Category: Монгол үндэсний түүх

Бидний үндсэн зарчим нэг бөгөөд бие биенээ ташуурдах зүрх зориг үргэлж эвлэлдэн нэгтгэдэг. Цэргийн сургуулилтанд би үргэлж урд нь дагуулж жинхэнэ тулаанд хэзээ ч хойно суудаггүй. Долоон жилийн дотор би агуу их амжилтыг бүтээж, бүтэн дэлхийг нэг гүрэн дор нэгтгэж чадлаа. Би онцгой өвөрмөц чанартай нэгэн биш юм.
Гэхдээ Kин улсын төр тогтворгүй учраас Мөнх тэнгэр намайг хаан ширээнд (Кин улсын) залархад тусалж байна. Өмнөд нутгийн Сүн улс, хойд зүгийн Хүй, зүүн талын Хиа ба баруун хязгаарт орших зэрлэгүүд бүгд миний ноёрхолыг хүлээн зөвшөөрлөө. Миний харж буйгаар эртний үеийн Шан Юүгаас хойш ийм зах хязгааргүй гүрэн байгуулагдаж байгаагүй билээ. Хэдийгээр миний энэ дуудлага өндөр ч, надад ноогдсон үүрэг бас хүнд юм. Миний засаглалд ямар нэгэн зүйл дутагдаж буйг би эмээж байна. Гол усыг гатлахдаа бид завь залуур хийдэг. Түүнтэй адил бид ухаант мэргэдийг урин, их гүрнээ жолоодох туслах зөвлөхийг сонгодог. Хаан ширээнд заларсанаасаа хойш би өөрийн ард түмнийг удирдах жолоог зүрхэндээ тээсэн билээ. Харин гурав (kung) ба есийн (k’ing) байрыг эзлэх зохистой хүнийг олж чадахгүй байна. Энэ учир тохиолдолын улмаас би эрэн сурвалжлан, эрхэм багш таныг үнэнийг нэвтлэн, зөв замыг сонгон туулж явааг дуулан сонслоо.
Ихийг суран өнөр туршлага хуримтлуулсан эрхэм таны хуулийн судалгаа агуу билээ. Таны дархан оюун тунхаглал болсон. Та эртний мэргэдийн нугарашгүй зүй тогтолыг хадгалан түгээгч. Таны бүтээл цуутай алдартны авьяас билэг бүхий. Та урт удаан хугацаанд хад чулуун дунд, энэ ертөнцөөс холдон амьдарсан. Гэвч таниас хүмүүс оюун ухааны эдгээрлийг, үхэшгүй мөнх бурхдын замд зогсох үүл адил, үй олноор олж авч байна. Таныг дайн дууссаны дараа Шан туны ойролцоо хуучин буйрандаа байрлаж буйг дуулсан, таны талаар би үргэлж боддог. Вэй голын эргээс нэг л тэргээрээ буцаж, хулсан урцандаа урих урилгыг гурвантаа хэлдэг талаар мөн мэдэх билээ.
Гэвч би яах билээ? Өндөр уулс, өргөн уудам тал нутаг бидний тасалж, би таньтай уулзаж чадахгүй байна. Би зөвхөн хаан ширээнээсээ буун, хажуулан хүлээж чадна. Би мацаг барин, биеэ угаалаа. Эрхэм таныг дагалдан хүргэхээр би өөрийн хиа Ли Чунг Лүүг илгээлээ. Мянган бээрийн замаас бүү бэрхшээгээрэй. Эрхэм таны гэгээн алхалт хийгдэнэ гэж би хүснэм. Элсэн цөлийн цар хүрээг бүү бодоорой. Өнөөгийн нөхцөлд амьдарч буй хүмүүсийн үйлийг эмгэнэн тунгаан, эсвэл миний биеийг нигүүлсэн энэрч амьдралыг сахих арга билгээ дамжуулан олгооч.
Би өөрийн биеээр танд үйлчилнэ. Эрхэм та өөрийн мэдлэг оюунаас өчүүхэн хэмжээг миний биед үлдээнэ гэж найднам. Надад нэг л үг хэлэхэд би аз жаргал дүүрэн байна. Эл захианд өөрийн бодлоо би товчоор өгүүллээ. Эрхэм таныг болгоон соёрхон гэж найдна. Агуу Даогийн зарчмыг нэвтлэгч, зөв бүхнийг энэрэн тэтгэгч, эрхэм таныг олон түмнийн хүслийг сөрөн зогсохгүй гэж бодож байна. /Тавдугаар сарын 15 1219 он/
1220 онд Чанчун бумба Чингис хааны дуудснаар Алтан пайз өвөртлөн түүнтэй уулзахаар 19 туслахаа дагуулан хойт зүгт хөдөлжээ. Бээжин хавьд иртэл Чингис хаан өрнө зүг мордсон тухай сонссон байна. Хойноос нь нэхэж явсаар 1222 онд Чингис хааныг Хималайн уулын салбар уул болох Хиндү Күш ууланд (одоогийн Афганистан) өргөөлж байхад нь уулзсан.
Энэ зуур Их хаанд захидал явуулсныг танд толилуулья.
“Ши хиа хиэнээс гаралт, Даогийн үнэнч дагагч Чанчун би хол нутгаас хамгийн эрхэм тушаалыг хүлээн авлаа. Далайн эрэг дагуух олон түмэн бүгд авьяас билэгтэй бус гэдгийг би тэмдэглэн хэлье. Миний энэ бие ертөнцийн үйлд мөхөс бөгөөд Даог бүрэн судлаж гүйцсэнгүй. Гэхдээ би олон талаар хичээнгүйлэн оролдсон.
Миний нэр алдар хаант улсаар түгэн тархсан ч миний оюун ухаан энгийн бусад ардаас дээрдэх зүйлгүй. Би өөрийн дотоод сэтгэл рүү өнгийн хараад өөрөөсөө хэчнээн ичнэ. Миний сэтгэлд нуугдсан бодлыг хэн мэдлээ? Урд өмнө би өмнөд нийслэлээс болон Сүн улсаас хэд хэдэн урилгыг хүлээн авсан ч, хүрч очоогүй ээ. Харин одоо, Луу ордны (Монгол хааны ордныг нэрлэж байна) эхний дуудлагаар, би бэлэн.
Яагаад гэвэл, Би эзэн хаанд Мөнх тэнгэр эртний цагт ч одоо үед ч үзэгдээгүй эр зориг, мэргэн оюун ухааныг заяасан гэж дуулсан. Сүр жавхлант гал цогийг тань шударга ёс мөн дагадаг. Хятадын ард түмэн болон харийнхан бүгд эзэн хааны ноёрхолыг хүлээн зөвшөөрлөө.
Эхэндээ би ууланд бүгэх, далайд зугтахын (арал руу) алиныг нь шийдэж чадахгүй байсан ч тушаал сөрөхийг зориглосонгүй. Би цас, мөсийг зориглон гэтэлж эзэн хаан таны өмнө өөрийгөө танилцуулахаар шийдсэн.
Миний анхлан дуулсанаар Сүр жавхлант эзэнтэн таны хөсөг Хуан чао ба Фү чаогийн хойд хэсэгт байрлаж байлаа. Харин Иен (Бээжин)-д ирсэний дараагаар их хол, хэдэн мянган бээр явсаныг хэлж мэдэхгүй хол явсаныг олж мэдлээ. Шуурга тоос дээд тэнгэрийг сүүдэртүүлэн харанхуйлхаа зогсоохгүй юм. Миний бие өтөлж тэнхээгүй болжээ, би энэ урт аян замын чилээг даван туулж чадахгүй гэж эмээх бөгөөд сүр жавхлант таны бараанд хүрч амжихгүй болов уу, хүрсэн ч гэлээ миний бие ямар ч үйлд нэмэр болохгүй нь. Түмний хэрэг болон дайны ажиллагаа миний чадварын хүрээнээс халисан зүйлс. Даогийн номлол хүсэл тачаалаа номхотгохыг сургадаг. Гэхдээ энэ бол их хүнд даалгавар. Эдгээр учрыг бодолцон, би Ли Чүнлүтэй зөвлөлдөн, Сүр жавхлант таныг Иен эсвэл Те хингд (одоогийн Пао ан чао) буцан ирэхийг хүлээе гэж түүнээс гуйлаа.
Харин тэр үүнийг зөвшөөрөөгүй тул, би өөрөө эзэн хаантан таны өмнө хэрэг явдлаа учирлаж байна. Миний бие эзэнтэн таны хүсэл зоригийг гүйцэлдүүлэн, цас мөсийг зориглон гэтлэх эрмэлзэлтэй билээ. Иймээс шийдвэрийг (цаашид явах эсвэл хүлээх) заалдахыг хүсэж байна.
Бид дөрвүүлээ нэгэн зэрэг сахил хүртсэн лам нар. Гурав нь мэргэн оюуныг олсон. Харин би ганцаараа надад үл таарах гэгээрсэн хүн гэдэг нэр алдрыг олж авчээ. Миний зүс царай омголтож, бие маань сул дорой болов. Эзэн хаантан таны тушаалыг би хүлээж байна.
1220 оны Гурав дугаар сард (4 сар) бичив.
Хөдөлхүйн дээд Хөх Монгол гүрний эзэн, Их Монголын эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулагч, Дэлхийн түүхэн дэх гарамгай цэргийн жанжин, стратегич, Суут эзэн Тэмүүжин – Чингис хаан (1162-1227)

Коммунист дэглэм дор, хvнд бэрх хавчлага, мєрдлєгийн дунд єнгєрсєн тvvний бага насны дурсамж бусадтай адил гэрэл, гэгээтэй байгаагvй. Тийм ч учраас єнгєрсєн тvvх, нэг намын дарангуйллын хэцvv бэрх он жилvvд тэдний амьдралд насаар нь хар сvvдэр vлдээж одож.
