэдийгээр түүхэнд Төмөр хааныг монголоор Чингис хааны “Хүргэн” , буюу турэгээр “Гургун” хэмээн бичдэг байсан ч Тимур хааны удмынхан өөрсдийгөө Чингис хааны удам хэмээн бахархдаг байсан. Тимур гэдэг нь түрэгээр төмөр гэсэн үг.

Тэхлээр дундад азийн энэ хоёр чухал удмыг алтан ургийн удам хэмээн үзэх нь зүйтэй юм. 16 дугаар зуунд Мавераннахр, Самарканд, Бухар хотуудад Мухаммад Шейбани ханы удам хаанчилж байлаа. Шейбани хаан 1499 онд Мавераннахр хот, дараа нь Хорасан хотыг эзэлж, 1501 онд Самарканд хотыг Доголон Төмөр хааны удмынхнаас булаан авав. Шейбани хаан үргэлж дайны байдалд байдаг байв. Шейбани хаан удалгүй казахын тал нутаг руу дорнод Дешт- и- Кипчак руу довтолж , Сефевид улстай байлдаж байлаа.

1510 онд Мухаммед Шейбани хаан ираны шах Исмайл Сефевитэй байлдаж ялагдлаа. Энэ тулаанд Шейбани хаан нас барав. Шейбани хааны удам 1540 он хүртэл хаанчлав. Абдуллы хан /1557-1598 /-ы үед хаант засаглал хүчтэй байв. Сүүлчийн Шейбани удмын Пирмухаммед ханы үед газар нутаг нь хумигдаж ах дүү хоорондын тэмцлээс болж энэ хаан нас эцэслэв. Дараа нь 1601 оноос Аштарханы удмынхаан хаанчилж эхлэв.

Нэг онцлог зүйл бол Шейбани удмынхан дунд нэртэй яруу найрагчид төрөн гарч байлаа. Үүнд: Мухаммед Шейбани, Абу Сайд хан, Убайдулла хан, Абдалазиз хан, Абдулатиф хан, Абдулла хан нар орж байдаг. Шейбани угсааны хаад 1600 он хүртэл Мавераннахра, Бухар, Самарканд, Ташкент, Мианкала,Карши, Шахрисяб, Туркестан, Гиссары, Ферган, Балха хотуудад нийтдээ 49 султан, хаад хаанчилж байлаа.

Хоёр. Персийн алтан ургийн Ил хаадын угсааныхан

Алтан ургийн Хүлэгү хааны удмынхан 13,14 дүгээр зуунд Ойрхи дорнод болон Дундад азид ноёрхож байлаа. Хүлэгүгийн удмынхныг персээр “Иль хан” буюу “Ардын хаан” гэдэг байв. Хүлэгү Ил хааны нутагт орчин үеийн Иран буюу эртний персийн бүх газар нутаг болон орчин үеийн Афганистан, Арран, Ширван, Азербайджан, Туркмен, Ирак, Курдистан, Кавказ, Жезиру, Месопотамия, Грузин, Коний, Кипр улсын нутаг, Бага Азийн нутаг, Герат, Мераг, Тебриз, Сольтани хотууд орж байлаа. Иль хаадын улс бол Хүлэгү хааны 1256-1260 онуудад хийсэн ялгуусан тулааны үр дүнд буй болж Алтан ургийн Газан ил хааны /1295-1304 / үед улам хүчээ авч 1353 он хүртэл оршиж байв. Ил хаадын улс нь тухайн үедээ бүс нутагтаа гар урлал, шинжлэх ухаан, анагаах ухаан, яруу найраг, газар тариалан, усжуулалт, худалдаа арилжаа, хот байгуулалтыг ихэд хөгжүүлж хүчирхэг болж байв. Алдарт түүхч Жувейний бичсэнээр Ил хаадын энэхүү гүрэнд монгол хэл төрийн албан ёсны хэл болж байжээ. Ер нь Эзэн Богд Чингис хааны түүхийг Персийн эзэн хааны зөвлөх, их түүхч Рашид ад дин л маш үнэн зөв, тодорхой сайн бичсэн юм билээ.

