Category: Монгол үндэсний түүх

Миний бодоход дээдлэх гэсэн утга оршдог байх.Тэгэхээр юуг нь дээдлэх гэсэн ойлголт урган гарах нь дамжиггүй.Тийм ээ, чухам юуг нь дээдлэх юм бэ?. Дээдлэх гэдэг нь хүмүүний ухамсарт хүлээн авахын угтал эрмэлзлэлийг төрүүлэх байх.Тэгээд чухам юуг нь дээдлэх юм бэ?.Энд л олон олон асуудал,асуулт,хариулт,тайлбар орших биз ээ.Тиймээс энэ чиглэлд л зориулж өөрийн бодлоо бичихийг хүслээ.Хүмүүсийн хэрхэн бодох,хүлээж авахыг үл харгалзан бичиж байгааг минь болгооно биз ээ.

Ер аль ч шашин эцсийн утгандаа бүгд л хүмүүнийг сайн сайхан,зөв ойлголтоор амьдраасай гэсэндээ сургаал номлолоо гаргасан гэдэгт хэн ч маргахгүй байх. Гэтэл яагаад өнөөдөр минийх зөв,чинийх буруу,бид үнэн та нар худал гээд маргалдаад нанчилдах нь нанчилдаад,дайтах нь дайтаад байгаа юм бэ? Нөгөө энэрэх нигүүлсэх,далд ертөнцөд жаргалтай байх замыг заагчид өөрсдөө талцдаг тулалддаг,гүтгэдэг,хулгайлдаг муу бүхнийг хийдэг болчихсон байна вэ?. Яагаад . . .
Тэгвэл өнөөдөр юу нь үнэтэй гээд түүнтэйгээ зууралдаад,чаргуудалцаад байдаг байна аа. Яагаад . . .
Шашин засгийн эрх мэдлийн төлөө үйлчлэх болсон цагаасаа л гажуудаж эхэлсэн. Мяндагтангууд нь эрх мэдэл,зоорьтой болохыг эрмэлзэж,засаг барьдаг хүмүүсийн гарыг атгасан тэр цагаас сургаал нь засагдаж явсаар,үйл нь нууцлаг болсоор,үйлдэл нь хуурамчаар халхлагсаар өнөөг хүрч ирсэн.Тэгээд өнөөдөр бүгд түүндээ үнэмшээд,эргүүлэгнээсээ гарч чадахаа больсон байна.
Юун тэр анхны сургааль,бүр холоо тойрог таягдсан болжээ.Одоо хүний ухамсарт шинэчлэл хийж чадах тийм урсгал байхгүй болжээ.Нийт дунд нь хийсэн дүгнэлт нэг иймэрхүү.

Тэгвэл миний Монголд минь хэрхэн өрнөсөн байх вэ?.Буддагийн сургаал гажуудсан тэртээ цагт Зонхов гэгч нэгэн хүн шинэчлэл хийсэн нь хүчээ авчээ.Түмэдийн Алтан хаанаар дамжин өнөөгийн хэлдэг төвд Монголд нэвтэрч,зарим нь Хувилай хааны үед гэх байх гэвч энэ биш,тухайн үед газар аваагүй.

Түүнээс хойш Монголын маань олон оюунт өвгөд энэ шашинд оюуны бүтээлээ оруулсан ч нэгэнт замаа алдаж байсан ч Төрбайхын үеэс улам гаарсан.Түүнээс хойш гарцгүй болсон харагддаг.Одоо яахав,Буддын гэдэг нэрний халхавчин дор амь зогоож,арай ядан амьсгалж байгаа нь үнэн.Гэтэл Монголчууд бид шатрын тоглоомын хүүхэлдэй болсоор,санхүүгийн ивээн тэтгэгч болсоор,мухар сүсгийн бамбай болсоор өдий хүрч ирсэн ч мөн л 10 – р богд тодруулж,өөрийн хөлөг онгоцгүй далай руу шунгах гэж байна.Өөрийн хэлгүй,өөрийн оюун санааны бодлогын төвгүй,өөрийн суурь ойлгомжгүй тийм үндэстний шашин байдаг юм уу?. Төвд буддын сургаалийг өөрийн бон бөөтэйгөө хольж,өөрийн хэл дээрээ суурилж тусгаж авсан.Бидэнд тэгвэл юу байна.Ганжуур,данжуурын хэдэн зуун ботийг орчуулан буулгасан ч эх хэл маань хаачив.Түүнийг Монгол ухаантайгаа холиод,оюуны бодлогын төв болгосон нь хаана байна.Одоо ийм харанхуй явахаа больцгооё ахан дүүс минь.Шүтэх,эс шүтэх нь та бүхний эрх хойно гуйхаас өөр яана гэж.

МБНЭ-ийн ДЦХ-н гишүүн Танхай.

Германд суралцаж байсан охидын амьдралд тохиосон олон сайхан явдлын нэг нь Хаалаад зориулсан нэрийн шоколад. 1927 оноос сурагчдыг герман хэл сургах зорилгоор герман айлуудад суулгахад Хаалаа хувийн шоколадны үйлдвэртэй айлд очжээ. Тэр айлын Христийн сүмийн номлогч хүү хожим Хаалаад сэтгэл алдарч, “Хаалаа” нэртэй шоколад хүртэл гаргасан гэдэг сайхан түүх бий. Хаалаа бол Өвөр Монголын Жаруд аймгийн ноён Гомбожавын охин, зүс царай сайтай, үзэсгэлэнтэй бүсгүй байсныг зохиолч Наваан-Юндэн гуайгаас эхлээд бичиж үлдээсэн байдаг. Энэхүү зургийг Берлин хотын ойролцоох Фронау тосгоны байрандаа татуулжээ. Гэрэл зураг: Лайпцигийн их сургууль
Buda Bat

 

16-р зууны эхээр Ойрад Монгол аймгууд алтайг давж нүүдлэхэд Барга ,Буриад , Дархад тэргүүт улс нүүдэлээс тасарч үлдсэн байна.
Дархад түмнийг 17-р зууны эхэн хагаст Халхын баруун гарын Хотогойдын язгууртан Сэнгүн баатар хунтайж Хөвсгөл нуурын умард, баруун этгээдэд хураан дагуулж эрхэндээ оруулсан.
Хотгойдын ноёд хар Дархадыг номхон хүлцэнгүйгээр захирч байхын тулд бурханы шашин дэлгэрүүлэх зорилгоор Хотгойдын Гэндэн хунтайжийн ач хөвүүн Гэлгийг хар Дархадын ноён болгож, түүнийг Хакасын ноён хутагтын хойд дүр хэмээн зарлажээ.
Гэлэг ноён ажил хэргээ шуурхайлан эхлэж Түвдээс долоон баньд залан ирэхийн зэрэгцээ Өндөр гэгээн Занабазараас ногоон дарь эх бас бус зүйлийг залан авчирч , хар Дархадын хориод хүнийг хүчээр шарын шашинд оруулан сүм хийд барьж шашин номын ажлаа эхлүүлжээ.
Гэвч шарын шашны ёсоор лам нар мал маллаж, ан гөрөө хийдэггүй, эр эмийн ажлийг хориглож байсан нь бөө шүтлэгт ард түмний дургүйцлийг хүргэж Гэлэг ноён ч уг нутагтаа удаан байх аргагүй болон Өндөр Гэгээний өргөө тийш зугтжээ.
Ийм эсэргүүцэл бүхий байсан тул 1686 оны Хүрэн Бэлчрийн чуулганаас Гэлэг ноёныг харъяат хар Дархадын хамт Өндөр Гэгээн Занабазарт шавь болгон өргөж түүний шашин номын хүчээр бөө шүтлэгээс ангижруулах зорилго агуулжээ.
Энэ үед Галдан бошогт хаан Урианхайн (Тува) нутгийг эзлэн Халхад довтолохоор байсан тул Өндөр Гэгээн Дархадуудыг Ойрадад талтай хэмээн өөрийн ах Түшээт хан Чахундоржийн нутаг Хараа, Ерөө,Бороогийн голд нүүлгэн шилжүүлжээ.
Энэ нь 1-рт Дархадууд Галдан бошогтыг дагаж магадгүй гэж хардсан
2-рт. Манж-Оросын хилийн хэлэлцээрээр Оросууд Хөвсгөлийг авах шаардлага тавьсаныг биелүүлэн зориудаар Хөвсгөл орчмын нутгыг Орост суллан өгсөн явдал билээ.
Орос улс Байгаль нуур хавийн нутгийг эзлэж аваад Монголын нутаг руу өнгөлзөж 1676 онд Манж Чин улсын нийслэл Бээжинд сууж байсан Оросын элчин Н.Г. Спафарий эзэн хаандаа …” Тэндээс 3 өдөрчийн газарт Хөвсгөл гэж их нуур байна.Түүнээс Сэлэнгэ мөрөн эх авдаг.Тэр хавь ой модтой, бэхлэлт суурин байгуулж болохоор газар байна”…хэмээн мэдэгдэж байжээ
Гэвч Дархадууд хэцүү гэдгээ мэдрүүлэн зарим нь Хөвсгөл дур мэдэн буцан нүүх, Өндөр гэгээн Занабазарын өргөөнд ёс бус (бөөгийн) хувцастайгаар дур таваараа орох, өргөөнд нь тамхи нэрэж, зулнаас нь асаах, үнсийг нь бурхан тахилга дээр нь цохих, Хутагтын олбог түшлэг дээр харайн гарх зэргээр аашилж байсан тул ” ёс төр мэдэхгүй зэрлэг бүдүүлэг” эдгээр хүмүүсийг уг нутагтаа буцахыг зөвшөөрч байжээ.
1715 онд I Петр хаан зарлиг гаргаж …”Енисей мөрний эх хавийн газар Оросын нутаг байх ёстой “…гэжээ. Энэ үед Манж Чин улс Монгол угсаатны сүүлчийн төр улс Зүүнгартай дайтаж байсан тул Цэвээнравдан хаан түүний хүү Галданцэрэн хаанд Оросууд туслахгүй бол өвөр Байгалийн нутгийг авч болно гэж зөвшөөрчээ. Үүний дагуу хилийн харуулыг Хөвсгөл нуурийн өмнө талд гаргаж хойд хэсгийг Оросуудад нээлттэй орхисон юм.
Энэ хилийн гэрээнд Халхын эфү Цэрэн Манжийн талыг төлөөлөн гарын үзсэг зурсан билээ. Угаасаа ч энэ нутгийг Өндөр гэгээн Занабазар Манж нарын хүсэлтээр зориуд султгаад байсан билээ.
Ингэж дээрхи тохирооны нэг хэсэг болж Хөвсгөл хавийн нутаг Оросынх болсон байна.
1716 онд Эрхүүгийн захирагчид Оросын эзэн хаанаас Хөвсгөл нуурийн эрэгт хот байгуулж ,Орос иргэдийг суурьшуулах тухай зарлиг иржээ.
Гэвч нутгийн Дархадууд үүнийг хүчлэн эсэргүүцэж 1721 онд Оросын сууринг дайран эзэлэж олон Оросыг алсаны улмаас 100 гаруй Орос эвдэрч сүйдсэн бэхлэлтээ орхин зугтаан явсан ч төд удалгүй дахин ирж сууршин хүчтэй бэхлэлт барьжээ. Үүний дараа 1778 онд хар Дархадууд Оросын сууринг дахин дайрч Хөвсгөл хавийг Оросын эзлэн түрэмгийлэгчдээс чөлөөлсөн түүхтэй билээ.