-Юуны ємнє цаг зав гаргаж, “Хэний хэн бэ?” буланд ярилцлага єгч байгаа танд уншигчдынхаа ємнєєс талархаж байна. Еншєєбvv Бямбын Ренчин гэдэг гурван vг бидний хувьд юунаас ч илvv ойрхон, хvндтэй сонсогддог алдар. Энэ овог, удмын vvх тvvх, сурвалжийн талаар яриагаа эхэлье?
-Би тийм сvрхий нарийн, ширийнийг мэдэхгvй юм. Гэхдээ ааваас сонсож байснаа хэлье. Еншєєбvv бол уг нь нэг омгийн нэр шvv дээ. Еншєєбvv овгийнхон одоо зvvн тийшээгээ нэлээн байдаг юм билээ. Уг нь Чингисээс ємнєх vед байсан омог.
Яагаад гэвэл Хятадын судар бичигт тэмдэглэгдсэн байдаг юм. Чингисийн vеийн Монголчууд одоогийнхоос их єєр байсан. Єєр ч байсан учраас тийм том гvрнийг бий болгож явж. Хэдий одоо vеийн Монголчууд мундаг ч Чингисийн Монголчуудын юунд ч хvрэхгvй гэдгийг хvлээн зєвшєєрєх нь зvйтэй. Судлаачдын яриагаар мянгаад жилийн дотор улс vндэстэн єєрчлєгддєг юм байна, бvх талаараа. Ухаанаараа ч тэр. Тийм ч учраас бид ийм баян, дэлгэр оронд ард тvмнээ сайхан амьдруулж чадахгvй удирдагч нартай хэдэн зуун жил болж байна.
-Та сахалгvй л болохоос аавтайгаа их адилхан юм. Та аав, ээжээсээ хэдvvлээ вэ? Их эрдэмтний vр, ач одоо чамгvй єнєр болоо биз. Их эрдэмтний авьяасыг євєлсєн нь бий юу?
-Дєрвvvлээ. Би дээрээ гурван эгчтэй, айлын отгон нь. Хоёр эгч маань эндээ байгаа. Бага эгч маань єєд болчихсон. Vр ач олон, заримыг нь би мэдэхгvй шахуу. Авъяасын тухайд бий л байх гэж найдаж байна. Илрээгvй л болохоос. Яг мэргэжлийг нь євлєсєн хvн одоохондоо байхгvй.
-Та чинь Б.Ренчингийн хvv гэхээсээ илvv vлэг гvрвэлийн Барсболд гэдгээрээ алдаршсан. Одоо ч vлэг гvрвэлтэйгээ ноцолдсоор л явна уу?
-Тэгэлгvй яахав. Монгол vлэг гvрвэлийн талаар дэлхийд дээгvvрт єрсєлддєг. Багагvй ч хувь нэмэр оруулсан байх гэж бид бахархаж байдаг юм. Манай аав ч гэсэн vлэг гvрвэлийг сонирхдог байлаа. Намайг палеонтологич болоход аав нєлєєлсєн. Бага байхад тэр vеийн их алдартай Ромер гэдэг профессорын хэвлээр явагчдын тухай маш мундаг сурах бичиг авчирч єгсєн юм. Тэр vед тийм ном олохын аргагvй цаг vе байсан. Урд хєрштэйгээ харилцаа муутай, баруун, зvvнээс харилцаа нээлттэй биш. Тийм vед аав маань тэр номыг захиж авчруулж байсан даа. Тvvнийг шуудангаар ирэхэд шалгаж, нягтална. Одоо бодоход манай тєр засаг их аймхай байсан юм уу даа. Байр суурь нь ч их муу. Манайх ч бай, Зєвлєлтийн ч тэр. Уначих болов уу гэж их айдаг байсан юм уу.
Аавыг маань гадаадаас ном захиалахад ном, захиаг нь хvртэл замаас нь авч, нууцаар шалгадаг байсан юм. Аав номыг их шvтдэг хvн байлаа. 20-р зуунаар номын соёл vндсэндээ алга болж байгаа. Одоогийн залуусыг ном уншихгvй байна гэж зэмлэх ч аргагvй л дээ. Єєрєєр хэлбэл vзэж харах юм ихтэй болчихлоо, интернет гэж том орон зай гарч ирлээ. Дургvй хvнийг сургаад ямар ч нэмэр байхгvй гэж аав маань их ярьдаг байлаа. Албадан сургалтаар хvн олигтой vр дvнд хvрдэггvй, харин єєрєє сонирхвол хvн юуг ч сурч болно. Муу багштай, техник нь хоцрогдсон, хугархай харандаагаар бичсэн ч гэсэн сурна гэж ярьдаг байсан нь их тод vлдэж
-Та чинь нэг хэсэг vлэг гvрвэл зарсан хэл аманд орооцолдов оо?
-Би юунд ч орооцолдоогvй. Манайхан чинь хэрэгтэй, хэрэггvй юм их ярих дуртай хvмvvс шvv дээ. Тvvнчлэн манайхны мэргэжил нэгтнvvдээс тийм яриаг зориуд vvсгэж, миний нэр тєрийг гутаах гэсэн байх. Би ийм юмтай их дайралдаж явна. Эхлээд ардын дайсны хvv байсан. Vvнийг би балчир байсан болохоор тєдийлєн сайн мэдэхгvй, эгч нарынхаа ярианаас мэддэг. Ардын дайсны гэр бvл, vр хvvхэд гэдэг ямар хvнд байсныг одоо vлдсэн цєєн хэдэн хєгшчvvл, тэдний vр хvvхдvvд нь мэднэ. Тухайн vед хvvхэд байсан болохоор ийм л байх ёстой юм байх гэж боддог байлаа. Дараа нь эргээд бодоход ард тvмнийхээ тєлєє юу ч хийж чадахгvй байгаа тєр засгийг хараад уур хvрдэг дээ. Монгол бол Хятад эсвэл Орос биш шvv дээ. Энэ 2 их гvрэн чинь цаанаа єндєр vvрэг, хариуцлагатай ажил хvлээдэг байсан байх. Хятад хvн амаа тэрбум л гэдэг. Vнэндээ хэн ч тvvнийг тоолж чадахгvй шvv дээ.
Энэ их хvн амыг тэжээх, амьдруулах vvргийг тэд хvлээдэг. 2.5 сая хvн амтай Монгол бол нэг их ядрахгvй шvv дээ. Би их сайн санаж байна, 90-ээд оны vе бvх юм картын системд ороод яг л дайны vе шиг хэцvv цаг байлаа. Яг тэр vеэр манайхны хэдэн ардчилсан vзэлтэй залуучууд НVБ-д Монгол хэцvvдэж байна, идэж, уух юмгvй боллоо, туслаач гэж хандсан юм. Тун удалгvй хариу нь “Танайх 2 сая гаруй хvн амтай, 25 сая /тэр vеийн байдлаар/ малтай. Гэтэл Африкт хэдэн арван сая хvнтэй, мал байхгvй, талх, тариа байхгvй, гантай, иргэний дайнтай, бvр баларч, хатаж, vхэж байгаа улс байна. Бид тэднийг яая гэж байхад та нар юу ярьж байгаа юм бэ? Тийм єргєн уудам нутагтай, байгалийн баялагтай, хvн ам цєєн, єдий, тєдий малтай оронд ингэж амьдарч байгаа нь та нарын л буруу. Та нарт тусламж єгєх аргагvй юм. Харин ч та нарыг зэмлэмээр байна” гэсэн утгатай хариу єгсєн юм шvv дээ. Тэгээд би боддог юм л даа, ухаантай Монголчууд нь Чингисийн vед л байсан байх.
Тэд нь устаж, алга болоод хэдэн зуун жил Монголчууд зовж, зvдэрч явна. Бичгийн их соёлтой, он удаан жилийн тvvхтэй, тухайн vед тийм том тєр байгуулсан ард тvмэн цєєн хэдэн зуун жилийн дараа ингэтлээ хоосорч, доройтно гэдэг дэлхийн тvvхэнд байхгvй vзэгдэл. 19, 20-р зуун гэхэд Монгол vндэстэн устаж, байхгvй болж байсан шvv дээ. Vvнд гадны нєлєє их байсан. Чингисийн vед эзлэгдэж явсан улс, vндэстнvvд ийм байдлаар л Монголчуудыг дарж, vгvй болгоё гэж бодсон байх. Туйлдаа хvртлээ ядарчихсан, євчиндєє баригдчихсан, юу ч хийж чадахгvй болтлоо шалчийчихсан ард тvмнийг Оросууд босгосон нь vнэн. Энэ бол Оросуудын гавьяа юм.
-Их эрдэмтний хойморт єссєн бага насныхаа дурсамжаас хуваалцаач. Айлын отгон, ганц хvv нэлээн эрх дураараа байсан биз?
-Их эрдэмтэн гэдгийг би тэр vед мэдэхгvй шvv дээ. Мэдэхийн ч арга байхгvй. Эгч нар ч мэддэггvй байсан. Хєшєєнийх нь нээлт болсон єдєр одоогийн Ерєнхийлгєгч, тэр vед их хурлын дарга байсан Н.Энхбаяр их сайхан vг хэлсэн юм. Тэндээс буцаж явахад том эгч Нямаа маань “Чи бид 2 их хvний дэргэд єссєнєє одоо л мэдэрч байгаа биз дээ” гэж хэлж байсан юм. Бага байхад аав маань байнга л юм бичээд сууж байна. Тиймээс их хvний дэргэд єсч байна гэхээс илvv бид нийгмийн бололцоотой орчноос хасагдсан хvмvvс юм уу даа гэсэн ерєнхий мэдрэмж тєрдєг байсан.
-Таны аав оюун санааны хувьд хэлмэгдэж, хавчигдаж, хvнд амьдрал туулсныг мэднэ. Тэр бvхэн гэр бvл, vр хvvхдvvдэд нь хэр мэдрэгддэг байв?
