Монголын Бөөгийн нэгдсэн холбоо

Category: Үйл явдлын тойм

  • ЗҮҮН АЙМГААР АЯЛСАН НЬ 1. Бурхан халдунд залбирав.

    МБНЭ-ийн хамт олон зүүн аймгаар түүхийн үйл явдал болсон болон байгалийн үзэсгэлэнт болон түүхэн газруудаар аялсан билээ. Бид аялалаа Бур халдун хайрханаас эхэлсэн билээ. Гурван голын монголчуудын нутаг, гол шүтээн болсон Бурхан Халдун уулын тухай шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судалгаа, шинжилгээ 1920-иод оноос эхэлсэн. Бурхан Халдун уулын нэрийн талаар хамгийн анх дурдан судалсан хүн бол академич, доктор Б.Ренчин юм. Үүний өмнө улс төрийн зүтгэлтэн, нэрт түүхч А.Амар “Монголын товч түүх” зохиолдоо “Уг газар бол Чингис хааны дээд өвөг Бөртэ Чино, Гуа марал нарын нутаглан суусан газар мөн” хэмээн тэмдэглэсэн нь бий.
    Б.Ренчин 1944 онд “Бурхан Халдун гэгчийн үгийн тайлбар” хэмээх жижиг өгүүлэл нийтлүүлсэн. Хожим дэлгэрэнгүй болгож “Монгол дахь Чингис хааны тахилга тайлгын тухай”, “Бурхан Халдуны тайлбар” бэсрэг өгүүллүүдийг 1951, 1959 онд Унгар улсад хэвлүүлсэн.
    Энэ тухай академич Ч.Далай гуай “Ер нь монголчууд бид Онон, Туул, Орхон гурван голын сав газрыг алтан ургийн үүсч мандсан Монгол нутгийн төв шүтээн газар гэж үзэж үеийн үед дээдлэн хамгаалж явах учиртай билээ.
    МБНЭ-ийн хамт олон Бурхан халдун ууландаа залбиран мөргөж, аялалын анхны өдрөө хоноглосон билээ.

  • Гурав. Бөө нар сибирийн их түймрийг унтраах тахилга хийлээ.

     

    Монголчуудын өвөг дээдэс эрт дээр үеээс эх дэлхий бол хүний оршин тогтнох гол цөм учраас онгон байгалиа хамгаалах нь Монголын тэнгэр үзэл, бөө мөргөлийн сургаалийн үндэс байсаар ирсэн. Цаашид ч байсаар байх болно. Тиймээс Монголын болон МБНЭ-ийн төлөөлөл нар сибирийн түймэр ундраахаар цугларсан олон бөө нартай эв санаа нэгтэй байж, дэмжиж Байгаль далайн Ольхун аралд болсон бөөгийн нэгдсэн тахилгад оролцсон билээ. Нэгдсэн тахилга бол эх дэлхийнхээ байгалийг хамгаалах нэгдсэн их үйлсийн нэг тод илрэл, жишээ болж байна. Бид ингэж бодож, сэтгэж энэ үйл ажиллагаанд оролцож байна.
    Байгал дэлхийгээ хамгаалах тэмцэлд “Буриад-Монголын бөө мөргөлийн эртний уламжлалын дагуу … дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн бөөгийн цугларал”-т боллоо. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, энэхүү ажиллагааг зохион байгуулж байгаа Буриадын “Тэнгэри” бөөгийн байгууллагын тэргүүн Байр Цыендоржаевтай уулзав. Бид зав зайг ашиглан сонирхосон асуулаар ярилцлаа. Мөн тахилгад оролцож буй олон бөө нартай уулзаж, санал бодлоо солилцсон билээ.
    Дараа нь Украйнаас ирсэн бөөгийн төлөөлөлтэй санал солилцлоо. Украйн бөө монгол бөөгийн талаар сайн ойлголттой байсны дээр ирэх жил монголд аялах төлөвлөгөөтэй байгаагаа хэлж байлаа.
    8 дугаар сарын 4-ны өдөр өглөөнөөс эхлэн бөө нар тахилгын бэлтгэл ажлыг эхэлсэн байлаа. Бөө нар бөөгийн Ольхун аралын зүгт чиглэлээ авч байрлалаа эзэлжээ. Жин үдийн сайн цаг болоход бөө нар тахилгын зан үйлээ эхэллээ. Дөрвөлжин татсан гортиг дотор оролцох бөө нар байрласан байлаа. Урд эгнээнд нэгэн шугаманд онгоддоо өргөх идээгээ тавьсан байлаа. Хамгийн ар талд хоёр тогоонд шүүсээ бэлтгэх ажээ.
    Бүгд зэрэг онгод, сахиусаа залж бөөлж эхэллээ. Оролцогчид бүгд байгаль дэлхийгээ, сибирийн их ойгоо түймрээс авран хамгаалах зан үйлд нэгдэн оржээ. Бүгд бөөлж дуссаны дараа таван зайран нэгдэн бөөлж эхэллээ. Ойгоны их ноёдын онгодыг оруулж бөөлж байлаа.
    Тэднийг бөөлж дуусахад манай халх хуягтай бөө талбайд үлдэж олон иргэдийг дугаарлуулан төөрөг тавьж байлаа. Тиймээс зохион байгуулагчид түшээ, зайранд анхааруулан бөөлөлтийг зогсоож, талбайг чөлөөтэй болгов.
    Түүний дараа Буриадын “Тэнгэрэ” бөөгийн тэргүүн Байр Цыендоржаев хуяглан бөөлж, “Бух ноён”-ы онгодыг залж, толгойлон бөөлөлтөө эхэлсэн билээ. Цугларсан олон бүгд сөхрөн сууж, “Бух ноён”-доо залбиран мөргөж, дөрвөн зүгт цугларсан олонтой дөрвөнтэй мэндчилж, залбиран бөөллөө. Тахилгад оррлцогчид бүгд сөгдөн, “Бух ноён”-доо мэндчилж, хадагаа өргөж байлаа.
    Урд талд бэлдэж тавьсан бургас модондоо цугларсан хадагаа өргөж, шүүсээ дээр нь тавьлаа. Бүх бөө нар хэнгэрэг юугаа дэлдэж, дуудлагаа дуудаж, өргөх идээ, шүүсээ авч цугларсан олныг бүтэн тойрсоны дараа галаа асааж, цунцалан өргөнө билээ.
    Шүтлэгтэн олны өмнө хийгдэх гол арга хэмжээнүүд ийнхүү дэс дараатай хийгдэж дууслаа. Сибирийн их тайгад гарч буй түймрийн эсрэг, байгалиа хамгаалах зорилгоор хийсэн тахилга амжилттай болж өнгөрлөө.
    Мөн өдрийн бусдын зохион байгуулж байгаа арга хэмжээг хүндэтгэх мэдрэмжиндээ тулгуурлан, (тахилгын талбайд бусдын анхаарлын татахгүй байхаар) МБНЭ-ийн төлөөлөл, байгууллагын тугаа зөвхөн орой өргөж, монгол бөөгийн тухай баримтад киногоо гаргаж сонирхуулсан билээ.
    Энэхүү арга хэмжээнд монголоос хоёр бөө оролцсон юм. Эх дэлхийнхээ төлөө энэ хүртэл зүтгэж яваа улаач нараараа бахарханам. Шүүмжлэлтэй хандахад манай бөө нар нэгдсэн тахилгад оролцохын хамт онгод, сахиусаа хийж байгаа зорилготой уялдуулахыг аль болохоор хичээх хэрэгтэй юм. Гэтэл манай бөө нар хуяглан бөөлж, сахиусаа залангуутаа иргэд оролцогчдын төөргийг үзэж, бөөлөлт хувийн шинж чанартай болгож, зохион байгуулагчид сануулга өгч, сахиусаа буулгахаа хүчээр болиулахад хүргэж байлаа. МБНЭ-ийн дүрэм, журамд зааснаар нэгдсэн тахилгын үеэр хувь хүнд зориулсан зан үйл хийхийг хориглодог юм. Энэ бол манай байгууллагын улаач нарын хувьд тогтсон зүйл билээ. Монгол бөөгийн ёс зүйд “бусдын онгодыг хүндэтгэж, өөрийн онгодыг дээдлэх” ёсон бий билээ. Манай залуу бөө нар энэ мэтчилэн олон зүйлд суралцах зайлшгүй шаардлага байгаа юм.