Э. Төмөр
МОНГОЛЫН ТҮҮХ ·
Join
Б. Бат Тулга · 17 January ·

Удирдагч олон түмний оролцооноос төрдөг. Удирдагч төрүүлэхгүй байх ганцхан арга нь оролцуулахгүй байх.

“Датаком” компанийн үүсгэн байгуулагч Д.Энхбат Эдийн засгийн сэтгүүлч, шинжээчдийн клубын “Хөгжлийн яриа” уулзалтын зочноор уригдан оролцож, “Монголын эдийн засаг, бизнесийн сэтгэлгээ, систем” сэдвээр яриа, хэлэлцүүлэг өрнүүлсэн юм. Ингээд зочны ярилцлагыг хүргэж байна.
-Нийгмийн итгэлцэл, ёс зүй, ёс суртахуун алдагдсан энэ байдал алсдаа хэнд ч итгэхгүй, хэн ч тоохгүй, хэн ч хайхрахгүй байдал руу хөтлөх сонин нийгэм болчих гээд байгаа мэт. Таны харж байгаагаар маш ихээр суларчихсан байгаа энэ мэдрэмжүүд цаашдаа ямар сценарт хүргэж болох вэ?
-Бид нэг зүйлийг илэн далангүй ярих хэрэгтэй. Ардчилал, даяарчлал бол сайхан зүйл. Гэхдээ нэгэнт хаалгаа дэлгэчихсэн тохиолдолд сайн, муу зүйлс бүгд л орж ирнэ.
Манай улсын хувьд тулгарч байгаа хамгийн том аюул бол Монголд ардчилсан нийгмээс гадна “Хэрэглээний” гэж нэрлэдэг бас нэг өөр нийгэм үүсээд байна.
Африкт олон жил судалгаа хийсэн Шведийн нэг эрдэмтнийг Монголд судалгаа хийхээр ирсэн байхад нь уулзсан юм. Би яриандаа Монголыг Африкаас дээр гэж үздэгээ хэлтэл тэр эрдэмтэн Африкийн доройтлын шалтгааны талаар тайлбарлаад “Монгол залуустай уулзахад анзаарагдсан нэг зүйл нь тэд брэндээр өрсөлдөж байна. Унадаг машин, өмсдөг брэнд гээд хэрэглээний нийгмийн категориудаар нийгмийн ялгарал нь явагдаж байна. Уламжлалт нийгэмд бол шударга ёс, ажилсаг байдал, эх оронч зэрэг ойлголтууд байдаг. Монгол, Африк шиг орнуудад энэ систем нь устчихсан” гэж хэлсэн. Өөрөөр хэлбэл, нийгмийн, боловсролын, хүмүүжлийн тогтолцоонууд нь энэний дагуу ажилладаггүй. Хүүхдүүд хүртэл үнэтэй хувийн сургуульд сурснаа хямд сургуульд сурснаас нийгмийн түвшин өндөр гэж бодож байна. Өөрөөр хэлбэл, хэрэглээний түвшнээрээ нийгмийн харилцааг бүрдүүлдэг болсон.
Нигер бол Африкийн хамгийн их нефттэй, хамгийн их асуудалтай улс. Нефть байхгүй бол хүмүүс нь бие биенээ алахад бэлэн, ганц нефть л тэднийг нэгтгэдэг гэж байгаа юм. Хэрэв хүмүүсийг мөнгө нэгтгэж байвал үндсэндээ тэднийг юу ч нэгтгээгүй гэсэн үг. Тэдэнд хэл соёл, үндэсний уламжлал гэдэг ямар ч ойлголт, ямар ч нэгдэл байхгүй. Зөвхөн нефтиэс яаж хувь хүртэх вэ гэдгээрээ л нэгддэг. Засгийн газар нь тэндээс хувь хүртээх үүрэгтэй. Байгалийн баялагтай орнуудад тулгардаг хамгийн том асуудал бол байгалийн баялгаа үндэсний ижилсэл, онцлог болгочихдог.
Өнөөдөр Монгол яг тийм. Монгол бол хамгийн их баялагтай орон. Гаднынхан эндээс булаалдах гэж байна, би монгол хүн учраас хувиа авах ёстой гэдэг. Монгол хүн гэдэг хувьцаа, хувь авах биш, арай өөр юмаар яригдах ёстой.
Ингээд хэрэглээний нийгмийн систем орж ирэхээрээ ерөнхийдөө улс орон устдаг, задардаг. Тэгэхээр даяарчлалын цаана үндэстэн дамнасан компаниуд явж байна. Тэр байгууллагууд үндсэндээ Засгийн газраас, үндэстнээс дээгүүр, тэдэнд үндэстэн хамаа байхгүй. Монголын хэрэглэгч үү, Швейцарын хэрэглэгч үү ялгаагүй, гагцхүү хэн, хаана худалдаж авч байгаад нь л илүү хайртай. Дэлхийн худалдааны энэ бүтцүүд үндэсний бодлогоос дээшээ гараад ирэхээр хүчтэй явж эхэлж байгаа.
Нэг жишээ татъя. Өнөөдөр монгол хүүхдэд үндэсний баяр чухал уу, Халловины баяр чухал уу. Сайн харвал Валентин, Халловин бүгд дэлгүүрүүд зохион байгуулдаг баяр. Гэтэл манайд бараг үндэсний баяр болчихсон. Энэ бол уламжлалт нийгэм болон хэрэглээний нийгэм хоёрын гол ялгаа. Хэрэв бид хэрэглээний нийгэм рүү орвол яваандаа гурван сая хүнтэй Монгол Улс биш, гурван сая худалдан авагч л үүснэ. Хоорондын харьцаа нь мөнгө, брэнд зэрэг бусад зүйлсээр тодорхойлогдоно. Ийм болох юм бол нийгэм үндсэндээ мөхөж байгаа юм.
-“КОВИД 19”-той холбоотойгоор ардчиллаас жаахан ухарчихав уу гэсэн мэдрэмж бас байгаад байдаг. Энэ талаар та ямар бодолтой байдаг вэ?
-Ардчиллаас ухарсан гол жишээ гэвэл Америк өөрөө үнэт зүйлээ гээж эхэлсэн. АНУ-ыг 200 жилийн өмнө байгуулж ирсэн тулгуур зарчмуудаа америкууд өөрсдөө мартаж эхэлсэн. Америк дабл стандарт дэлхийд хэрэгжүүлж эхэлсэн. Ирак, Украины дайн байна. Дайныг болиод дүрвэгсдийг ярья. Сири, Ирак хүмүүсийг европууд хүлээж авахгүй, украинуудыг бол хүлээж авна гэх жишээтэй. Өөрөөр хэлбэл, асуудал ардчилалдаа биш, улстөрчид ардчиллыг зөвхөн үнэт зүйл төдийгүй зэвсэг гээд харчихсанд байгаа юм. Хүмүүс өөрийг нь ардчилалд оруулах гэж байгаа биш, зэвсэг болгон ашиглаж байна гэдгийг мэдмэгц ардчилал унаж байгаа юм.
Энгийнээр бол Монголын ардчилалтай адилхан. 1990 онд бид ардчилалд, ардчиллыг авч явж байгаа хүмүүст итгэж байсан. Гэтэл тэр хүмүүс биднээс түрүүлээд зарчмаасаа ухарсан тул өнөөдөр итгэхээ больсон. КОВИД бол дэлхийн хүмүүсийн стресс бухимдлыг нэмсэн. Тэр нь олон зүйлийг шинэ өнгөөр харахад тусалсан. КОВИД юмсыг хурдасгасан.
Тиймээс ардчилал ухарч байгаа хамгийн гол шалтгаан бол хоёр стандарттай улс төрийн бодлого. Хоёрт, хэдийгээр корпорацууд нь даяарчлалд орсон ч улс үндэстнүүд, соёл гээд дараа дараагийн зүйлс нь бэлэн биш байсныг ойлгоогүйнх. Товчоор бол бид бүх юмыг даяарчилж болно гэж бодсон. Миний бодлоор болохгүй. Энэ бүх ялгаа нийлээд одоогийн хямралыг үүсгэж байна.
-Хэрэв та Ерөнхийлөгч болсон бол яаж ажиллах байсан бол. Одоогийн байдлыг яаж дүгнэж харах байсан бол?
-Улс төр яримааргүй байгаа ч үнэнийг хэлэхэд би сонгууль болохоос 21 хоногийн өмнө өөрийгөө оролцохоо мэдэхгүй явсан. Сонгуульд өрсөлдсөнөөрөө би хоёр сайхан зүйлийг олж харсан. Нэгд, залуусыг улс төрд дургүй, идэвхгүй гэж бодож байсан тэр бодол өөрчлөгдсөн. Залуучуудад таарах улс төр нь Монголд байхгүй тул оролцдоггүй юм байна. Хоёрт, 20-оод жил улс төрөөр явсан надад нэг зүйл сюрприз болсон. Нийт 1,500 орчим хүн миний сонгуульд ажилласан байсан. Түүнээс хоёрхон хүн л цалин авсан. Ажилласан хүмүүс бүх зүйлийг өөрсдөө хийсэн. Энэ нь надад маш сонин мэдрэмж өгсөн.
Монгол Улс өөрчлөгдөх боломж нь байна. Гагцхүү тэр нь өнөөдөр харагдахгүй байна.
Хэвлэл мэдээлэл дэндүү хуучин улстөрчдөөр дүүрсэн. Шинэ залуус нь гарч ирж чаддаггүй, эсвэл боломж нь бүрдэхгүй, магадгүй өөрсдөө ч тэрийгээ мэдэхгүй байна. Надад 200 орчим мянган хүн санал өгсөн. Залуучуудад өөрийн лидерүүд, үзэл санаа, өнгө төрх хэрэгтэй байгааг олж харсан. Залууст мөрөөдөл байна. Тэр мөрөөдлийг нь ярьдаг лидер хэрэгтэй байна.
Би компанийн захирлуудтай уулзахдаа “10 жилийн дараа компани тань ямар байхыг төсөөлөөд яриач” гэдэг юм. Ихэнх нь ярьдаггүй. Тэд зовлон дундуур туучсаар мөрөөдлөө мартсан байдаг. Хэрэв мөрөөдлөө харж байвал зорилгоо хардаг. Зорилгоо харж байвал энэ олон асуудлууд ажил болж хувирдаг. Өнөөдөр монголчуудад мөрөөдлийг нь авчрах, тэрний төлөө ажиллах лидер дутаад байна. Үргэлж зовлонгоо яриад байвал байнга стресстэнэ. Бид Хятад, Япон, Сингапур илүү явахын тулд илүү их мөрөөдөх хэрэгтэй.
Дээхнэ үед Солонгосын Ерөнхийлөгчийн оффист долоо хоног ажиллах боломж тохиож байсан юм. Тэр үед олж харснаар Ерөнхийлөгчийн нэг номерын зорилго бол ард түмний оюун санааны бэлгэ тэмдэг байх ёстой. Тэр нь өөрөө гэсэн үг биш, оюун санааны тэр галыг манах ёстой гэсэн үзэл санаа. Энэ зүйл өнөөдөр манайд дутаж байгаа. Залуус шинэ улс төр, шинэ амьдрал, шинэ хэв маяг хүсэж байна.
“Улс төр” гэж бичээд байгаа бүх зүйлд өнөөдөр мөрөөдөл алга. Хамгийн хурдан хөгжсөн 10 орныг харвал их мөнгөндөө биш, мөрөөдөлдөө байгаа юм. Бизнест байдаг хоёр чухал зүйл бол инновац, маркетинг. Бусад нь хар ажил. Үүсгэж буй үнэ цэн буюу инновац, маркетинг буюу хэрэглэгчдэдээ хэрхэн хүрч байгаагаараа л ялгардаг. Бусад нь ажил байдаг. Үүн шиг улс орны хөгжил бол мөрөөдөл, засаглал, бусад нь ажил.
-Ардчиллын талаар барууныхан ирээд манайхыг ажлаа түүхий хийсэн байна гэж ярьдаг. Хоёрдугаарт, эдийн засгийн буруу тогтолцоо руу явсан. Манайх ямар замаар явах ёстой байсан бэ?
-Харин ч монголчууд сайн явсан гэж хардаг. Гадаад орчин хамгийн таатай байсан үед ардчилалд шилжсэн. Миний бодлоор, ардчиллын замаар манай улс эхний 20 жил сайн явсан. Харин сүүлийн 10 жилд буруу замд орсон.
Ерөнхийлөгч асан П.Очирбат гуай нефть дээлэндээ арчиж байсан тэр үед би Канадад байв. Энэ үйл явдлын зургийг Канадын Стратегийн хүрээлэнгийн захиралтай уулзахдаа үзүүлээд “Монгол гараад өглөө” гээд ярьтал тэр хүн надад “Юм хийж үзээгүй хүмүүст их мөнгө олдох шиг аюул байдаггүй. Монголд аюул одоо л эхэлнэ” гэж хэлж байсан юм.
Мөнгөгүй байхад зөв байдаг. Бөөн мөнгө олоход эвдэрдэг, алалцдаг аж. Ингээд сүүлийн 15 жил яаж явж ирснийг бүх хүн мэдэж байгаа.
Миний бодлоор Монголд улс төрийн ардчилал бий болсон. Олон намын тогтолцоо, сонгууль бий болсон. Харин бодит ардчилал маань хөгжөөгүй. Бодит ардчилал бол нийгмийн бусад институтүүдийг байгуулах замаар, бүгдийн оролцоог хангаж байж бий болдог. Тэгвэл манайд мэргэжлийн салбарууд, төрөл бүрийн байгууллагууд нь үүсээгүй, хөгжөөгүй. Улстөрчид зөвхөн сонгууль дээр очоод гацсан. Улс орныг байгуулах процессыг улс төрийн хүрээнээс цааш бид хийж чадаагүй.
Салбарын холбоод ажиллаагүй, үйлдвэрчний эвлэлээ өөрчлөөгүй, эмэгтэйчүүдийн байгууллага нь өөрчлөгдөөгүй, залуучууд яах нь мэдэгдэхгүй үлдсэн. Ганц л юмтай. Тэр нь нам. Намаа л шийдчихвэл бусад юмаа шийднэ гэж боддог. Нам шийдэж чадахгүй зүйл хорвоод дүүрэн байна.
Товчхондоо манайд нийгмийн институтүүдээ байгуулаагүй. Одоо байгаа ганц нийгмийн институт нь фэйсбүүк. Тэнд л бүгд оролцдог, зодолддог болсон. Яагаад байгуулаагүй вэ гэвэл улстөрчид нь их эгойст. Тэд гурван сая хүний асуудлыг шийдье гэж зорилго тавиагүй, өөрсдийнхөө л асуудлыг шийдсэн.
Хуульч Б.Чимид гуайгаас би 1990 оны АН одоогийн АН хоёр ямар ялгаатай талаар асуухад “90 оны АН бол үнэхээр Монголын төлөө байсан. Одоогийн АН өөрийнхөө л төлөө болсон” гэсэн юм. Б.Даш-Ёндон гуай бас хамт байсан. Түүнээс МАН мөн ямар ялгаатайг асуухад “Ерөнхийдөө адилхан даа. Одоогийн МАН яг л үйлдвэртэй адилхан хувьчлагдсан нам. Өмнө нь хувьчлагдаагүй байсан” гэж хэлж байсан юм.