-Мэдрэгдэлгvй яахав. Багаасаа ардын дайснуудын бэлтрэгvvд гээд нэг хэсэг явлаа. Дараа нь хувьсгалын эсэргvv, vндэсний vзэлтний эсрэг гэдэг болов. Одоо энэ vг их хол хєндий, энгийн сонсогдож байвч тэр vед хамгийн муу нэр, аймаар vг энэ байлаа. Явцуу vзэл шиг аймаар зvйл байхгvй шvv дээ. Тэр vеийн манлай намын vзэл. Одоо тэр нэрийг нь зvvсэн нам нь энэ нэрийг vлдээгээд байдаг. Би vvнийг vнэхээр ойлгодоггvй. Яах гээд байгаа юм. Нэг муухай жишээ ярьчих уу. Жишээлбэл, бидний vзэн яддаг нацист нам, фашист нам гэж байлаа шvv дээ. Уг нь бол Германы ажилчны социалист нам. Улаан тугтай. Муугаар ярьвал МАХН гэдэг чинь vvнтэй л адил зvйл шvv дээ. Ангийн тэмцлээсээ татгалзсан, пролетарийн дэглэмээ нураасан, тэгвэл нэрээ солихоос юунд нь айх юм.
-Дээр vед эсэргvvний хvvхдvvд хамаагvй сургууль соёл сургадаггvй байсан?
-Тиймэрхvv тал байсан. Гэхдээ суларч байсан л даа, vндсэндээ. Большевик гээд ард тvмнээ иддэг залуу vеийн хурц шvдтэй махан идэшт vлэг гvрвэл шиг айхтар vе нь єнгєрч байсан юм. Би Москвад сургууль тєгссєн. Єєр хаашаа явахав. Уг нь Америк явах гэж зvтгээд дийлээгvй юм аа. Америкийн vлэг гvрвэл судлаач нэртэй эрдэмтэн намайг урьсан юм. Миний тэр асуудлыг хэлвэл та нар итгэхгvй л дээ. Тэр vед гадаад явах асуудлыг Намын тєв хорооны нарийн бичгийн дарга нарын хурлаар оруулж хэлэлцэж байж шийддэг байсан юм. Хожим би 80-аад оны vед хvрээлэнд захирал болоход мєн л тэдний хурлаар орж батлагдана. Хєгийн инээдтэй байгаа биз. Нарийн бичгийн дарга гэдэг чинь их том албан тушаал шvv дээ. Гэтэл нэг муу жижигхэн академийн жижиг дарга нарын асуудал авч хэлэлцэж байдаг. Улс орны хєгжилтэй холбоотой єдий, тєдий асуудал байхад шvv. Vvнийг хvмvvс засч болно гэж ярьдаг. Vгvй. Тийм социализм, Зєвлєлтийн хандлагатай социализмыг засч болдоггvй юм. Хvний нvvртэй социализм гэдэг. Энэ бол зvvд. Хvний нvvртэй социализм гэж байдаггvй юм. Мангасын нvvртэй социализм гэж бий. Vvнийг бид vзсэн.
-“Мангаа Догийн эцсийн зvvд” гээд таны аавын айхтар єгvvлэг байдаг. Тэр их эрдэмтний туулсан амьдралын нэг хэсэг байсан байх. Тэр цагийг эргэж дурсахад таньд их хvнд байдаг бололтой юм?
-Vнэхээр тэр Мангаа Догийн эцсийн зvvд чинь миний аавын туулсан амьдрал гэдэг vнэн шvv. Сэтгэл хєндvvрлэлгvй яахав. Зvгээр нэг тайван байдлаар дуугармааргvй байдаг юм. Ийм ч учраас би энэ намын нэрийг ч хєндчихлєє л дєє. Уг нь бол нэрээ єєрчил гэх эрх ч байхгуй. Гэхдээ иргэний хувьд ярьж байна.
-Б.Ренчин гуай айхтар мэдрэмжтэй, бэлэн цэцэн vгтэй хvн байсан. Тэр бvхэн нь єдгєє ардын аман зохиол адил афоризм болон vлджээ. Гэртээ бас хошигнох уу?
-Тэгэлгvй яахав. Гэртээ ч бас тийм байна. Их хєгжилтэй хvн байсан ш дээ. Ажил, зовлон, дарамтаасаа хєндийрчихєєрєє их хєгжилтэй, их сонин, шогч хvн байсан юм. Ажил дээрээ ч дургvй нь хvрэхээр тэр vеийн дарга нарын тухай айхтар хурц хошин юм ярьдаг байсан гэнэ лээ. Єнєєдєр монгол хэл, бичгийн соёл гэж ярьж байна. Тэр vед ингэж ярьвал буруутна. Монгол хэлийг хоцрогдсон, феодализмын vеийн хэл гэж шvvмжилж бvр “Vнэн” сонинд бичиж байлаа шvv дээ. Єєрєєр хэлбэл, бид хоёрын одоо яриад сууж байгаа энэ хэл хоцрогдсон, феодализмын хэл юм байна, тэр vеийнхээр. Монгол хэлийнхээ уран, тансагийг мэдэрдэг хvнд vvнийг уншихад ямар байсан бол? Бодоод vз дээ. Vvнийг мэддэггvй, хєнгєн ханддаг хvн бол за яасан ч яахав, тийм л юм байгаа биз гээд єнгєрнє биз. Тэгж чадахгvй, “Чихну чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл” гэдэг хvн vvнийг сонсчихоод энэ дэлхийд, ийм хvмvvсийн дунд яаж амьдарна даа л гэж бодож амьдарч явсан. Их тэрсэлдэж, зовж, vнэхээр хэцvv амьдарч байсан даа, аав минь.
-Амьдралынх нь сvvлийн мєчид та дэргэд нь байж чадсан уу? Бурхан болохдоо ч гутрангуй байсан байх?
-Байсан. Євчтэй байсан юм. Гутрангуй байлгvй яахав. Сvvлийн хэдэн жил их олон удаа “Цаг бага байна, хийх юм, бичих юм их байна. Би амжихгvй л болчих болов уу” гэж их ярьж, зовниж байсан даа.
-Аав тань хvvхдvvддээ хэр хатуурхдаг байсан бол? Зааж сургасан, хэлж захисан vг нь одоо ч сэтгэлд байдаг биз?
-Аав ярьж, хэлж биш байгаа байдлаараа биднийг хvмvvжvvлдэг байсан санагддаг. Бидэнд хааяа л сурах хэрэгтэй, их унших хэрэгтэй гэж хэлдэг байсан. Номыг жаахан ураад, хуудсыг нь нугалаад муухай болгочихвол vнэхээр их дургvйцдэг байж билээ. Номонд vнэхээр хайртай. Дахиад нэг муу дурсамж сєхєхєд єєрийнх нь бичсэн, Монгол хэлний зvйн талын 4 дэхь ботийг нь шатаасан шvv дээ. Энэ ШУА-ийн хvрээлэн дээр шатааж байсан тvvхтэй. Гэхдээ хvрээлэнгийн академич, эрдэмтэн биш тєр засгийн vvрэг даалгаврыг их дуртай биелvvлж байсан хvмvvс шатааж байсан юм. Одоо ч амьд, сэрvvн байдаг гэсэн.
-Их эрдэмтний намтар тvvх, бvтээлийг бид сайн мэднэ. Харин арын албыг нь авч явсан хvний талаар тэр бvр мэддэггvй. Хvчирхэг эр хvний ард 2 дахин хvчирхэг эмэгтэй байдаг гэж vг бий. Таны ээж эрдэмтнээс дутахгvй ухаалаг, цэцэн цэлмэг хvн байсан гэж би сонсож байсан юм байна?
-Vнэхээр сайхан хvн байсан. Ээж маань нэгдvгээрт, залуудаа их гоё эмэгтэй байж. Бараг мисст орохоор шахуу. Тэр vед нь сонинд зураг хєрєг нь гарч байсан юм билээ. Ийм гоё Азийн эмэгтэй байна гэж. Их ухаантай хvн байсан даа. Орчуулагч мэргэжилтэй. Тавь нэлээн гарсан хойноо, тэтгэвэрт гарсан байхдаа англи хэлний курсэд суралцаж тєгсч байсан. Ємнє нь бага сага гадарладаг байсан л даа. Ном зохиол их сайн мэднэ. Оросын хаадын тvvхийг их сайн мэднэ. Бvvр их сайн ярина. Би одоо ч сайн ялгахгvй байх. Александр II, III гээд жаахан тєєрнє байх. Ээж бол их сайн мэднэ.
Тэгээд тийм хvнд амьдралыг туулж, гучин долоо, найман онд нялх хvvхдvvдтэй vлдээд, ажлаасаа хєєгдєєд бvр цэргийн дотуур хувцас оёж байсан шvv дээ. Нэг хар гэрт амьдарна. Гэхдээ шантраагvй. Эмэгтэй хvн гэдэг эр хvнээс айхтар сэтгэлийн хаттай байдаг юм билээ. Нэг дурсамж ярихад 20-иод оны сvvлээр ээж нэг Москва орж. Тэнд нэрт Монголч эрдэмтэн Козловтой таарсан юм байна. 20-иод оны vед Семековтой Монголд ирж байсан хvн. Семековыг мэднэ шvv дээ, манай С.Зоригийн хєгшин аав нь шvv дээ. Дараа нь Монгол явсан тухай нь ном гарсан юм. Ээж тэр хэдэн Монголчуудаас ганц уншсан хvн нь байж. Тэгээд Козловт ярихад баярлаад, нулимс унагасан гэдэг. Тэгээд баярласандаа ээжид александр чулуун шитгээтэй бугуйвч бэлэглэсэн нь ээжид байдаг байлаа.
-Таны 2 хvv, Б.Дэнзэн, Б.Лигдэн нарыг манай уншигчид андахгvй. Б.Дэнзэн гуай євєєгийнхєє болоод С.Зориг агсны хєшєєг барьсанаар нь бид сайн танина. Б.Лигдэн гуай МУИС-ийн Герман хэлний тэнхимийн эрхлэгч байсан. Одоо хvvхдvvд тань хаана байгаа вэ?