Персийн Алтан ургийн Иль хаадыг жагсаавал:

-Хүлэгү хаан / 1217-1265/, Чингис хааны ач хөвгүүн буюу Тулуй ханы хүү
-Абага хан /1234-1282/, Чингис хааны гуч, Хүлэгү ханы хүү
-Султан Ахмед Текудер хан , Хүлэгү ханы хүү/1282-1284/
-Аргун хан , Чингис хааны гуч Абага ханы хүү /1284-1291/
-Ренчин Дорж Гайхату хан, Абага ханы хүү /1291-1295/
-Байду хан, Тарагай ханы хүү,Хүлэгү ханы хүү 1295
-Султан Махмуд Газан Ил хан /1271-1304/, Аргун ханы хүү
-Гиас ад Дуни Дин Султан Мухаммед Олжейту хан, Аргун ханы хүү /1304-1316/
-Изиз ад Дин Султан Абу Саид Мухаммед Бахадур хан, Олжейт хан хүү /1316-1335/

Персид дээр дурдсан Ил хаадын дараа 1335 оноос эхэлж Чобани, Жалайр нарын удмынхны хаанчлал эхэлжээ. Перс улсыг монголын алтан ургийн Хүлэгү хааны удам 17 монгол хаан 1272-1377 он хүртэл 105 жил захирч байв. Эдгээр хаад дотрооос хамгийн ухаантай, хамгийн их зүйл бүтээсэн нь алтан ургийн Газан Ил хаан /1271-1304/ байв.

Газан Ил хааны зарлигаар Болд чинсаны тусламжтайгаар хааны зөвлөх, түүхч Рашид ад Дин монгол, перс, хятад, энэтхэг эрдэмтэд түүхчидтэй хамтран “Судрын чуулган”-ыг бүтээсэн нь эдүгээ дэлхийн хамгийн ховор нандин үнэт оюуны өв болоод байна. Монголчууд бид Чингис хааны үеийн монголын бодит түүхийг зөвхөн “Нууц товчоо” -ноос мэддэг байсан бол одоо энэхүү алдарт “Сударын чуулган”-аас улам их дэлгэрэнгүй бодитоор мэддэг болж байна.

Түүх судлаачид “Газан хаан бол өргөн сэтгэлгээтэй, олон талт гүнзгий мэдлэг эзэмшсэн, түүх, удам судар, уламжлалаа сайн мэддэг, байгалиас заяасан хурц ухаантай, авьяас билэг төгс, эр чадал, хатан зориг, тэсвэр хатуужилтай, дайсандаа хайр найргүй, нөхөртөө үнэнч шударга, улс гүрнээ захирахдаа ухаалаг, дайчин, цэргийн гарамгай жанжин, түүхэнд “шинэчлэгч” гэж алдаршсан хаан болой” хэмээн дүгнэжээ. Алтан ургийн Газан Ил хаан Перс улсад арван жил хаанчилж байхдаа богино хугацаанд их шинэчлэлт, өөрчлөлт, бүтээн байгуулалтыг хийж, улсаа цэгцлэн хөгжүүлж, сайхан хот байгуулж, гар урлал, газар тариалан хөгжсөн, хууль цаазтай, соёл, шинжлэх ухаантай, хүчирхэг улс болгож чаджээ.

Гурав. Казахын алтан ургийн угсааныхан

Төв азийн улсуудад тэр үед зөвхөн Чингис хааны алтан ургийн удам л улсын хаан болдог ёс журамтай байв. Казахын нутагт Зүчи хааны удам , дараа нь Урус хааны удам л Казах улсын хаан болдог байв.

Урус хаан бол Керей болон Жанибекийн удам байлаа. Тэдний удмыг эдүгээ хүртэл Торе гэдэг байлаа. Казах улс Оросын Эзэнт улсын хараат болсны дараа алтан ургийнхан султан , эсхүл цэргийн удирдагч болдог байлаа.

Орчин үед алтан ургийнхан дундаас 19 дүгээр зуунд казахын нэрт соён гэгээрүүлэгч, эрдэмтэн, аялагч Чокан Валиханов төржээ. Эдүгээ орчин үед Казахстаны алтан ургийн торе угсааны хүн бол орчин үеийн казахын нэрт яруу найрагч, зохиолч, дуун хөрвүүлэгч, кино найруулагч, урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, ном зохиол нь дэлхийн хорь гаруй оронд хэвлэгдсэн, боксын спортын аварга, Казахын Зохиолчдын Холбооны гишүүн, их сургуулийн хүндэт профессор Бахытжан Канапиянов болон орчин үеийн казахын нэрт уран барималч Ш. Валиханов нар юм.

Казахын Торе давхаргынхан бол казахын бусад жузаас дээгүүр зиндаанд байдаг байв. Хорьдугаар зууны эхээр Туркестан, Семипалатинский, Сыр Дарский, Тургайн мужийн 20 гаруй уездад нийтдээ 28 000 гаруй Торе удмын казах хүмүүс байжээ.