-Тэгвэл Монголын ардчиллын хамгийн том аюул нь юу юм бэ?
-Чехийн анхны Ерөнхийлөгч Вацлав Хавел гэж драмын жүжгийн зохиолч хүн байсан. Манай “Хонхны дуу” шиг Чехийн ардчиллын тунхаглал болсон түүний нэг өгүүлэл байдаг юм. Тэр өгүүлэл их энгийн. Прага хотын захад байх нэгэн дэлгүүрт ажилладаг хэсэг хүн ажлын цагаар Чехийн коммунист нам мандтугай гээд, зурагт хуудас наачихсан ажилладаг бол орой нь дэлгүүрээ хаачхаад “Нам ёстой хэрэг алга” гэхчлэн өдөр ярьсныхаа эсрэг бүгд зогсдог. Хоёр амьдралтай, өдрийн амьдрал нь шөнийн амьдралынхаа эсрэг. Өөрийнхөөрөө амьдрахаас айж байна гэсэн санаа. Нэг амьдралаар амьдрахаас айхыг боочлол гэнэ. Вацлав Хавелын гол томьёолол нь, муу ч, сайн ч нэг амьдралаар амьдрах боломж олгодогоороо ардчилал социализмаас давуу гэдэг санаа. Энэ бол монголчуудын одоогийн хамгийн том дутагдал.
Дунд сургуулиудад сонгодог уран зохиол заахаа больсон. Уран зохиол бол хүн төрөлхтний түүхийг, сэтгэлгээг заадаг. Шекспирийн Гамлет жүжгийн зохиолд Гамлетад “Орших уу, эс орших уу” гэсэн асуулт тулгардаг. Энэ бол маш энгийн ойлголт. Түүнийг ордондоо ирэхэд аав нь алагдсан, ээж нь нагац ахтай нь хуйвалдсан байдаг. Гамлетад хоёр зам байсан. Нэг нь тэр бүхнийг хараагүй царай гаргаад ханхүүгийн амьдралаар амьдрах, эсвэл шударга бус хуйвалдааныг хараад өөрөө үрэгдэх. Эцэст нь өөрийнхөөрөө яваад үхэж байгаа юм.
Философийн нэг асуултыг Гамлет асуудаг. Яг чин үнэнээрээ байх уу, эсвэл дүр эсгэх үү? Вацлав Хавел мөн энэ асуултыг асуудаг. Хэрэв бид дүр эсгэвэл хэзээ ч хөгжихгүй. Дүр эсгэж хөгжиж болдоггүй. Хөгжлийн ганцхан шалтгаан бол үнэнээрээ явах.
Өнөөдөр Монголд ардчиллын хамгийн том аюул бол шүүхээр орсон ч урд хаалгаар орох, ард хаалгаар орох хоёр өөр. Цагдаад очсон ч, татвар төлсөн ч хоёр өөр. Чехийн ерөнхийлөгч Вацлав Хавелын тодорхойлолтоор Монголд эрх чөлөө ирээгүй. Яагаад гэвэл хүн хоёр амьдралаар амьдрахаас аргагүй орчин бол эрх чөлөөгүй орчин. Тэгэхээр манайд суурь түвшиндээ эрх чөлөө ирээгүй. Сонгууль байгаа, олон нам байгаа. Яг амьдралын түвшинд бид ахиад хоёр нүүр гаргаж байгаа юм. Хараагүй царай гаргаж байна. Нийгэм, улс үндэстэн энэ асуултандаа хариулаагүй цагт дараагийн зам олдохгүй гэж Вацлав Хавел хэлсэн байдаг.
Үнэнээрээ явах нь дээр гэдгийг ойлгосон цагт ард түмэн гэгээрдэг. Тэрний төлөө ядуу байсан ч явдаг, тэмцдэг цагт улс орон хөгждөг. Харин дүр эсгээд явбал хөгжлөөсөө ухардаг. Энийг ганц л аргаар өөрчилнө. Тэр бол оролцоо. Манайд яагаад ардчилал явахгүй байна гэхээр сууриараа бол ардчиллыг улстөрчид хийнэ гэж хүлээдэг. Ардчиллыг улстөрчдөөс хүлээж байгаа цагт үргэлж гацна, дутна. Оролцоог хангаж байж ардчилал хөгжинө.
-Монголд шинэ үеийн лидер хэрэгтэй байна гэж байна. Оролцоо, манлайллыг хэн нэгэн лидер хийдэг гэж ярьдаг. Ардчиллын үед нь хэсэг залуус манлайлж байсан. Одоо тэр үе нь ирсэн үү?
-Данзан гуай 1922 онд “Бүгдээрээ баяжагтун” гэж хэлж байсан. Дэн Сяопин яг тэр үгийг давтаж хэлж байсан. Тэгээд Хятадад бүгд бужигнасан. Хятадын өөрчлөлт бол тус улсын коммунист намын ухаантайнх мөн байж болох ч үндсэн өөрчлөлт бол хүн болгон оролцсон явдал. Коммунист нам юугаараа ухаантай вэ гэвэл хийх замыг нь, хүн болгон баяжих боломжийг нь нээж өгсөн. Харин Монголд сүүлийн 10 жилд үүний яг эсрэгээр явж байгаа юм. Том дарга гарч ирээд, том нам асуудлыг шийднэ, та нар хүлээж бай гэдэг хандлага. Ардчилал ухарч байгаагийн гол шалтгаан энэ. Бид хүүхдээ “Сууж бай, аав нь бүх юмыг чинь шийднэ” гэвэл яах вэ.
Өнөөдөр яагаад удирдагч төрөхгүй байна вэ? Монголд яавал хөлбөмбөгийн сайн баг бүрдэх вэ гэвэл бүх хүүхэд тоглодог болсон үед шүү дээ. Ямар ч элит сургууль байгуулаад төрөхгүй. Түүнтэй адилхан удирдагчид бол олон түмний оролцооноос төрдөг. Удирдагч төрүүлэхгүй байх ганцхан арга нь оролцуулахгүй байх. Үүнийг өнөөдөр хэрэглэж байгаа. “Удирдагчийг томилсон. Та нарын үүрэг бол мөргөх” гэсэн аяс. Оролцоо байхгүй. Монголд удирдагчид ямар үед төрөх вэ гэвэл оролцооноос төрнө. Гэтэл оролцоо нь байхгүй болохоор тэр хүн өөрийгөө удирдагч болно гэдгээ ч мэдэхгүй өнгөрч байгаа гэж боддог.
Би коммунизмыг гурван жил судалдсан. Лениний нэг үг байдаг юм. Удирдагч хувьсгал хийдэг юм биш. Олон түмэн бухимдахаар хувьсгал бий болдог. Хувьсгал нь удирдагчаа төрүүлдэг. Тэр ард түмний тэмцэлд хариулж чадсан хүн удирдагч болдог гэж. Миний баримталдаг зарчмаар бол удирдагч хэн болоход битгий санаа зов, олон түмний оролцоо, ардчиллыг хөгжүүлбэл хэн нэгэн болж л таарна. Яагаад гэвэл энэ бол байгалийн хууль. Үүнтэй адил би өдөр бүр ажлаа сайн хийвэл жилийн дараа сайн байж л таарна. Жилийн дараа ямар байхыг яг одоо бодоод сэтгэлээр унах шаардлагагүй. Амжилттай яваа хүмүүсийн нууц нь үр дүн биш, процесстоо итгэдэг. Үүн шиг ардчиллын системээ ажиллуулж чадвал хөгжинө.
-Гадаад орчин бас хөгжихөд нөлөөлж байгаа шүү дээ?
-Монгол шиг жижигхэн оронд гадаад орчин их нөлөөлдөг л дөө. Гэхдээ гадаад орчныг бид хянаж чадахгүй. Тэрийг бодохоор шийдэл ч байхгүй, бодох ч хэрэггүй. Ганцхан дүрэм бол өөрөөсөө хамаарах бүх юмыг л хийх. Ялах, ялагдахыг мэдэхгүй. Ялагдсан ч сэтгэл тэнүүн ялагдана.
Намайг сонгуульд нэр дэвшиж байхад “МАН тэртэй тэргүй ялна шүү дээ” гэж байсан. Тэр бол надаас хамаарахгүй, ард түмэн шийднэ биз. Энхбатаас хамаарах юу байна, чадах юмаа л хийх хэрэгтэй. Эргээд харахад би жаргалтай үлдэж байгаа юм. Хийх цагтаа хийхгүй яавдаа гэж бодох шиг зовлон байхгүй. Тийм учраас Ерөнхийлөгчийн сонгуульд орохдоо миний барьсан зарчим ердөө тэр.
Бөмбөг ирсэн үед өшиглөх л хэрэгтэй. Орох уу, үгүй юу хамаагүй. Хэрэв чи тэр зовлонг түрүүлж бодвол чи хэзээ ч цохихгүй. Ганцхан чиний үүрэг бол чиглүүлээд л хамаг чадлаараа цохих. Хэрэв цохихгүй өнгөрөөчихвөл харамсана. Түүнтэй адил чадах бүхнээ л хийх ёстой.
Дээр ярьсанчлан, мөрөөдөл, зарчим гээд зөв зам дээр гарчихвал удаан ч гэсэн бид урагшилна. Буруу зам дээр хэчнээн хурдлаад хэрэг байхгүй.
Бид хорвоог өөрчилж чадахгүй. Ганцхан хүмүүс хоорондын харилцаа, системийг өөрчилж чадна. Баруунд хүн нь биднээс хөгжиж гэгээрсэн юм байхгүй. Төр нийгмийнхээ системийг зөв хийгээд байгаа юм. Яагаад зөв хийгээд байна вэ гэвэл хүн нийгмийн, системийн институтээ томоор харж чадаж байгаа юм. Түүнээс биш хэн нэгэн гэнэт гэгээрээд Монгол Улс араас нь хөгжихгүй. Монгол Улс бүгд оролцож, институтүүдээ зөв байгуулах ёстой. Сурах ёстой, мэдлэгээр явах ёстой. Энэ процесс явбал бид Япон, Солонгосоос алинаас нь ч дутахгүй.
-Сонирхолтой яриа өрнүүлсэн танд баярлалаа.