-Эндээ байгаа. Лигдэн манайхан, судалгаа шинжилгээний хєдєє хээр явах асуудлыг зохицуулж байдаг хvн. Надад их тус болдог юм. Уг нь хоёулаа багаасаа говиор их явж байсан хvvхдvvд. Дэнзэн одоо Бээжинд байгаа. Дэнзэн их айхтар. Тvvх их сайн мэддэг юм. Тvvх мэдэхдээ боловсронгуй Хятад хvнтэй Хятадынх нь тvvхийг яриад сvvлдээ цаадах нь юу билээ гээд vлдэж байсан удаа олон доо. Цаадуул нь vгээ бардаг юм гэсэн. Дэлхийн тvvх их сайн мэднэ. Би бvр гайхдаг юм. Дэнзэнгийн уншсан номыг би ч бас уншсан. Тэгэхдээ Дэнзэн шиг тийм айхтар нарийн ширийн мэддэггvй.
-Чех гэргийтэй, Чехэд амьдраад байсан буурь сэлгэжээ. Та ч Чех, Монгол хоёрын хооронд жим гартал нисээ биз?
-Гэргий нь Монголч эрдэмтэн. Их сайн монгол хэлтэй. Одоо Чехэд суугаа ЭСЯ-нд нэлээн том алба хашиж байгаа. Би Чехэд нэг л удаа очсон. Хэдий би дэлхийгээр нэлээн явсан ч гэсэн Чехэд ноднин л анх удаагаа очлоо.
М.Уранчимэг

Энэ бүс нутгийн Монголын үеийн хүн чулуун хөшөөд нь Сүхбаатар аймгийн Дарьгангын нутагт илүү их бөөгнөрөн байрласан байх ба Монгол нутгийн төвөөс баруунтийших нутгуудад ганц нэгээрээ цөөн олдсон байгаа юм. Иймээс эдгээр хөшөөнүүд ньМонгол угсаатны уугуул нутаг орныг бүхэлд нь
хамран тархсан дурсгал биш, харинтодорхой нэг нутгийн хүрээнд хамрагдах дурсгал ажээ [Баяр, 2001]. Мөн зүүн өмнөдхэсгийн хүн чулуун хөшөөнүүдээс гадна манай хилээс урагш БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Шилийн гол аймгийн нутагт ийм чулуун хөшөөнүүдэд багагүй байгаа нь уугуулМонголчуудын оршин суудаг нутаг байсныг гэрчилнэ.Монгол говийн бүс Өмнөговь аймгийн нутгаас Номгон сумын нутаг Уртынамралтын хүн чулуун хөшөө, Ханбогд сумын Баянхөөвөр, сумын төвийн хүн чулуунхөшөө бөгөөд эдгээрээс анхны байрандаа байгаа Баянхөөвөрийн хүн чулуун хөшөөнийхашлага чулуун эвдэрч, зэл чулуу мэдэгдэхгүйгээс гадна энэ бүс нутагт одоогоор тухайнүед холбогдох нэг ч тахилын чулуун хашлага олдоогүй байгаа нь сонирхолтой юм. ҮүнийгЗүүн Түрэгийн хаант улсын өмнөд зах хязгаар нутаг буюу хүн амьдрах цаг уурынтааламжтай бус нөхцөлтэй холбоотой хэмээн үзэж болох хэдий энд үлдэж хоцорсонцөөн тоотой хүн чулуун хөшөө, зэл чулуу зэргийг хэрхэн тайлбарлах нь асуулт хэвээрээүлдэж байна.
Олон он цагт хамаарах хүн чулуун хөшөөний хийц загварын ялгаа
Хүн чулуу хөшөө нь ихэнхдээ цоолборлон урлахад эвтэй, тухайн нутаг оронд элбэголддог чулууг ашиглан янз бүрийн ур хийцтэйгээр урлан бүтээсэн дурсгал юм. Чулуундямар хэлбэр дүрс оруулсан, хэрхэн урласан, холбогдох байгууламж, дүрслэлийн хэлбэр,хийц загвар гэх зэрэг олон зүйлсэд тулгуурлан судлаачид түүхэн он цагийн ялгаа, утга учир холбогдол он цагуудад хуваан үзсээр иржээ. Эдгээр цаг үед хуваан ангилал нь өөрхоорондоо дүрслэл, утга учир, хийц загвараа эрс ялгардаг боловч чулууг цоолборлон урласан хүний дүрс оруулсан гэдэг утгаараа хүн төрөлхтөн өөрсдийгөө дүр төрх, тухайнүеийнхээ биет эд өлгийн зүйлсийг чулуун дээр дүрсэлдгээрээ ижил хэмээн үзэж болно.
Хийц загвар.
Хүн чулуун хөшөөг судалсан эрдэмтэд түүнийг хийж бүтээсэн арга ажиллагаа, хүний биеийг яаж дүрсэлсэн, юуг дүрсэлсэн, дүрслэлийн дэг жаяг, хөшөөнийзохиомж зэрэгт үндэслэн хэд хэдэн янзаар ангилсан байна.Ангилалыг хийхдээ олон газар, янз бүрийн арга барилаар үйлдсэн өөр өөр цаг үедхолбогдох хүн чулуун хөшөөдийг нийтэд нь хамруулан зохиомжид тулгуурлан хийх ньзөв хэмээн үзэж бүрэн, заримдаг, тойм гэсэн хэсэгт хуваан авч үзэв.
Түрэгийн үеийн хүн чулуун хөшөөний хийц загварын тархалт
Хүн чулуун хөшөөдөөс хийц дүрслэлийг нь тодруулж болохуйц хэмжээндхадгалагдсан үлдсэн хөшөө дийлэнхи нь боловч зарим нь эвдэрч гэмтсэнээс анх чухамямар хэлбэр дүрстэй байсан нь мэдэгдэхгүй болжээ. Гэхдээ Түрэгийн үеийн хүн чулуунхөшөөний хийц загварыг тодорхойлж болох бүрэн дүрслэлтэй хөшөө, 270, заримдагдүрслэлтэй хөшөө 83, тойм дүрслэлтэй хөшөө 15, мэдэгдэхгүй 23 тус тус байна.Хүний биеийг толгойноос хөл хүртэл бүтнээр нь урласан хүн чулуун хөшөөдийгдотор нь мөн суугаа ба босоо байрлалтай хэмээн хоёр ангилдаг [Баяр , 2001].
Монголын үеийн хүн чулуун хөшөөнд сандал дээр суусан 33, сандалгүй 26,тодорхойгүй 15 хүн чулуун хөшөө тус тус байна.
Заримдаг дүрслэлтэй хөшөөнд босоо, суугаа алин болох нь яв цав мэдэгдэхгүйболовч хүний толгой, нүүрний дүрсийг тодорхой дүрслэн гаргаад харин их биеийн бусадэрхтэн, хувцас эд хэрэглэл зэргийг хагас дутуу заримдаг байдлаар дүрсэлснийг багтаанавч үздэг. Мөн толгой нүүр дүрслэхийн зэрэгцээ гар зэрэг бусад эрхтэн, хувцас эдхэрэглэлийг бүрэн гүйцэд бус ч гэсэн ямар нэгэн хэмжээгээр дүрсэлсэн байх ажээ.Тойм дүрслэлтэй хөшөөнүүд гонзгой хэлбэртэй чулуунд хүний толгой, их биеийнерөнхий дүрс оруулж засаад нүүр, ам, нүд болон ямар ч эд хэрэглэлийн зүйлгаргалгүйгээр зөвхөн чулууны гадаргууг ялимгүй өнгөлж зассан хөшөө
бас тохиолдоно. Ихэнхдээ эвдэрч гэмтсэнээс зөвхөн дан ганц толгой, эсвэл толгойгүй, цээжин бие болонбие эрхтний бусад хэсэг нь үлдсэн хөшөө байх бөгөөд эдгээрийг тойм дүрслэлтэй хүнчулуун хөшөө гэсэн ангилалд оруулав.
Утга учир.
Хүн чулуун хөшөө цогцлон бүтээх заншил нүүдэлчин ард түмний дунднэн эртнээс буюу хүрэл зэвсгийн үеэс эх үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг байна. Энэ нь нэгталаар эртний хүмүүсийн өвөг дээдсийнхээ хөрөг дүрсийг онголон тахих сүсэгбишрэлийн утга санаа, нөгөө талаар тэдний гоо сайхны хүсэл эрмэлзлэлийн биет илрэл мөн тул хөшөөг урлан хийхэд заавал баримтлах нарийн дэг журам тогтоход хүргэсэнбайна. Тиймээс Евразийн хээр тал нутагт идээшин амьдарч ирсэн эртний овог аймгуудаль нэг өвөрмөц хэв загвартай хэд хэдэн төрлийн хүн чулуун хөшөөг цогцлон бүтээсэн ньнүүдэлчдийн уугуул нутагт эдүгээг хүртэл хадгалагдан үлджээ. Хүн чулуун хөшөөг хэндзориулан босгож байсан талаар судлаачдын дунд хоорондоо зөрүүтэй үзэл байсаар иржээ. Нэг хэсэг судлаачдын эдгээр хөшөө нь нас барсан баатар эрсийн хамгийн хүчитдайсан этгээдийг дүрслэн үзүүлсэн дурсгал гэж үздэг бол нөгөө зарим нь нас барсанбаатрыг өөрийг нь дүрсэлсэн хөшөө хэмээн өөр өөр саналууд бий. Ихэнхи Түрэгийнтахилын онгон нь хүн чулуун хөшөө, түүний өмнө талаас зүүн урагш нь чиглүүлэнцувуулж зоосон балбал буюу зэл чулуу гэх хоёр төрлийн хөшөөг агуулж байдгаас үүдэндээрх зөрчилтэй санал гарч байжээ. Гэхдээ одоо ихэнхи судлаачид хүн чулуун хөшөө ньнас барсан баатар дайчныг дүрслэх бол харин цувуулж тавьсан зэл чулуу буюу балбал ньтүүний алж устгасан дайсан этгээдийг төлөөлдөг гэсэн саналыг баримтлах болжээ [Баяр, ,2001].