Торе удмаас олон алдартай хүмүүс төрж гарсан. Чокан Валиханов бол Абылай ханы удам байлаа. Орос- Туркийн дайны баатар, генерал, ноён Губайдулла Чингизхан бол Жангир ханы хүү байв. Казахын алдарт хөгжмийн зохиолч Даулеткерей, алдарт эрдэмтэн, соён гэгээрүүлэгч, Чингис хааны 24 дэх үеийн удам Алихан Бокейханов, Ермухан Бекмаханов нар бол алтан ургийн Торе угсааны казах хүмүүс юм. Казахын Торе угсааны хүмүүсийн 38 хувь нь галлогруппын С2 ДНК –тай буюу Чингис хааны алтан ургийн удмын хүмүүс ажээ. Эзэн Богд Чингис хааны Дундад ази дахь алтан ургийн түүхээс товч өгүүлэхэд ийм байна.

Алс холын дундад азид
Алдар нэрээ өнөд мандуулсан
Алтан ургийн агуу хаадын алдрыг магтмой
Сайн үйлсийг олны төлөө бүтээж
Саруул ухаанаар улсыг удирдаж
Сав ертөнцөд алтан ургийн нэрээ мөнхөлжээ
Төр улсыг нь хүчирхэг өгөөмөр болгож
Түмэн олныг нь амар түвшин жаргуулж
Түүхийн хуудаснаа алтан ургийн нэрээ мандуулжээ
Их Монгол гүрнээ бид санан дурсаж байна
Ихэс дээдсээ бид хүндэтгэн дурсаж байна.