Дурдсан хөргүүдийг анх 1927 онд Зөвлөлтийн судлаач В.А.Казакевич, Монголын эрдэмтэн, судлаач Н.Сэр-Оджав /1961 онд/, Д.Баяр /1981-1985 онд/ давтан судалж удаа дараа хэвлэн нийтэлсэн байна. Харьцуулсан судалгааны дүнд эдгээр хөрөг нь ХIII-ХIV зууны монголчуудын бүтээсэн дурсгал болох нь нэгэнт тогтоогджээ.
Энэхүү дөрвөн хөргийг өөрөөр төрлийн, өнгө зүс ялгаатай чулуугаар харилцан адилгүй ур чадвар гарган хийсэн боловч ерөнхий хэлбэр байдал дүрсэлж гаргасан хувцас эд хэрэглэл нь нэгэн цаг үе, нэг соёлын хүрээнд хамаарахыг илтгэнэ. Ноён хэмээх хөргийг цайвар, бусад хөргийг шаргал саарал, улбар өнгөтэй гантиг болон галт уулын гаралтай чулуугаар урлан хийжээ.
Эдгээрийн нэгээс бусдын толгой хугаран алга болсон агаад В.А.Казакевичийг очиж үзэх үед Ноён хөргийн толгой байсан нь түүний нийтлүүлсэн гэрэл зураг, тэмдэглэлд хадгалагдан үлджээ. Эдгээрийн нэн тэргүүн нүдэнд тусах нийтлэг байдал нь бүгдийг түшлэгтэй исэр сандалд суусан байдлаар хийсэн явдал юм. Ноён хөрөг хэмээн алдаршсан хамгийн том хөргийн ноёны заларч буй исэрийг зөрүүлдэг хөлтэй, түшлэгийн арын самбарт бадамцэцгэн хээгт овойлгон цоолборлож хоёр гарын түшлэгийг элдэв сийлбэр хээгээр чимэглэжээ.
Дээл нь зөв тийш дарж товчилдог, ташуу энгэр, нарийн ханцуй, урт хормойтой уужим халхгар бөгөөд нугалаасыг тун бодитой нарийн дүрсэлсэн. Тухайлбал, ноён хөргийн дээлийн заамыг хоёр эмжээртэй хатан хөргийн хийг хоёр нарийн, нэг өргөн нийт гурван эмжээртэй хийсэн нь ХIII-ХIV зууны монгол хаад хатдын хөрөг зурагт эр, эм хүний дээлийн ялгааг тодотгон гаргасан байдагтай яг дүйдэг. Ноён хөргийн дээлийг дал мөрөн дээгүүр нь толгойд углаж өмсөх, шашны зан үйлийн “додиг” хэмээх өмсгөлийн хэлбэрээр угалз гарган чимэглэсэн. Түүнээс гадна энэ хөргийн дээлийн хормойн өвдөгцөө голоороо усны долгион хээтэй өргөн тууз гаргажээ. Хөргүүдийн хормойн дороос гутлын хамрыг цухуйлган дүрсэлсэн, ихэнх хөргийнх мөлгөр хоншоортой, уллагаатай байх ба харин хатан хөргийн гутал яльгүй ээтгэр хоншоортой байна.
Эр хүний дүрстэй хөргүүдэд бүс, бүснээс зүүж хоёр ташаа дамнуулан унжуулсан хавтага сав, хутга, сэтгүүр мэтийн зүйл товойлгож урласан. Харин эмэгтэй хүний хөргийг бүсгүйгээр урласнаас гадна биеийн галибар төрхч эмэгтэй хүн гэж ялгагдахаар дүрсэлжээ. Нутгийнхан “бэр” хөрөг хэмээн нэрлэдэг.
Эдгээр хөргийг чулуу овоолон хийсэн булш мэт дүгрэг байгууламжийн голд байрлуулсан байна. Харин үүрэг зориулалтын хувьд эдгээр нь булш биш мөн адил тахил шүтээний чанартай зүйл болох нь судалгаанаас тодорхой болжээ.
НТ-ын XIII-XIV зууны Монголын дундад үед хамаарна.
Д.Батсүх