Бидний судалгаанаас үзэхэд хүн чулуун хөшөөг завилсан 48, босоо 320, сөхөрчсуусан 10, цомцойн суусан 53, утга учир нь тодорхойгүй эвдэрч гэмтэж дүрсэлбэр мэдэгдэхгүй болсон хөшөөнүүд 300 тоотой байна.
Монголын үеийн хүн чулуун хөшөөнд сандал дүрсэлсэн байдал
Дээлийн энгэр дүрслэл.
Дээл хувцас бол олон мянган жилийн турш аливаа улсүндэстний угсаа гарал, язгуур сурвалжийг илэрхийлэх нэг шинж тэмдэг болж байсныгсудлаачид тэмдэглэсээр иржээ. Бидний судалгаанд дээлийн энгэр дүрсэлсэн 114 хүнчулуун хөшөө мэдэгдэж байгаагийн зөв энгэртэй дээл дүрсэлсэн 29, буруу энгэртэй 13,хушуурсан 72 хүн чулуун хөшөөнд дүрсэлсэн байна. Үүнээс Түрэгийн зөв энгэртэй 17,буруу энгэртэй 13, хушуурсан 71 бол Уйгурын хушуурсан энгэртэй 1, байгаа болМонголын үеийн зөв энгэртэй 12, буруу, хушуурсан дээлийн энгэрийг огт дүрслээгүйбайна. Дээлийн энгэрийн талаар XIII зуун үеийн жуулчин Г.Рубрук “Түрэгүүд дээлээбуруу талдаа бүчилдэг бол Татарууд зөв талдаа бүчилдэг тул Татарууд Түрэгүүдээсялгаатай ажгуу” гэж дурдсан байдаг. Үнэхээр ч судалгааны хэрэглэгдэхүүнээс
үзэхэддээл хувцастай дүрсэлсэн Түрэгийн ихэнх хүн чулуун хөшөөнд дээлийн энгэр ямагтбуруу хандсан байх нь сурвалж бичгийн мэдээ хийгээд тусгайлан судалгааны баримтаарнотлогдож байна. Дээлийн хамгийн нийтлэг хэлбэр бол хоёр тийш эргүүлсэн өргөн захдүрсэлсэн байх ба энэ нь дотроо баруун тал руу дарж товчлох (зөв энгэртэй), зүүн тал руударж товчлох (буруу энгэртэй), мөн хааш нь дарж товчилсон тодорхойгүй энгэрийншугамыг яг цээжин голоор дүрсэлсэн гэх мэт гурван төрлийн үндсэн ялгаа агуулжээ [Баяр 2001].

(Хоёр )
Нийт хүн чулуун хөшөөнд дээлийн энгэрийг дүрсэлсэн байдал
Энд өгүүлэн буй Монголын хүн чулуун хөшөөнүүдийн дотор дээлийн энгэр заамтодорхой мэдэгдэх 12 хөшөө байгаа нь бүгд зөв энгэртэй ажээ. Мөн төв нутгаар тархсанТүрэгийн 14 хүн чулуун хөшөөнд зөв энгэртэй дээл дүрсэлсэн байна.Харин төв нутгаар тархсан Түрэгийн 13 хүн чулуун хөшөөнд буруу энгэртэй буюузөрүүлсэн захтай дээл дүрсэлсэн байх бөгөөд баруун Монголоор тархсан Түрэгийн хүнчулуун хөшөөнд зөв энгэр дүрслэлтэй цөөн, буруу энгэртэй дээл дүрслэл огт байхгүйзөвхөн дээлийн энгэрийг зөрүүлээгүй хушуурсан дээлийн энгэр дүрсэлсэн байна.Эдгээрээс харахад баруун Монголын нутагт хушуурсан энгэртэй дээл, Төв Монголыннутагт Түрэгийн хожуу хаант улсын үед зөв, буруу, цөөнх тохиолдолд хушуурсан захтайдээл, зүүн өмнөд талын Монголын үеийн хөшөөнүүдэд зөв энгэртэй дээлийг дүрсэлсэнбайгаа нь он цаг болоод газарзүйн байршил, ёс заншил, он цагийн хувьд ялгаатайболохыг тодорхой илтгэнэ. Гэхдээ төв нутгаар тархсан түрэгийн үеийн зөв энгэртэй хүнчулуун хөшөөд байгаа нь түрэг болон монголчуудын хоорондын харилцан хамаарал,газар нутгийн ялгаа зэрэг нь газарзүйн байршлаар тодорхой харагдаж байна.Энгэр дүрслэлийн өөр нэгэн ялгаа нь энгэр заамын хэлбэр бөгөөд Түрэгийн хүнчулуун хөшөө ихэнхдээ гадагш эргүүлэн өргөн захтай, бие барьсан дээлтэй байдаг болМонголын хүн чулуун хөшөөний дээл зөвхөн зөв тийш товчилсон, ташуу шулуун захтайнилээд уужим байдаг. Ийм зөв ташуу захтай дээл эртний Хятан нарт ч байсан төдийгүйМонголын хаад, хатадын хөрөг, перс номын чимэглэл зураг зэрэг уран зургийн олондурсгалд мөн дүрслэгджээ [Баяр , 2001]
. Зөвхөн хүн чулуун хөшөө дүрсэлсэн дээлийнэнгэрээс он цаг, учир утга, үндэстэн хоорондын ялгаа, харилцан хамаарал олон зүйлийгтаамаглах боломжтой тул хүн чулуун хөшөөн түүхийн судалгааны чухал биет сурвалжболох ажээ.
Хүйс дүрслэл.
Бидний судалгаагаар он цагт хамаарахгүй хүйс дүрсэлсэн нийт 51 хүнчулуун хөшөөд байгаагаас эрэгтэй 28, эмэгтэй 23 байна. Энэ нь зөвхөн судалгааны эххэрэглэгдэхүүнд хүйсийн тухай бичиж тодорхойлсоноор оруулав. Судлаачид эрэгтэйхүнийг эр бэлгэ эрхтэн, эмэгтэй хүнийг хөх дүрсэлсэн байдлаар ерөнхийд ньтодорхойлдог хэдий зарим тохиолдолд хоёр онцлог шинж хоёулаа байх тохиолдол басбий. Зарим тохиолдолд судлаачид хүйс тодруулсан дүрслэл байхгүй боловч хүнийнүүрний хэв шинжээрээ нь эрэгтэй, эмэгтэй болохыг тодорхойлсон байдаг.Хүйс дүрслэл нь хүн чулуун хөшөөний биеийн галбир төрх, хүйс дүрслэл ньтэдгээрийн хүйсний ялгааг харуулахаас бус он цаг буюу холбогдох угсаа хамаадлынялгааг тусгаагүй нь илт [Баяр 2013, 98] бөгөөд тухайн цаг үед хүн чулуун хөшөөг бүтээгчид хир олон хүйс дүрслэдэг байсан нь сонирхолтой.
Газрын зураг, 12. Нийт хүн чулуун хөшөөнд хүйс дүрсэлсэн байдал
Түрэгийн үеийн хүн чулуун хөшөөнд эмэгтэй дүрслэл, Монголын үед эрэгтэйдүрслэл олон тоотой байгаа юм. Учир нь Түрэгийн хаад, язгууртнуудад зориуланбосгосон цогцолбор дурсгалуудад хатад, шивэгчин дүрсэлсэн дүрслэл байгаатайхолбоотой тоо үзүүлэлт нэмэгдэж байна. Харин Монголын үеийн хүн чулуун хөшөөдийнхувьд цөөн тохиолдолд хүйс цохон гаргасан, эсвэл эрэгтэй дүрслэлд байдаг элементүүдбайхгүй [Баяр 2013, 96], өвөрмөц дүрслэл байгаа зэрэгт дулдуйдан эмэгтэй
хүнийгдүрсэлсэн хэмээн үздэг байна.
Дүгнэлт
Манай улсын археологийн судалгаанд өнгөрсөн ба өнөөдрийн судалгааг нэгтгэндүгнэх, ирээдүйн зорилтыг тодорхойлох зайлшгүй шаардлага урган гарч байгаа билээ.Үүний тулд археологийн дурсгалын тархац, хил хязгаар, он цагийн хамаарал, хэлбэрийн
ангилал зэрэг зүйлсийг багтаасан мэдээллийн санг бүрдүүлэх, улмаар түүнийгдэвшилтэт арга зүйгээр нэгтгэн дүгнэж, түүхэн зангилаа асуудлыг шийдвэрлэх гарцыгтодорхойлох хэрэгтэй юм. Иймээс эдгээр ажлын өчүүхэн эхлэл болгон хамгийн цэгцтэйсудалгаа бүхий хүн чулуун хөшөөг сонгон авч туршиц судалгааны ажлыг толилуулжбайна.Мэдээллийн санг бүрдүүлэхэд тухайн сэдэвт холбогдох нийт 30 гаруй тоонысудалгааны нэгэн сэдэвт бүтээл, эрдэм шинжилгээний өгүүлэл, тайлан эххэрэглэгдэхүүний
судалгааны бүтээлүүдээс 731 хүн чулуун хөшөөний мэдээллийгцуглуулав. Эдгээрт, хүрэл зэвсгийн үеийн хүн чулуун хөшөө 2, хүний нүүр дүрсэлсэнбуган хөшөө 14, Түрэг (VI
-VIII зуун) үеийн 6, 28 , Уйгур (VIII-X зуун) үеийн 12, Хятан (X -XII зуун) үеийн 1, Монгол (XIII
-XIV зуун) үеийн 74 хүн чулуун хөшөө багтаж байна.Хүрэл зэвсгийн үеийн хүн чулуун хөшөөд нь Алтайн нурууны өвөр биеэр цөөнтоотой тархсан бол бол Түрэгийн үеийн хүн чулуун хөшөөд нь Алтай, Хангайн нуруундилүүтэй тархаж, Говийн Алтай, Хэнтий, Говийн бүсэд сийрэг байна. Уйгурын үедхамаарагдаж буй өвөрмөц хэлбэрийн хүн чулуун хөшөөд зөвхөн Алтай нуруунд байхбөгөөд тэдний төвлөрөн сууж байсан Хангай нуруунд цөөн тоотой байгаа нь тунсонирхолтой. Хятаны үе хэмээн тодорхойлогддог цорын ганц хүн чулуун хөшөө Хангайннуруу буюу Сэлэнгийн савд байдаг. Харин Монголчуудын чулуун хөрөг нь дорнодМонголын тал хээр, Хангай, Хэнтий нуруугаар илүү олон тоотой тархсан бөгөөд ГовийнАлтайд ганц ширхэг бүртгэгдээд байна.Хүн чулуун хөшөөний хамгийн анхны баримт хүрэл зэвсгийн эхэн үе буюу НТӨ IIIмянганы сүүлийн хагаст Хээмцэгийн соёлын хүрээнд тэмдэглэгдэж байгаа бол түүнийдараа НТӨ II мянганы төгсгөлөөс НТӨ I мянганы эхний эхний хагаст холбогдох буганхөшөөнд хүний нүүрний дүрс маягтай уламжлагджээ хэмээн үзэж
болно. Үүнээс мянгагаруй жилийн дараа буюу VI зууны үеэс нилээд хэлбэржсэн маягтай хүн чулуун хөшөөддахин гарч ирэн цаашид тасралтгүй үргэлжилсээр XIV зуун хүргэж байгаа юм. Хүнчулуун хөшөөний он цагийн хэлхээсийн тасалдаж буй энэ он цагт Хүннү, Сяньби, Жужаны үеүдийг хамаарч байгаа бөгөөд энэ нь угсаа соёлын ялгаатай тал уу эсвэл энэталын судалгааг дахин нягтлан авч үзэх шаардлагатай юу гэдэг хоёр асуулт гарч ирнэ.