Доржийн СҮХБААТАР

МОНГОЛ ХЭЛТЭЙ ОЙР ТӨРӨЛ ХЭЛТЭЙ
Манжууд монголчуудтай ойр төрөл хэлтэй ард түмэн байжээ. Манж хэл нь Алтай хэлний язгуурт багтдаг, өгүүлбэрийн бүтэц төстэй. /Алтай хэлний язгуур Түрэг, Монгол, Манж-Тунгус гэх үндсэн гурван хэлний бүлэгт хуваагддаг/
“Монгол, манж хэлэнд ижил гаралтай үг, бие биеэсээ зээлсэн үгс олон бий”
МАНЖУУД МОНГОЛ БИЧИГ ХЭРЭГЛЭДЭГ БАЙСАН
Манж Монгол хоёр улс эртнээс соёлын харилцаатай явж ирсэн. Монголын эзэнт гүрний үеэс эхлэн 1600-аад он хүртэл Монголын соёл хүчтэй нөлөөлж иржээ. 1400-1600-аад он хүртэл монгол хэл, бичгээр гадаад харилцааны бичгээ хөтөлж явуулдаг байв. Нурхач хаан (1559–1626) (Манж Чин улсыг 1616 онд байгуулсан хаан, зүрчид хүн) монгол бичгийг авч өөрчлөөд манж үсгийг зохиосон. Үүнийг хожим нь дахин шинэчилж, цэг тэмдэг тавьж тодруулсан нь өнөөгийн манж бичиг юм. Монгол, манж хэлэнд ижил гаралтай үг, бие биеэсээ зээлсэн үгс олон бий. Манж хүн монгол хэлийг амархан сурч байсан.
МОНГОЛ МАНЖИЙН ХОЛБООТОН БАЙСАН
“Монгол цэргийн хүчийг ашиглан, Хятадыг дарна гэсэн далд бодлоготой байсан”
Манж болон Монголчууд эртнээс түүхийн өргөн харилцаатай явж иржээ. Бие биеийнхээ захиргаанд орж, хүчирхэгжих үедээ эзэлж ирсэн ч Манжууд Монголыг холбоотноо гэж үзэж байв.
Учир нь хүний олонтой хятадууд бослого самуун дэгдээвэл манжууд Монголтой холбоотон байж, Монголын цэргийн хүчийг ашиглан, Хятадыг дарна гэсэн далд бодлоготой байсан. Нөгөөтэйгүүр Монголчууд нэг босвол дийлдэхгүй гэдгийг мэддэг байсан.
ХЯТАДААС МОНГОЛЧУУДЫГ ТУСГААРЛАДАГ БАЙВ
Монголчуудыг 1900-аад он хүртэл Хятадаас тусад нь барьж, Монголыг цэвэр цустай нь үлдээж, аюулт цаг тулгарвал дайчилна гэсэн бодлоготой байв. 1800-аад оны дунд үе хүртэл Монгол руу хятадуудыг оруулдаггүй, оруулсан ч тодорхой хугацаа тогтоож, хугацаа хэтэрвэл буцаадаг байжээ. Манжийн төр сулрахын хэрээр хятад худалдаачид, тариачид Монголд олширсон байна. Төр нь доройтоод ирэхэд Монголтой холбоолох бодлогоо өөрчилж, хүн ам олонтой Хятадыг ашиглаж, барууны империалист гүрнүүдийн эсрэг тэмцэж эхэлсэн. Монгол нутгийг тусдаа байлгадаг бодлогоо дахиж хараад, 1800-аад оны сүүл үе, 1900-аад оны эхэн үед Хятадуудыг оруулж, Монголыг колончлох бодлого барьж эхэлсэн.
“Яваандаа Хятадын соёлын нөлөөнд орж, хятад хэлээр ярьж, манж хэлээ мартаж, улмаар хэл устсан”
Зүрчидүүд түүхэнд хоёр удаа хүчирхэгжиж, эзэнт гүрэн байгуулж байжээ. Зүрчидийн байгуулсан Алтан улс /1115-1234 онд/ Сүн улсыг цохин урагш нүүлгээд Хятан улсыг мөхөөж 119 жил оршин тогтноод Их Монгол улсад мөхөөгдсөн билээ. Манж Чин улс буюу Дайчин гүрэн нь 1636-1912 онд оршин тогтнож байв. Түүний өмнө Хожуу Алтан улс нэрээр 1616 онд байгуулагдаж, 20 жилийн дараа Өвөрмонголыг эзлээд эзэнт гүрний шинжтэй болж Дайчин улс хэмээн нэрлэгдэх болжээ.
БҮХ МОНГОЛЫГ ЭЗЛЭХЭД 130, ХЯТАДЫГ ЭЗЛЭХЭД 20 ГАРУЙ ЖИЛ ЗАРЦУУЛЖЭЭ
Өвөрмонгол, Ойрад, Халх Монголыг эзлэхэд 130-аад жил, Хятадыг эзлэхэд 20 гаруй жил /1644 онд Хятадыг эзэлсэн/ зарцуулжээ. МАНЖУУД ХЯТАДАД УУССАНААР МАНЖ ХЭЛ УСТСАН. Манж Чин гүрэн Хятадыг эзлээд, Хятадын нутагт суурьшжээ. Яваандаа Хятадын соёлын нөлөөнд орж, хятад хэлээр ярьж, манж хэлээ мартаж, улмаар хэл устсан. /”Зүрхний хилэн” УСК нь 1867 оны үйл явдлыг харуулах бөгөөд тухайн үед манжууд Хятадад ууссан, хятадаар ярьдаг болсон цаг үе. Гэвч кинонд гарах Манжийн амбан Фунь Жоу нь эх оронч үзэлтэй, манж хүн манж хэлээр ярих ёстой гэсэн үзэл бодолдоо үнэнч нэгэн ажээ/
МАНЖ ЧИН ГҮРНИЙ ГАЗАР НУТГИЙН ХЭМЖЭЭ 14,7 САЯ КВ. КМ БАЙСАН
1820 оны Манж Чин гүрэн
Түүхэн он цаг үеэс шалтгаалж Манж Чин гүрний газар нутгийн хэмжээ оргил үедээ 14,7 сая кв. км хүрч байжээ. /Энэ нь одоогийн Монголын газар нутгаас 9,8 дахин том юм/
МАНЖ ЧИН ГҮРНИЙ ХҮН АМ 1700-ААД ОНД 80 ГАРУЙ САЯ БАЙСАН
Манж Чин гүрний хүн ам нь 1700-аад онд 80 гаруй сая байсан бол 1900-аад оны эхээр 400 сая хүн амтай болсон байна. Монголчууд 2,5 сая орчим, манжууд мөн тооны хүн амтай байв. 400 сая хүн амтай хятадуудын дунд манжууд эрхгүй ууссан.
ӨДГӨӨ МАНЖ ҮНДЭСТЭН ХЯТАДАД 10 САЯ ОРЧИМ БИЙ
Өдгөө Манж үндэстэн гэж өөрсдийгөө хэлж буй 10 сая орчим иргэн Хятадад амьдардаг. Гэвч Хятад цөөн тоотой үндэстнээ дэмжих хоёр хүүхэдтэй болох зэрэг бодлого барьдгаас энэ тоо ортой эсэх нь эргэлзээтэй. Тэр дунд манжаар ярьдаг хүн ховор ажээ. Шинжааны Шивээ тосгонд манжаар ярьдаг хүмүүс байдаг гэдэг. Түүнээс өөр манж хэлээр харилцдаг хүн үгүй бөгөөд бичгээр үлдсэн ном товхимол л байдаг байна.
ЭРЧҮҮДИЙН ТАВ ГЭЗЭГ МАНЖААС ГАРАЛТАЙ
Монгол эрчүүдийн тав гэзэг Манжаас гаралтай.