-Та үзмэрч болохоосоо өмнө аливааг зөгнөж, мэдэрдэг байсан уу. Таны зөн совин анх хэзээнээс мэдрэгдэж эхэлсэн бэ?

-Мэдээж бага байхаас л зөн совин байсан. Мэргэлж эхлэхээсээ өмнө би зүүдэндээ хар дардаг, өөр ертөнцийн хүн байсан. Өөрийгөө ойлгохгүй үетэй олон тулсан. Мөн болох гэж байгаа үйл явдлыг урьдчилаад мэдэрчихдэг байлаа. Таагүй хэцүү санагдсан зүйл дараа нь яг л надад мэдрэгдсэнээр өрнөдөг байсан. Тухайлбал, нэг хүнийг хараад түүнд юу тохиолдохыг нь мэдэрдэг. Энэ мэдрэмжээ би анх байдаг л үзэгдэл гэж боддог байсан. Гэтэл тэр маань зөн совин байсан юм билээ.

-Авьяас, мэдрэмж удамшиж,өвлөгддөг юм билээ.Танай удамд мэргэлдэг хүн бий юу?

-Хүний удам, ген гэдэг гайхалтай санагддаг юм. Авьяас чадвар нь үеийн үед өвлөгдсөөр л байдаг. Манай удамд надаас гадна хөзрөөр мэргэлдэг олон хүн бий. Харин миний хувьд анх 2016 оноос өөрийгөө илүү мэдэрч, хүн үзэж эхэлсэн. Гэхдээ ихэвчлэн ойр дотны таньдаг хүмүүсээ л үздэг байлаа. Гэтэл тухайн хүнийг үзээд мэдэрсэн, харсан, хэлсэн бүхэн минь яг л таардаг, алдаагүй зөв байгаад байсан. Энэ үеэс өөртөө илүү итгэлтэй болсон шүү.

-Та сошиал орчинд их нэр хүндтэй юм билээ. Хэзээнээс цахимаар үзэж эхэлсэн бэ?

-Анх 2017 оноос цахим хаягаараа дамжуулж хүмүүсийг үзэж эхэлсэн. Хүмүүсийг үзэж, тулгарсан асуудлыг нь шийдэж байгаа минь буянтай санагддаг. Хэдий хэл ам дагуулдаг ч би ажлаа аз жаргалтайгаар, дурлаж хийдэг хүн.

-Хүн бүрийн туулсан зам, амьдрал харилцан адилгүй. Танд хандаж буй хүмүүс ихэвчлэн ямар асуудалтай байна вэ?

-Тухайн хүнийг үзэхдээ төрсөн жил, он сар өдөр, зураг зэргийгнь ашигладаг. Хүмүүс гэр бүлийн шалтгаанаар л их холбогдож байна. Надад хандаж буй сүсэгтэн олны 85 хувь гэр бүлийн асуудалтай. Энэ бүхнээс харахад гэр бүлийн харилцаа нууц юм шиг мөртлөө нийгмийг хамарсан хамгийн том түймэр болоод байна. Үүний гол шалтгаан нь гэр бүл төлөвлөлт буруу, нэгнийгээ хуурах, итгэлийг нь алдах нэмэгдэж байгаатай холбоотой. Мөн эхнэр, нөхөр хоёр хайр сэтгэлээ ариун нандин хэвээр хадгалдаггүй, дэндүү хайхрамжгүй хандаж байна. Гэр бүл зохиогоод дутах зүйлгүй, жаргалтай амьдарч байж өөр хүнтэй харилцаа тогтооно. Тэр үедээ үр дагаврыг тооцохгүйгээр ханийнхаа сэтгэлийг шархлуулаад байгаа юм.

-Тэгэхээр танд эргээд нийлүүж, өгөөч, гэр бүлээ салгамааргүй байна, аргалах арга байна уу гэж ханддаг гэсэн үг үү. Эсвэл эсрэгээрээ юу?

-Хосуудыг таарч тохироогүй болохоор салсан юм болов уу гэхээр өөр шалтгаантай байдаг. Тухайлбал, эрчүүд өөрийн орон зайдаа эхнэр, нууц амрагаа хамт байлгах сонирхолтой. Үүнээс л бүх зүйлээ зориулсан хань нь гомдох жишээтэй. Мөн үүнээс болж хамгийн хэцүү нь үр хүүхэд нь өнчирнө.

Гэр бүл үймүүлсэн өнөөх этгээд доромжилж, хараана. Өнөөгийн манай нийгэмд ихэнх гэр бүлийн бодит байдал ийм дүр зурагтай байна. Үүнээс гадна нөхрөө, найз залуугаа, хайртай хүнээ, салсан хүнээ дуудуулна. Хааж тушиж, дөнгөлмөөр байна гэж их холбогдоно.

Энэ бол их буруу. Миний хувьд гэр бүл тэгшитгэх, дэв бузар, хормойн дэв арилгах зэрэг үйлийг л хийдэг. Ер ньсэтгэлгүй хүнийг мянга дуудаад ирэхгүй шүү дээ.Мөн өөр нэг асуудал нь хараагдсан мэт ажил төрөл нь бүтэхгүй, мөнгө тогтохгүй, муухай зүүд зүүдэлж, шалтгаангүй өвдөөд байна гэсэн хүн олон болж. Энэ нь олон шалтгаантай. Жишээлбэл, муу энергитэй хүнтэй маргаснаас сэвтэж болно. Тиймээс аль болох хүнтэй маргахгүй байх хэрэгтэй. Зарим хүн энэ асуудлаа шийдүүлэх гэжзасал ном хийж мэдэхгүй, ашгийн төлөө явж буй хүнд мөнгөө алдаж хохирох нь бий. Би хэзээ ч их мөнгө төл, засал хийлгэ, надаар л хийлгэхгүй бол ингэнэ, тэгнэ гэж шахдаггүй. Хаана, хэний ч засалд орж, үйл хийлгэх нь тухайн хүний сонголт, сүсэг шүү дээ.

-Гэр бүл салахадүнэхээр хүүхэд л золиос болж, дутуу хайраар өсдөг. Нэгэнт л эцэг эх болчихсон бол манай залуус хариуцлагаа тэнцүү үүрдэг баймаар санагдах юм?

-Гэр бүл салалтынхамгийн том хохирогч бол үр хүүхэд. Тиймээс хүн бүр хүүхдээ л хайрлаж явах нь чухал. Хүүхэд өнчрөхийг харахад өөрийн эрхгүй миний сэтгэл шаналж, нулимс урсдаг. Мөн болохгүй амьдралыг дуусгаж, дахин амьдрал эхлүүлэхэд хүүхэд маань төвөг болж байна гэх эцэг эхтэй цөөнгүй таарлаа. Аав, ээжийнхээ энэ хандлагаас болж тэр жаахан амьтан л дарамтанд орно шүү дээ. Хүүхдийн буруу гэж хаана ч байхгүй. Энэ асуудалд томчууд л буруутай. Манай залуус гэрлэлт, үр хүүхэд гэдэг асар том хариуцлага, үүрэг гэдгийг ухамсарлах ухаантай болчихоод гэр бүл зохиодог болмоор байна.

-Анзаарвал зовлон дунд ч жаргал байдаг. Тиймээс та энэ асуудлыг шийдэх гарц, гаргалгааг хэрхэн хардаг вэ?