Хамгийн хайртай хүн чинь хаяж одсон ч
Хан тэнгэр нурчхаагүй цагт бүү зов.
Гүтгэж доромжилж, бахаа ганц хангавч
Гүн тэнгэр хэмхрээгүй цагт бүү ай.
Өвчин зовлонд нэрвэгдэж, тартагтаа тулавч
Өнө мөнхийн тэнгэр шиг бай, чи ялна.
Өрөөл бусдад тоогдохоо байж, мартагдавч
Өндөр тэнгэр дээр чинь цэлийж буйг бүү март!
Яг л амьдрал чинь дуусаж, явах замгүй болсон ч
Яадгаан алдалгүй хүлээ, тэнгэр шиг бай!
Яруухан санаа мехөсдөж, хулгай зэлгийд өртсөн ч
Ядмагхан амьтдыг бүү тоо, тэнгэр шиг бай!
Олз омог чамд үүдээ хаасан ч тэнгэр шиг бай.
Олон түмэн нүүрээ буруулсан ч тэнгэр шиг бай.
Одод гялалзаж, наран саран ээлжлэх цагт
Орчлон дээр аавын хүү шантрах ёсгүй!
Уур омог урин мунхгийг мартаж, тэнгэр шиг бай
Уйтан хорвоогоос илүү гарч, жигүүрээ дэлгэ.
Цөхрөл чамайг багалзуурдаж, цөлийн чоно шиг болгосон ч
Цөс ихтэй хүний үр гэдгээн бүү мартаарай!
Цорын ганц хүү минь, бас охид минь, хүүхдүүд минь
Цохолж ирэх үйлийн үрээс бүү зугт, бүү ай!
Хувь заяатай ямагт эвлэрч, тэвчээртэй бай.
Хуучин цагийн мэргэд хүлээж сурсан юм шүү!
Орох оронгүй болсон цагтаа орчлонг бүхэлд нь олно, чи!
Онцлох нөхөргүй болсон цагтаа хүнийг бас ойлгоно чи!
Аз жаргал ирнэ, гэвч удалгүй алга болдог юм
Аюул зовлон тохионо, гэвч төдөлгүй арилдаг юм.
Жамаараа ертөнцөд юм бүхэн өдөр, шөнө шиг ээлжилнэ
Жаргал зовлонгийн алинд ч мөнх тэнгэр шиг бай!
Атаатан түмэндээ мууг үйлдэвч, хариуд нь сайныг бүтээ .
Ариун сэтгэлийн нугад буяны цэцэгс дэлгэрдэг юм.
Ямагт чиний зөв байх албагүй, сайтар тунгаа
Ярьж хэлэх, хөдлөх бүхнээ өерөө хяна, сэтгэ
Хүсэл бүхэн биелэх албагүй, чандалж хорь,
Хүрэхийн эцэсгүй тэнгэр шиг бай, үнэнийг тэмтэр!
Юм бүхэнд өөрийн цаг буй, сөрөөд нэмэргүй
Юлд атгасан хүн тулаанд хэрэгтэй, хуриманд нэмэргүй
Нохой болохоос нь өмнө гөлгийг хазаж хэмлэдэг юм.
Ноён болохоос нь өмне хөвгүүнийг басаж доромжилдог юм.
Самуун дэгдээгчид үйлээн тайван хийг
Сандарч тэвдэх хэрэггүй тэнгэр шиг бай!
Салхи цагаа болохоор бүхнийг хийсгэдэг юм
Саваагүй амьтдын зиндаанд бүү уна!
Эрх мэдэлтэй хүн хилэнц нүглээс зайлахгүй.
Эд баялагтай хүн хүсэл шуналаас хагацахгүй.
Ертөнцийн бүх юм хэмжээтэйг бүү март
Ер цагаа болохоор хумхийн тоос шиг сарнина.
Энгийн хүн ардад ээлтэй бай, хайртай бай
Элдэв бусармаг явдалд бүү орооцолд!
Үнэтэй цайтай бүхнээ бусдад өгч сур, бүү харамс
Үүрд оршихгүйн учир тус болох үйл бүтээ!
Гаднаан ямагт бусдаас доорд бай, даруу бай
Гайхуулах хэрэггүй, дотроон тэнгэр мэт агуу бай!
Үг яриа хэрэггүй газарт харцаараа өгүүлж сур,
Үнэн худлыг ялгах аргагүй цагт бурхандаа залбир!
Өнөөдөр чамайг, маргааш бусдыг хуурах хүмүүст
Өөр шигээ бүү итгэ, мөрийг хөөж чигийг барь!
Хүү минь, хамгийн эцэст хэлэхэд нохой явдлыг дээдэл,
Хүлцэн тэвчихээс илүү гавьяаг би мэдэхгүй!
О.Дашбалбар

Аян сааралаа хөлөглөн
Асур тэнгэрийг зорино
Аягатай сэржим өргөж
Алтан лустай хөөрөлдөнө
Хаан тэнгэрийн бөө /Монголын бөө/
Хатан дэлхийн бөө /тэнгэрийн бөө/
Хамаг Монголын бөө /Мохошгүй түмний минь оюуны ундраа/
Наян нэгэн манжигаараа
Нарны тэнгэрийг даллана
Найман хар могойгоороо
Нартын зовлонг гэтэлгэнэ
Хаан тэнгэрийн бөө /Монголын бөө/
Хатан дэлхийн бөө /тэнгэрийн бөө/
Хамаг Монголын бөө /Монгол түмний минь увидасын далай/
Өндөр төрийн сүлдийг
Өвгөдийн сүнстэй зална
Өрлөг Монгол орноо
Өнөд мандахыг даатгана
Хаан тэнгэрийн бөө /Монголын бөө/
Хатан дэлхийн бөө / тэнгэрийн бөө/
Хамаг Монголын бөө /Монгол төрийн амин сүнсээ/

Ар талдаа гогцоо гарган өлзий зангидсан улаан залаатай, хэвсэг цохтой байдаг.
Эмэгтэйчүүдийн хилэн малгайн цох хэвсгийг хар хилэнгээр бүрж, урагш харсан хэсэгт нь мөнгөөр үлэмж гоё урласан норов эрдэнийг хадаж, хэвсгийн дотогш хандсан хэсэгт ханан хээ, усан сүлжээ, алх салаавчлан шаглаж оёдог. Малгайн ард улаан торгон залаа дээр өлзий, ланз, луу, үүлэн хээг алтан утсаар урласан байдаг нь уг малгайн гоёмсог нэг онцлогийг харуулна.
Малгайн оройг өндөр бөмбөгөр хийж, наран цацраг мэт ширээсний тоогоор ямар ястан болохыг тодруулан, оройд улаан залаа хадаж, хойш хоёр улаан бүч гарган урладгаас “Монгол орон ертөнцөд мандан бадрах болтугай” хэмээн мандах төрийн малгай гэж нэрийдсэн учиртай.
Хурц шулуун, харилтгүйн утга бэлгэдсэн шовгор оройтой малгайгаар хүний биеийг ёстой төртэй, мандан бадарч явахыг бэлгэддэг учир монгол хүн улаан залаат малгайгаа гүнээ хүндлэн эрхэм дээд өмсгөл хэмээн үздэг.
Монгол малгайн домгоос сөхвөл, малгайн бөмбөгөр оройг Сүмбэр уулыг дүрсэлсэн гэх бөгөөд түүнийг тойрсон 32 ширээсийг Сүмбэр уулыг бүчин суусан 32 монгол хэмээгээд 32 хөх монголыг гийгүүлж буй улаан нарны туяа цацран байгаа нь оройгоос унжсан улаан залаа гэж тайлбарлана.
Мөн малгайны дотуурх хар хүрээг Монголыг бүсэлсэн харийн дайсан гэх, түүний ар дахь сэтэрхий нь мөнөөх дайсан араараа сэт татагдан устаж монгол хүний баярын магнай тэнийн сэтгэлийн бах улаан гал мэт бадран байна гэж хөх, улаан өнгийн бүч унжуулдаг болсон гэсэн ардын домог яриа байдаг байна.
Эх сурвалж: Сүхбаатар Аймгийн Угсаатны Зүйн Музей

Ж.Батдорж

Торстен Хардерын “Монголын экосистемд нүүрлэж буй сүйрлийн аюул” сэдэвт илтгэлээс онцлох эшлэлүүдийг хүргэж байна.