-Ер нь хосууд нэгнийгээ сайн таньж байж гэр бүл болох хэрэгтэй. Хүнийг танихад 10 жил ч бага хугацаа. Тиймээс гэр бүлээ сайтар төлөвлөж байж, хүүхэд тээгээрэй гэж хэлье. Хэн нэг нь хүндлэлгүй хандаж зоддог, хуурч мэхэлдэг бол энэ байдал мөнхөд үргэлжилнэ. Хүний зан чанар, дадал өөрчлөгдсөн тохиолдол ховор байдаг юм билээ.

-Гэр бүлийн үнэ цэнгүй харилцаанд зөвхөн эрчүүдийг буруутгадаг хандлага нийгэмд бий?

-Би энэ амьдралд зөвхөн эрэгтэй хүнийг буруутгадаггүй. Адилхан л хүн юм чинь алдаж болно шүү дээ. Мөнэнэ амьдралдаа алдсан, буруу алхам хийсэн, толгой нь эргэсэн эмэгтэй хүн ч олон бий. Тухайлбал, шинэ нөхөр маань хүүхдийг минь хүлээн зөвшөөрөхгүй байгаа учир өргүүлмээр байна гэсэн хүмүүс над дээр жилд 10 гаруй ирдэг.

-Зарим хүн хүмүүсийн ам дамжсан яриагаар болохгүй зан үйл их хийх нь ажиглагддаг. Танаас иймэрхүү үйл хийлгэхийг гуйж байсан удаа бий юу?

-Шашны зүгээс яривал янз бүрийн ам дамжсан домог яриаг хэзээ ч бүү хэрэгжүүл гэж захимаар байна. Жишээлбэл, нь зарим охид хайртай хүнээ хажуудаа байлгахын тулд муу цусаа уулгасан гэдэг. Энэ бол байж болохгүй, огт худал зүйл.Уусан эр хүн хийморь лундаагүй, дэв бузар шүглэж, ажил амьдрал нь бүтэлгүйтдэг. Нэг ёсондоо хүмүүсийн хэлдгээр амьд зомби болж хувирна. Хэзээ ч өөдөө гарахгүй. Харин уулгасан хүний үйлийн үрийг үр удам дамжин төлдөг хатуу цээртэй юм шүү. Заслыг дотор нь энергийн засал, лаан засал, өдөр, шөнийн засал гэж хуваадаг. Миний хувьд эдгээр заслаас тухайн хүний нөхцөл байдалд нь тааруулж хийдэг.

-Танаар засал хийлгээд олон хүн үр дүнд хүрсэн гэдэг. Мэдээж амьдрал нь тэгширч, өөрчлөлтийг мэдэрсэн хүмүүс талархсан сэтгэлээ илэрхийлдэг байх?

-Гайхалтай үр дүнд хүрсэн олон хүн бий. Засал хийлгээд үр хүүхэдтэй болсон гээд эргэж холбогдоход нь баярладаг. Мөн салаад явсан хань ижил эргээд ирсэн, ажил нь сайхан бүтлээ баярлалаа гээд хүмүүс ярьдаг л юм. Миний заслаар сайн сайхантай учирсан 500-600 гаруй хүн бий. Тиймээс би өдөр бүр л олон хүнийг жаргалтай болгосон энэ ажлаараа бахархдаг.

-Сүсэг бишрэлийг зарим хүн үл тоодог. Ер нь сүсэгтэй байхын давуу тал нь юунд оршдог бол?

-Хүн сүсэг бишрэлтэй байхын утга учир бол итгэл үнэмшил юм. Тиймээс итгэж найдах, сүсэглэн залбирах зүйлтэй байвал тайвширлыг олдог. Харин засал ном хийлгэж зам мөрөө тэгшитгэх нь ноён нуруу, энерги, ажил үйлс бүхэнд нь нөлөөтэй. Гэхдээ энэ нь хэтэрч болохгүй. Мэдээж сүсэг бишрэлгүй хүмүүс байдаг. Энэ нь өөрийнх нь л сонголт шүү дээ.

-Хүн бүрийн итгэл үнэмшил өөр. Тиймээс аз жаргалтай байхын тулд дотоод сэтгэлээ хэрхэн удирдах ёстой вэ?

-Хүний амьдралд сайн муу хослодог ч бүх зүйл ээлж дараатай. Өнөөдөр та заавал мөнгөтэй баян байх албагүй. Гагцхүү аз жаргалтай л амьдрах хэрэгтэй. Мөн хүссэн зүйлээ хийж амьдрах нь чухал. Өөрийн хүссэн зүйлээ мэдэр, хий, бүтээ. Хайртай бол илчил, дургүй бол битгий хий, маргасан бол эвээ ол. Амьдралаас бид аз жаргалыг мэдрэх нь чухал. Хань ижил, үр хүүхэдтэйгээ, бүр ганц бие байсан ч долоо хоногтоо нэг удаа кино театрт кино үз, уйл инээ. Эдгээрийг хийснээр сэтгэл бага ч гэсэн хөнгөрдөг. Хотоос хол сайхан байгальтай газар очиж уул усны сайхныг мэдэр. Сайхан үнэр, агаар таныг тайвшруулна. Юунаас ч бүү ухар, гэр бүл салгаж, худал хэлэхгүй л бол бүхнийг хий. Эдгээр нь хүүхдээ хараад гэртээ сууж буй аав ээжүүдэд ч хамаатай.

-Та манай уншигчдад хандаж зөвөлгөө өгөхгүй юу?

-Гэр бүлүүд үр хүүхэд, хайр сэтгэлээ үүрд нандигнаж яваарай. Мөн эцэг эхээ амьд байхад нь эд хөрөнгийн биш нэг удаа ч болов сэтгэлийн жаргал эдлүүлж байгаарай. Эр нөхрөө дээдэлж, бас тунг нь тааруулж яваарай.

Гэргийгээ үр хүүхдийг чинь төрүүлж, удмыг нь үргэлжлүүлж яваа гээд үргэлж хайрлах хэрэгтэй. Гэр бүл болоход бэлэн болоогүй цагтаа амьдрал бүү эхлүүлээрэй. Хүний зүрх сэтгэл эмтэрдэг юм шүү.

Үр хүүхдээ бага насанд нь хар дурсамжаар бүү хуч. Эцэстээ хулгайч, гэмт хэрэгтэн, архи уудаг, хүүхэд хүчирхийлэгчээс бусдыг нь хүн гэж л би хардаг. Магадгүй та зовж яваа бол удахгүй бүх зүйл сайхан болно. Үргүй нэгэн нь үртэй болно. Алдсан нэгэн нь ухаарна, хань ижилгүй нь сайхан ханьтай учирна. Удахгүй бүх зүйл сайхан болно. Монголын ард түмэн, сүсэгтэн олон үргэлж зовхи нь өөдөө байж, юу санасан есөн цагаан хүсэл нь сэтгэлчлэн бүтэх болтугай.

Баатарын Нямсүрэн
Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

– Сулхан давстай ширгээсэн ус олон өгвөөс хүүхдийн гэдэс гүйлгэхийг зогсоомой.
– Чихэнд хорхой орвоос утасны үзүүрт цавуу түрхэж наалдуулж ав.
– Ураг хөдөлвөөс\дутуу төрөх\ таван лан мөнгө хоёр аяга усанд буцалгаж уулгаваас тогтох.
– Түлэнхийд савангийн хөөс түрхэвээс сайн.
– Могой үлд гарваас хоёр үзүүрт нь тамхины бохь түрхэхэд томрохгүй.
– 3 тогооны хөөг 3 аяга усанд буцалгаж нэг аяга болгоод бүлээн уулга. Савны өвчинд сайн
– Амаржсаны дараа халуурахуйд 3 тогооны хүйсний хөө буцалгаж хүйтэн уулгаваас сайн.
– Чихэр өвс чанаж ууваас толгойн өвчин намдана.
-Хөндлөн буюу хөлөөр төрөхүй хийгээд умайд үхсэн хүүхэд эс гарч эх нь үхэтхийхүйд голомтны шороо усанд зуурч цутгаваас даруй гарах бөгөөд тэр хүүхдийн толгойд шороо наалдсан байх нь маш хайхамшигтай бөлгөө.
– Гэдэс хоржигнох, гэдэс ходоод үргэлж өвдөх, огиулах, зогисох, олгойн хий, өтгөн хатах, эс шингэх өвчинд модон аяганд эм хийж гэдсэнд нь тавьж боодог. Монгол хүн хүүхдийн гэдэс зайлахаас хамгаалж аюулхайд нь аяга хөмөрч боодог. Жижиг лонхонд ус хийж бүснээс нь уядаг.
– Хармагийн шүүс түрхвээс үс өтгөн болно.
– Хоолой багалзуур хавдахуйд цавьны булчирхайн нимгэн дээр эрхий дарам газарт 3-4 дахин хүрэндэй \иод\ түрхэхүйд зүгээр болохыг олон үзвээ.
– Хатагтайн сарын хир алдарахуйд усанд хув буцалгаж уулга.
– Шөрмөс тасарсанд цасан чихэр \глюкоз\ ахиухан хийх сайн.
– Ходоодны гал ихэдсэнд \хүчил их\ -д мах шарж идэх, хүйтэн ус тустай.
– Тосонд хүхэр хайлж бүлээн болгоод түүхий яр боовоос эдгэрэх.
– Хамрын цус эс тогтвоос хүхэр нухаж гуурсаар үлээвээс тогтоно.
– Нярай хүүхэд шөнө уйлах аваас зулын бадам хөхөнд түрхэж хөхүүлбээс сайн.
– Тарваганы гамшиг өвчтөнд холилдвоос архи ууж явбаас үл халдах сайн.
– Хор идэж хордсонд хүйсий нь архиар угаагаад, архи ус хольж уулгаваас сайн.
– Чихэнд шавьж орвоос архи, сүү, ус аль болохыг тусаахуйд сайн.
– Чихэнд хорхой орохуйд архи дусааваас гадагш гарах, шар тос дусаахад дотор нь үхдэг.
– Хожгорт шар харгайн тос, баавгайн тос түрхэх эм.
– Ингэний сүүнд хужир хийж ахарын эсгийд шингээж боовоос хөл гарын шар ус арилна.
– Гар хөлийн шар усанд сайн хужиртай усанд утаатай шар эсгий чанаж бүлээн боовоос сайн.
– Өтгөн хатваас ар үр давс хоёрыг буцалгаж өгөх буй.
– Өрөмний цөцгийд давс хольж түрхвэл хамарт гарсан яр эдгэнэ.
– Айргийн тосонд давс хольж түрхвээс хамарт гарсан яр арилмой.
– Шүд тэсэхүйеэ бэрх өвдвөөс чинжүү давстай хольж зууваас маш сайн.
– Утаагүй галд түлсэн хөх давс шар тосонд найруулж түрхвээс биед гүвэрүү гарсныг анагаана.
– Шар тосонд сонгино нухаж хийхүйд \хошногоор\ өтгөн хатсаныг гаргамой.
– Сонгины цоор сайн хольж чих бөглөвөөс дүлий эдэгмүй.
– Цуунд дүрсэн сонгины хальс тавьж боохойд хөлийн эвэр арилмой.
– Үр үл тогтоогч эхэд тарианы шөлөөр махны үнс даруулж уулгаваас хүүхэд удаж олоод төрсөн нь тогтох буй.
– Хүний өлөн шээсэнд улаан тамхи зуурч түрхвээс хүн, малын хамуу эдгэх сайн.
– Цагаан гүүний сүүнд арц буцалгаж шавшваас хөл гарын шар ус арилна.
– Цавуу дарь хоёрыг найруулж түрхвээс могойн яр эдгэнэ.
– Шар тосонд шүдэнзний толгой найруулж түрхвээс хувилсан шарх эдгэнэ.
– Архинд тогооны хөө найруулж уухуйд нярайлсны дараа цус алдахыг зогсоомой.
– Тогооны хөө зөгийн балаар найруулж буцалсан усаар даруулж ууваас хоолой хавдахыг анагаана.
– Хүхрийг шүлсэнд зуурч түрхвээс архины хороор хамар улайсныг эдгээнэ.
– Шар тосонд хүхэр найруулж түрхвээс хожгор толгойд үс ургана.
– Ямааны тархинд цасан чихэр\глюкоз\ найруулж ууваас шөрмөс тасарсаныг эдгээнэ.
– Шар тосонд глюкоз найруулж түрхвээс хөлдөж шархласныг эдгээнэ.
– Эрийн шээсэнд хусны хальс дэвтээж уухуйд сарын тэмдэг хаагдсаныг ирүүлмой.
– Таван салааг хойлигийн шөлөөр даруулж уухуйд ходоодны шарх анагаах тустай.
– Ямааны сүүнд цагаан төмс чанаж уухуйд цайвар хаванг хөөж дотуур хөөрлөг дарагдах сайн.
– Сайн архинд нэг жин буудайн гурилын исгэвэр зуурч чанаад шаарийг нь шүүж орхиод архийг нь сарын тэмдэг ирсэн орой нэг аяга, маргааш үдийн хэрд нэг аягыг, нар гарахад нэг аягыг тус тус уулгаваас үр таслах хүсэл нь 50 нас хүртэл найдвартай биелэх болно.
– Улаан манжингийн шүүс зөгийн балтай найруулж уулгаваас дотуур хөөрлөг дарахдаа маш сайн.
– Зөгийн баланд жүрж найруулж худгийн хүйтэн усаар даруулж уулгаваас хоолойн хавдар эдгэнэ.
Ардын эмчилгээ
Бөөрний архаг өвчинд: 7 ширхэг чандагны баас хандалж уух мөн
Зэрлэг цахилдагны шар цэцгийг дөрөвдvгээр сарын 15-20 ний vед 3-9 ширхгийг нэг өдөр зажлан шvvсийг залгих сайн.
Шээс элбэгшихэд: Чихэр өвсний ханд уухад сайн
Цусны даралт байнга ихэсдэг хvнд: Залуу загын vнс тооройн буулт, сайн чанарын буудайтай хамт буцалгаж /нэг литр усанд гурван халбага vнс, нэг халбага хужир/ хийнэ. Олон дахин шvvгээд өдөрт гурав хувааж гурван удаа ууна.
Бамбай булчирхайн томорсныг: Чонын хэлээр 3-7 удаа шөнө бvр хөхvvлбэл сайн.
Хоол шингэхvйд: Тас, ёл, хар галууны хоолой идвээс сайн нөлөөтэй.
Цусны даралт ихэсвэл: Цагаан тvрvvний ишийг нь цэвэрлээд хөлийнхөө уланд долоо хоног дэвсвэл даралт буурдаг. Мөн зэрлэг шар төмсийг ингэний сvvнд буцалгаж уухад даралт буурна.
Уушгины архагшсан /хvнд/ өвчинд: Эхээсээ төрмөгц vхсэн /сvvгээ амлаагvй /ишигний уушгийг дангаар нь нь буюу ишигний өвчний тантай хамт идэж, ууж хэрэглэвээс сайн. Мөн зэс саванд тараг хийн удааж балыг нь шингээж уух буюу уушгиа гаднаас нь хавтгай зэсээр хөхvvлэх сайн.
Уушги цоорсонд: Туйпланг аливаа архагширсан өвчинд эрт дээр vеэс хэрэглэж байжээ.
Хоол vл шингэхэд: Чонын ходоод хэрэглэвээс сайн
Цусны өвчинд: Шvр /улаан/ -ийг бага бага хэрэглэхэд vр дvн сайтай. Мөн шинэхэн ургасан халгайгаар ханд бэлтгэж уувал сайн.
Цус тогтооход: Алтан ургамал хэмээн ургамал сайн
Цөсний хvvдийн үрэвсэл, суулгалт, цус алдалтыг эмчлэхэд: Сөд өвсийг хэрэглэдэг
Хорт хавдар ходоодны vрэвсэлийг эмчлэхэд: Хус модны онгил /зача/ гэдэг vvгээр өтгөн ханд бэлтгэж уулгаж эмчлэхэд сайн.
Зvрхний өвчинд: Задыг хоол хvнсэндээ амт оруулан хэрэглэвэл сайн.
Зvрхний өвчнөөс шалтгаалсан хаванд: Бугын хуучин ясан эврийг шатааж vнсийг нь буцалгаж уувал сайн. Мөн Тарваганы хатаасан тархи, шар шувууны махны шөл хэрэглэвээс vр дvнтэй.
Нарийн өвчинд /улаан хоолойны/:
А.Загасны хатаасан мах гаансаар татах тустай.
Б.Сохор номингийн махыг шалз чанаад шөлийг нь уух vр дvнтэй.
В.Элээ шувууны мах,цөс идэж уух сайн
Г.Болзлогын шөл өгвөл хоол ордог.
Д.Хус модны онгилоор ханл бэлтгэж ууваас сайн
Ходоодны хорт хавдарт:
A.Хойлгийн мах цус хэрэглэх шинээр нь
Б.Зэрлэг гахайн баас, алтан гагнуур, таван салаа мэт орсон тан уух.
B.Шаргалжуутын хар хадны /өттэй/ рашаанаас ууж өтийг нь залгих зэргээр дээрх эмчилгээнvvдийг зэргэцvvлэн жилд хоёр удаа эмчилгээ хийж цаашид жил бvр эмчилгээг хийвэл сайн.
Элэгний архаг өвчинд: Шаргалжуутын Лхамын рашааныг /бар vр/-тэй хамт хэрэглэвээс сайн.
Элэгний хатууралд: Элээний элэг маш сайн
гэдэг юм билээ шүү.
(Хуулбарлав)

Urnaa Urnaa

 