1.МӨНХ ЦЭВДЭГ БАЙГААГҮЙ БОЛ МОНГОЛД ОЙ БАЙХГҮЙ БАЙХ БАЙСАН
Мөнх цэвдэг байгаагүй бол Монголд ой байхгүй байх байсан. Хур тунадас орохгүй байгаа үед ойг ой хэвээр нь байлгадаг зүйл бол мөнх цэвдэг. Мөнх цэвдэг гэссэнээр ойн хомсдол эхэлж, мөнх цэвдэг багассанаар ой устаж байна.
2.БИД МОНГОЛ ОРНЫ ОЙ МОДНЫ СҮҮЛЧИЙН ҮЕИЙГ ХАРЖ БАЙНА
Бид Монгол орны ойт хээрийн бүсийн ой модны сүүлчийн үеийг харж байна. Монгол орны мөнх цэвдгийн 50 хувь нь сүүлийн 40 жилийн дотор гэсэж үгүй болсон. Энэ янзаар цааш үргэлжилж, энэ хурдцаар явбал 2040 он гэхэд Монгол Улсын ойн 50 хувь устана. Энэ янзаар үргэлжилбэл 2040 гэхэд тэрбум гаруй модоо алдах болно.
3.НЭГ МЕТР КВАДРАТ ТУТАМ ТАВАН ТӨРЛИЙН Л УРГАМАЛ УРГАЖ БАЙНА
Монгол орны 259 суманд бэлчээрийн даац хэтэрсэн. Зургаан жилийн өмнөхөөс 30 сая илүү малтай болсон. 50 жилийн өмнө буюу 1940-1970 онд нэг метр квадрат тутамд 20 төрлийн ургамал ургадаг байсан бол одоо нэг метр квадрат тутамд таван төрлийн нэг наст “хогийн” ургамал ургаж байна. Их газрын чулуу Монгол Улсын тусгай хамгаалалттай газар нутаг. Гэхдээ би тэнд өдөржин явж зураг авахдаа нэг ч амьд ургамалтай таараагүй.
4.МАХНЫ ЧАНАР МЭДЭГДЭХҮЙЦ БУУРЧ БАЙНА
Хэдийгээр холоос харахад ногоон сайхан ургамал байвч малд тэжээл болж чадахгүй, үндсэндээ мал тоож идэхгүй ургамлууд байна. Үүний үр дүнд малын махны чанар мэдэгдэхүйц буурч байна.
5.ГОЛ МӨРӨН БУЛИНГАРТАЙ БАЙГАА ШАЛТГААН НЬ ХӨРС УСААР УГААГДАН ЭРГЭЖ БУЦАЛТГҮЙ АЛДАГДАЖ БАЙНА
Ургамлын бүтцэд өөрчлөлт орсноор хөрс суларч, амархан эвдэгдэж үүний улмаас борооны усаар гол мөрөн рүү орж булингартай харагдаж байгаа нь хөрс маань усаар урсан гадагш гарч бид үржил шимт хөрсөө алдаж байна. Улаанбаатарт үер болж буйн шалтгаан нь хөдөөд хөрс доройтсоны илрэл.
6.МОНГОЛ УЛС МАШ ТОМ СҮЙРЭЛ РҮҮ ЯВЖ БАЙНА
Монгол Улс нөхөн сэргэдэггүй усаа хэрэглээд эхэлсэн талаар холбогдох байгууллагад хэлэхэд “Гадаргын усаар тэжээгддэг усны эх үүсвэр бид олсон” гэж надад хэлсэн. Арал тэнгисийн жишээг авч би тэдэнд тайлбарласан. Арал тэнгисийг тэжээдэг Аму-Дарья мөрний усаар хөвөн тарьснаас болж ширгэсэн. Арал тэнгис 1977 онд 1000км3 эзлэхүүн устай байсан бол 2014 онд 75км3 болж ширгэсэн. Судлаачдын тооцсоноос илүү хурдан ширгэсэн. Минийхээр Монгол Улс Арал тэнгистэй харьцуулшгүй том сүйрэл рүүгээ явж байна гэж хэлэх байна.
7.МОНГОЛ ОРНЫ ГАЗАР НУТГИЙН 90 ХУВЬД ХӨРС ҮҮСЭХ ПРОЦЕСС ЗОГССОН
Монгол орны хөрс сул хөгжилтэй. Өнөөдөр газар нутгийн 90 хувьд хөрс үүсэх процесс зогссон. Хөрсний амьд давхарга маш олон мянган жилийн туршид бүрэлддэг. Хөрс алдагдвал дахин хэзээ ч эргэж үүсэхгүй.
8.МОНГОЛЫН БАЙГАЛЬ ЯГ Л ЭРЧИМТ ЭМЧИЛГЭЭНИЙ ТАСГИЙН ӨВЧТӨН МЭТ БАЙНА.
Монголын байгаль яг л эрчимт эмчилгээний тасгийн өвчтөн мэт байна. Нэг удаагийн “өвчин намдаах эм”-ээр Монголын байгалийг сэхээнээс гаргах боломжгүй.
9.2030 ОНЫГ ӨНГӨРӨӨВӨЛ ЯМАР Ч БОЛОМЖГҮЙ
Монголчуудад байгалиа сэргээх боломж байгаа ч маш богино хугацаа үлдсэн. 2030 оныг өнгөрөөвөл ямар ч боломжгүй. Дахин хэзээ ч сэргээж чадахгүй. Улс төрийн шийдвэр гаргагчид, хүн ам хандлагаа өөрчилж, маш хурдан өөрчлөгдөхгүй бол хугацаа үлдсэнгүй.
10.МАЛЫН ТООГ 25 САЯД ХҮРГЭСНЭЭР ЭКОЛОГИЙН ТЭНЦВЭРТ БАЙДАЛ ТЭНЦВЭРЖИХ БОЛОМЖ БИЙ БОЛНО.
Байгалиа авран хамгаалахын тулд хамгийн эхний алхам бол малын тоо толгойг багасгах явдал юм. Малын тоо толгойг 25 сая, ямаан сүргийг дээд тал нь таван сая болгон эрс бууруулах шаардлагатай. Ингэж байж л хөрс хамгаалах үүднээс бэлчээр нөхөн сэргээх боломжтой болно. Ургамалжуулах менежмент бол усны менежментийн суурь юм. Ургамал байж ус байна. Ландшафт дахь усыг хадгалах нь улс үндэстний оршин тогтнох асуудал юм. Мөн үндэсний аюулгүй байдлын асуудал.
11.ГОВЬД МОД УРГУУЛНА ГЭДЭГ ШИЙДЛЭЭ ЭРГЭН ХАРАХ ХЭРЭГТЭЙ
Говьд мод ургуулна гэдэг шийдлээ эргэн харах хэрэгтэй. Таримал ой гүний ус үүсгэхгүй, бидний нэн хэрэгцээтэй нөхөж баршгүй усны нөөцийг үүрд хэрэглэнэ. Биологийн олон янз байдлыг хадгалж авч үлдээхэд нөлөө үзүүлэхгүй. Хуурай бүс нутагт шинээр мод бүү тарь. Одоо байгаа ой модоо арчлах нь илүү чухал байна.
12.ОДОО ХАНДЛАГАА ӨӨРЧЛӨХГҮЙ БОЛ МОНГОЛ УЛС АЗИ ТИВД ХЭЗЭЭ Ч БАЙГААГҮЙ ГАМШИГТ ӨРТӨХ БОЛНО
Уур амьсгалын өөрчлөлт, бэлчээрийн талхагдал нь экосистемийн амин чухал үйлчилгээг эрс хурдацтай алдагдуулж байна. Байгалийн баялгийн хэт ашиглалтыг нэн даруй зогсоохгүй бол хэдхэн жилийн дараа Монгол Улс Ази тивд хэзээ ч байгаагүй гамшигт өртөх аюул нүүрлээд байна.
Монгол Улс 30-50 жилийн дараа оршин байх уу?
Жич: Торстен Хардерын багш нь Нобелийн шагнал хүртсэн, 1973 оноос хойш Монголд судалгаа шинжилгээ хийсэн Германы эрдэмтэн Майкл Сүкков аж. Тэрээр Торстен Хардерт Монголын экосистемийг судлахыг зөвлөсний дагуу ийнхүү Монголын байгалийг судлахаар болжээ.

Өрнийн домогт гол төлөв цагаан өнгийн морь төрхтэй дүрслэгддэг бол дорно дахинд ялангуяа Хятадад луутай төстэй домгийн амьтан хэмээн төсөөлдөг ажээ. Хятадууд бэлгэт гөрөөсийг “чилэн” хэмээн нэрлэнэ.
Монголчууд уг амьтныг бүс, адууны тоног зэрэгт дүрслэн гоёл болгож байсан нь археологийн олдворуудаас харагддаг. Үүний тод жишээ нь өдгөө ОХУ-ын Эрмитаж музейд хадгалагдаж буй Алтан ордны дурсгалаас илэрсэн бүсний мөнгөн чимэг юм.
Бэлгэт гөрөөсийг Хүннүгийн үед их шүтэж байсан нь сүүлийн жилүүдэд Хүннүгийн язгууртны булшнаас илэрч олдсон эмээлийн хударга хөмөлдрөгний чимэгт олонтаа дүрслэсэн байгаагаас мэдэгдэнэ. Анх Архангай аймгийн нутагт орших Гол модны дурсгалт газрын 20-р булшнаас бэлгэт гөрөөсийн дүрстэй алтаар шарж мөнгөөр хөөмөлдөн хийсэн дугуй болон гонзгой хэлбэрийн хударга, хөмөлдрөгний чимэгнүүд олдсон ба түүний дараа Ноён уул, Гол мод-2 зэрэг дурсгалаас ч төстэй алт, мөнгөн чимэг олджээ.

Өвөр монгол ноёд Чингисийн алтан төрөөс, Чингисийн үрээс ичгүүртэйгээр урважээ. Өвөр ноёд Чингисийн төрийг алт мөнгө, цалин пүнлүүгээр Манж хаанд худалдаж, дагаар оржээ. Тэд Манжийн хаанд урваад зогсохгүй, манж цэргийн гол хүч болж, Чигисийн хойч Лигдэн хааныг сөнөөхөөр Цахарын нутагт цөмрөн ороход Лигдэн хаан цэрэг албатаа аван Хөх нуурын зүг зугтаажээ. Түвдийн өндөрлөгийг хянавал Лигдэн хаан Монголчуудад нөлөөлж, улам хүчээ авч буй Түвд шашны үзэл суртлыг хянаж, Манжид дагаар ороогүй монгол ноёдод хаант төрөөр нөлөөлж болох байв.
( Лигдэн хаан 1592 – 1634 )
Гэвч харамсалтай нь Лигдэн хаан 1634 онд аян замдаа халдварт өвчнөөр нас барж, Чингисийн байгуулсан их төр эмгэнэлтэйгээр төгсгөл болсон гэдэг. Лигдэн хааныг өөд болсны дараа 1636 онд Өвөр Монголын 49 ноён Манжийн нийслэлд цуглан манж хаан Абахайг бүх Монголын хаан болгон ширээнд залжээ. Энэ бол Өвөр Монголын ноёдын үйлдсэн асар том нүгэл байсан юм. Өвөр Монголын ноёд тэрхэн үедээ Манж хааны худ ураг болж, эд баялагт умбаж, Бээжинд ордонд сууж, манж хаанд шадарлаж байсан гэдэг.
( Лигдэн хаан 1603 – 1634 оны хооронд хаан ширээнд суусан )
Өвөр Монголын ноёд Чингисийн угсааны төрөөс бөөнөөрөө урваж, зальхай Манжийг дагах болсны дараа Халхын ноёд цаашид хэрхэх талаар хэлэлцжээ. Энэ үед Халхын хүчирхэг удирдагчдын нэг, Чингисийн удмын Цогт хунтайж эрс шийдэмгийгээр Лигдэн хааны талд зогссон аж. Цогт тайж нь бичиг номд нэвтэрсэн боловсрол өндөртэй, гүн ухааны шүлэг зохиодог хүн байсан бөгөөд Лигдэн хаанд зориулсан шүлгээ алдарт Дуутын хаданд сийлж үлдээжээ. Цогт тайж, Лигдэн хаан нар тухайн үеийнхээ соён гэгээрүүлэгчид байснаараа бусад ноёдоос эрс ялгарч байжээ.
( Цогт хунтайж 1581 – 1637 )
Лигдэн хаан монголчууд бурханы шашны номлолыг өөрийн хэлээр судлах ёстой гэж үздэг хүн байжээ. Иймд тэрээр буддын шашны Ганжуур, Данжуур хэмээх хоёр их хөлгөн судрыг ихээхэн хөрөнгө хүч зарж монгол хэл рүү орчуулуулсан байна. Цогт тайж энэ тал дээр Лигдэн хаантай адил бодолтой хүн байжээ. Хэрэв монголчууд эх хэлээрээ шашны номыг судалдаг болбол монголчууд Төвдийн шарын шашны нөлөөнд автах нь багасах учиртай аж. Гэтэл энэ нь буддын шашны номыг монголчуудад түвд хэлээр зааж, Монголыг оюун санаагаар нь удирдах гэсэн Түвдийн шарын шашныхны дургүйцлийг хүргэв.
Ингээд Төвдийн шарын шашныхны явуулгаар Далай ламын шашныг дагагч монгол ноёдын хувьд Лигдэн, Цогт нар “шашны дайсан” болж хувирсан аж. Өнөөгийн шарын шашны урсгалын монгол лам нар ч Цогт тайжийг “шашны дайсан” гэж үздэг. Ямар ч цаг үед “шударга эх орончид” ийнхүү ганцаардан шахагддаг ажээ. Нэг талаас Манжийн хаан болон Манжид урвасан ноёддоо шахагдсан Лигдэн, нөгөө талаас Чингисийн төрдөө үнэнч байж, Төвдийн шарын шашны оюун санааны түрэлтэд шахагдсан Цогт хунтайж нар хоюул тэмцэл хийх боломжит нутаг Хөх нуурын зүг цэргээ дагуулан хөдөлсөн ч зорьсондоо хүрэх хувь дутжээ.
( Цогт хунтайж 1581 – 1637 )
Ноёд нь Манжид урван, өөрөө хавчигдан зугтсан Лигдэн хаан хүчээ сэлбэж амжилгүй халдварт өвчнөөр нас баржээ. Харин Түвдийн Далай ламын зарлиг бүрийг үнэнчээр дагагч Ойрадууд өөрийн “эзэн” Далай ламаа аврахын тулд Цогт тайжийг цэрэглэн, байлдаж хөнөөжээ. Хувь тавилан Чингисийн их төрдөө үнэнч байсан эх оронч баатруудад хэтэрхий хатуу хандсан нь энэ бөлгөө. Цогт тайж эх орныхоо төлөө хэрхэн тэмцсэнийг “Цогт тайж” хэмээх уран сайхны кинонд харуулдаг билээ. Энэ киног үзэл сурталжсан гэж лам нар шүүмжилдэг боловч кинонд гарч буй хүмүүс, үйл явдлын ихэнх нь үнэн бодитой юм.
Цогт тайж бол уг кинонд харуулсан шиг үнэхээр Чингисийн хаант төрдөө үнэнч, цогтой эх оронч байжээ. Лигдэн хаан замдаа нас барсан тул Цогт тайж Түвдийн өндөрлөг Хөх нуурт түүнтэй хүчээ нэгтгэж чадсангүй. Тэр үед Далай ламын эсрэг тэмцэгч бүлэглэл болох Түвдийн улааны шашныхан түүнээс дэмжлэг хүсчээ. Цогт тайж улааны шашныхантай холбоолж, Монголд даяар хэтэрхий нөлөөтэй болж, хэрэг дээрээ монгол ноёдын “эзэн” нь болж буй Далай ламыг сөнөөхөөр цэргээ илгээсэн ч гол хүчийг нь захирч байсан түүний хүү Арслан тайж Далай ламд урвасан байна.
Тэрээр төрсөн хүүгээ үл өршөөж цаазалсан билээ. Тэр гэр бүлээсээ төрт улсынхаа эрх ашгийг дээдлэн хүүгээ цаазалсан нь жинхэнэ эх орончийн үйлдэл байв. Цогт тайж киноны зохиолыг их эрдэмтэн Б.Ринчен бичсэн нь бас л сонин хувь заяа аж. Цогт тайжийн өшөөг авч байгаа мэт шарын шашны сүм хийдийг үгүй хийсэн Х.Чойбалсан их эрдэмтэн Б.Ринченд эх орончийн тухай кино зохиол бичихийг даалгажээ. Гэхдээ Чойбалсан байлдан дагуулагч эзэрхэг хаад бус, харин Монголын төлөө зүтгэсэн хэн нэг эх орончийн түүхээр зохиолоо бичихийг хүсжээ.
( Билгүүн номч Б.Ринчен 1905 – 1977 )
Ринчин бодож байгаад Цогт тайжийн талаар зохиол бичихээр болсон байна. Гэтэл Б.Ринчен өөрөө Цогт хунтайжийн удам байсан нь хувь заяаны тохиол байсан гэлтэй. Өвөр Монголын ноёд Манжид урваж, бусад монгол ноёд нь өөрийн төрөө бодохгүй Түвдийн Далай ламын “дуулгавартай үйлчлэгч” болж байсан тэр хар бараан цаг үед Чингисийн удмын сүүлчийн хаан Лигдэн ямар их ганцаардаж байсан бол. Харин тэр цагт Лигдэн хаандаа Халхын хунтайж Цогт тайж ганцаараа үнэнч үлджээ. Тэд ганцаардаж, хүч тэнцвэргүй тэмцэлд мөхсдөж, дайсандаа ялагдсан.
( Билгүүн номч Б.Ринчен 1905 – 1977 )
Гэвч өнөө цаг үеээс харвал тэднийг дийлж байсан дайснууд хожим бүгд бууран доройтох буюу мөхжээ. Манж улс, манж үндэстэн мөхжээ. Төвд Хятадын эрхшээлд тарчилж, лам нар нь өөрөө зулын гол болж байна. Цогт тайжийг хөнөөж Түвдэд эзэн суусан Хошуудын Төрбайхын үр хойчис, албат нь ихэд бууран доройтож Түвдэд үндэсний цөөнх болсон ба хятад, төвдүүдэд гадуурхагдаж яваагаа Монгол улсаас ирсэн хүнд ярьсан байдаг. Гэхдээ хамгийн хэцүү хувь тавиланг өвөр монголчууд туулжээ. Тэд Маогийн соёлын хувьсгалаар хятадуудад хядагдаж, газар бэлчээргүй болсон.
Одоо тэд гишгэх газар байтугай ярих эрхгүй болж байна. Их хаанаа гомдоосон Өвөр Монгол ноёдын хойчсийг Лигдэн хааны сүнс харж ивээхээ больсон юм болов уу? Гэм үйлдсэн ноёдын хойчсыг Лигдэн хааны сүнс уучлан өршөөх болтугай.
Харин Чингисийн их төрд үнэнч үлдсэн Халхын Цогт тайжийн шударга тэмцлийн ачаар Чингис хаан тэнгэрээс Ар Халхыг ивээж байгаа нь гарцаагүй билээ. Өвөр Монголчууд Чингисийн онгонд мөргөдөг, харин Халхчууд Чингис хааны төрсөн нутгийг сахидаг. Ялгаа асар их байна. Чингис хааны төрсөн нутгийг сахин үлдэж, сүүлчийн их хаанд үнэнч байсан Цогтын тайжийн хойчсыг Их хаан үүрд ивээг.
( Чингис хаан 1162 – 1227 )
Түүх судлаач Э.Амар