4.Непал буюу Монголчуудын хэлдэгээр Балбын вант улсад 10 сая http://talbicheech.miniih.com/index.php/home/post/132
5. Афганистанд хазара буюу мянгатууд 5 сая https://www.youtube.com/watch?v=5cyARiUnpLk
6. Иранд хазара буюу мянгатууд 1сая
7. Пакистанд хазара буюу мянгатууд 600000 гаруй мянга.
https://www.youtube.com/watch?v=TDaI176LEIg
https://www.youtube.com/watch?v=dvK4iYrYCHQ
8. Шинжаан Уйгарт 200000 гаад мянган хүн Үндэсний цөөнх 0,8%. https://www.youtube.com/watch?v=gVjIi5JAOr8
https://www.youtube.com/watch?v=3iMxdfl_sYg
9. Халимагт 150000 мянган хүн төрөлх хэлээрээ ярьж байгаа. https://www.youtube.com/watch?v=uf_wkCGeD_4
10. Буриад Дэлхий даяар — 550 мянга (2010 он).
Үүнээс: 2010 тооллогоор:
* Орос 461,389 хүн амьдарч байна.
* Бүгд Найрамдах Буриад Улс Буриад — 286,839 хүн амьдарч байна.
* Эрхүү муж — 77,667хүн амьдарч байна.
* Өвөр Байгалын хязгаар — 73,941 хүн амьдарч байна.
* Монгол Монгол — 45,087 хүн амьдарч байна.
* Хятад (БНХАУ) — 10,000 хүн амьдарч байна.
11.БНХАУ-д нийтдээ 5 сая гаран Монголчууд байна гэсэн мэдээ байна. Харин Монгол гаралтай хэдэн хүн байгаа бол…
12. БНХАУ Хөхнуурын Монгол буюу дээд монголчууд 200000 гаад мянган амьдарч байна https://www.youtube.com/watch?v=Gdba4bJtcaw
13. БНХАУ – Дунсиань Монгол : Монголын эзэнт гүрэн буюу Чингис хааны их цэргийн байлдан дагууллын үед үлдэж хоцорсон хүмүүсийн хойчис юм. 1227 онд Чингис хаан хамгийн сүүлчийн байлдан дагууллаа хийхээр Тангуд улсыг зорьсон. Тэр зам Хатан голын эрэг дээр шархадсан цэргүүдийнхээ зарим хэсгийг орхиод цааш аян дайнаа үргэлжлүүлжээ. Тэнд үлдсэн Монгол цэргүүдийн үр хойч өдгөө Хатан голын эрэг дээр амьдардаг Дунсиань-чууд юм. Өдгөө тэдний тоо 541 мянгад хүрчээ. Тэдгээр хүмүүс Алтай язгуурын Монгол хэлээр ярьдаг.
https://www.youtube.com/watch?v=GxGoNqO4U6U
14. БНХАУ – Ганьсу мужийн Хилияншан уулын цаст өндөрлөгт Монгол улсын Баруун аймагаас 1910 оноос хойш 3 удаа нүүдлэн очсон Цастын халхууд 4000 гаруй хүмүүс амьдарч байна.
15. Татарууд буюу Их Нирун улсын хааны үр удам дэлхий даяар мөн тархан суурьшсан байна.
16. ОХУ – Бүгд Найрамдах Тува Улс 17 хошуунд – 310,460 хүн амьдарч байна.
17. ОХУ – Бүгд Найрамдах Алтай Улсад 69000 Монголчууд амьдарч байна.
18. АНУ – ын Халимагууд http://www.youtube.com/watch?v=Wr7LmkwwR8E
19.Кыргызстан Улсын Өөлд, Хотуун Монголчууд https://www.youtube.com/watch?v=BRt4PQggL7s
20. Тайваны Монголчууд https://www.youtube.com/watch?v=R8lF4yjeyPs
21.Өвөр Монголын Хөлөнбуйрт: Нийт 60.000аад мянган Бараг хүмүүс аж төрж байна. Мөн Монгол улсын Дорнод аймгийн Гурванзагал, Хөлөнбуйр, Төв аймгийн Баян, Сэргэлэн сумд, Улаанбаатар хот болон бусад аймаг, хотуудад аж төрөн амьдарч байна.
Энэ мэт бидний мэдэх болон мэдэхгүй маш олон Монголчууд маань дэлхийн өнцөг булан бүрт тархан суурьшсан амьдарч байна.
Монголчууд дэлхийд тархан суурьшсан шалтгаан нь:
1. Хил хязгаараар таслагдсан
2. Эзэлсэн нутгаа сахиж үлдсэн
3. Хаад болон цэргүүдийн үр удмаас
4. Нүүж очсон
5. Орхигдож үлдсэн гэх мэт…
Ийм л хувь тавилан эрт цагт амьдарч байсан бидний өвөг дээдэст тохиолдсон байна. Монголчууд маань дэлхийн газар нутгийн 40 000 000 мкв буюу Атлантын далайгаас Номхон далай хүртэл эзэлсэн цорын ганц ард түмэн шүү.
Бидний хэдэн цөөхөн Монголчууд гэдэг ч цөөхөн байлгахыг хүсч байгаа улсууд, хүмүүс их байна. Гадныхны урт удаан хугацааны бодлогын үр дүнд Монголчуудыг маань салгаж сарьнуулж, буталж бутаргаж, алж талж, хавчиж хатуурхаж ирсэн. Энэ юуг хэлээд байна вэ? гэвэл Дэлхий биднээс айж байгаа бид нэгдвэл түүхийг өөрчлөх, шинэчлэх агуу ухаантай, зоригтой их хаадын үр удам тэнгэрлэг, тэнхээлэг “ДЭЛХИЙН ХААН” ард түмэн. Монгол түмэн мөнх оршиг.
Бэлтгэсэн: Т.Хурц

Хамгийн сүүлийн буюу IX Богд Жавзандамба хутагт 2012 онд таалал төгссөн. Одоо XIV Далай лам Монголын дараагийн хутагтыг тодруулах эрх мэдэлтэй. Төвөдийн Буддизмын гурав дахь дээд оюун санааны зүтгэлтэнг тодруулах үйл явц 2016 онд эхэлсэн юм.
Хятад улс яагаад Жавзандамба хутагтыг тодруулах үйл явцад ач холбогдол өгдөг вэ
Эндээс л бүс нутгийн геополитик гарч ирж байна. 2016 онд XIV Далай лам Хутагтыг дахин төрүүлнэ гэж зарласан. Бээжин Далай ламын хойт дүрийг зарлах эрх мэдэлд үргэлж эргэлзсээр ирсэн. Оронд нь шинэ лам нарыг өөрийн нөхцөлөөр зарлахыг шаарддаг. Ингэснээрээ Бээжин коммунист үзэл суртлыг давхцуулж Төвөдийн буддизмыг бүдгэрүүлж чадна гэж үздэг. Хятад улс дараагийн Далай ламын хувилгаан дүрийг тодорхойлохыг маш их хүсэж байгаа ч Далай лам 2015 онд залгамжлагчгүй буюу хойт дүргүй байх тухай мэдэгдсэн. Хэрэв ийм зүйл тохиолдвол энэ нь Бээжингийн хувьд хар дарсан зүүд болно. Далай лам Монгол дахь дараагийн Богд Жавзандамба хутагтыг тодруулаад өөрөө дахин төрөхгүй гэвэл энэ нь Төвөд, Монголын аль алиных нь буддизмд үзүүлэх Хятадын хүчийг сулрууна.
Панчен ламыг тодруулах бүрэн эрх нь зөвхөн XIV Далай ламд байгаа тул Хятад улс Панчен ламыг сонгохыг Монгол болон Төвөдийн буддистууд хүлээн зөвшөөрөхгүй. Ингэснээр Далай ламын тодорхойлсон Жавзандамба хутагт дэлхий даяарх буддистуудын хувьд хамгийн чухал лам болох юм.
Хятад улс Монгол дахь буддизмыг хэрхэн хяналтдаа байлгах гэж оролдсон бэ
Хятад улс Шүгдэнгийн шашныг Монголд дэлгэрүүлэх замаар Монголын буддизмд ноёрхохыг хичээж байна. Шүгдэнчүүд өөрсдийгөө тус улстай түүх, шашны гүн гүнзгий холбоотой жинхэнэ монгол урсгал гэж харуулдаг бөгөөд тэдний Дорж Шүгдэн бурхан нь техникийн хувьд Төвөдийн Буддын шашны дөрвөн урсгалын нэг юм. Тиймээс XIV Далай лам дараагийн Жавзандамба хутагтыг тодруулж чадахгүй бол Хятад улс шүгдэнчүүдэд өөрийн нөлөөг бий болгосноор дараагийн удирдагчийг томилох эрхтэй болох эрсдэлт байсан юм.
Монголын төр юу хийж байна вэ
Төвөдүүдийн дургүйцэл улам бүр нэмэгдэж байгаа тул тус бүс нутагт хяналтаа чангатгах нь Хятадын Коммунист намын гол мөрийн хөтөлбөр юм. Хятад улс Төвөдийн соёлыг бут ниргэж, бүс нутагтаа эрх мэдлээ тогтоохыг хүсэж байгаа. Монголын Засгийн газрын хувьд Төвөдийн соёлыг хадгалах нь үндэсний аюулгүй байдлын асуудал юм. Тус улс Төвөдийн буддизмыг хянах тэмцлийн яг төвд байна. XIV Далай лам Х Богд Жавзандамба хутагтыг тодруулах ажлыг аль болох хурдан дуусгаж, Монголын Буддын шашны сүм хийдүүдэд Төвөдийн буддизмыг дээдлэх хууль ёсны эрх мэдлийг олгох нь бүгдэд ашигтай.
Эх сурвалж: tfiglobalnews.com

Хүний төрсөн нутаг анх төрөхөд “өлгийдөж авдаг” гэдэг юм билээ. Хүн төрсөнөөсөө хойш бүхий л хором бүрд орчлон хорвоогийн одод эрхэсээс, байгаль дэлхийгээсээ, өөрийн төрсөн нутгийн уул усаараа тэтгэгдэн “махан бодио биежүүлж хүчирхэгжүүлж” байдаг.
Тиймээс л бор хоолонд орсон цагаасаа нас бие гүйцэтлээ таны биеийн ус шороо махан бодиуд тань байгалийнхаа шинж чанар бүтэцтэй адилхан юм. Тэр л төрсөн нутгаасаа эрчим юугаар тэтгэгдэж, хол байх аваас дутагдаж явдаг гэнэ.
Аливаа байгаль ертөнц, амьд организм бүхэн шороо, ус, гал, хий, огторгуй гэсэн таван махбодоос үүсч буй болно. Байгаль, амьд амьтад нь шалтгаан, үр болон шүтэн барилдахуй зэрэг хүн байгалийн хуультай гүн нарийн уялдаа хамааралтай.
Хүний бие нь таван махбодоос гадна (сүнс, сэтгэл)-ийн зургаан махбод төгөлдөр юм.
Төрсөн нутаг газар шороондоо хөрвөөж муу зүйлсээ гээж шинэ сайн эрчим хурааж биеийнхээ эрчим юуг сэргээх монголчуудын арга “ухаан” байдаг.
Хөгшчүүл бие хаа нь өвдөж чилээрхээд ирэхээр төрсөн нутагтаа очиж буйран дээрээ хөрвөөдөгийн учир энэ гэнэ. Тиймээс аль болох нутагтаа очиж байгаарай. Хүний нутгийн уул ус нь харж байдаг юм гэнэ лээ. Нутагтаа очсон хүний ХИЙМОРЬ гурван жилдээ сэргэдэг гэж ярьдаг юм билээ.