  • Хоёр. ОЛЬХОН БА БӨӨГИЙН АРАЛД АЯЛАВ.

    Усьт-Ордынскийн зам салах уулзвар дээр хуримаа хийж яваа залуусын дурсгалын зураг авалттай таарсан юм. Энэ өдөр харьцангүй автомашин цөөхөн байж, зам ачаалал багатай чөлөөтэй байсан. Уудам хөндийгөөр давхисаар Баяндай тосгонд ирж, зам урагш эргэж, байгаль нуурыг зорилоо. Нилээд өндөр давааг даваад хоёр уулын дундуур уруудсаар ой мод шувтрангуут монголын нутагтай тун төстэй замаар орж явчихав. Косая степ, Еланцы тосгоныг дайраад Сахортагийн усан боомтод ирж дугаарлан зогсов.
    Биднийг дугаарлаж байх мөчид хятадын жуулчдын дөрвөн машин дайрч, усан онгоц дугаарлан хүлээж байгаа олны эгдүүг хүргэв. Тэд шууд онгоцгнд ачихыг шаардаж, дугаарласан олон дэг журам сахихыг хятадуудаас шаардан тэрүүхэндээ маргалдаан үүсгэв. Хятадын цэргийн хээрийн хувцасаар гангарсан залуу гол дүрд “тоглож”, орилож чарлаж, цугларсан олны энгдүүцэл төрүүлнэ. Хаа нэгтэй дугааргүй дайрч сурсан дээрэлхүү, ойворгон зан орос иргэдийн дургүйг хүргэнэ.
    Улмаар нэг удаагийн усан онгоц машин ачилгүй явж, маргаан ширүүсэв. Оросууд тэвчээртэй хандаж, зохицуулахыг хичээсэнд хятадууд үл зөвшөөрч дайрч байлаа. Хятадууд ирээд дугаарласан бол “асуудал үүсэхгүй байсан. Тун удалгүй ир бүрэн хуягласан цагдаагийн машин ирж, араас нь цагдаагийн нэмэлт хүч ирэв. Одоо хятадууд номхорч, дэс дугаарт орж завинд сууцгаасан. Хаана ойворгон зан хүний анхааралд өртөж, асуудлыг хурцатгаж, хүмүүс хоорондын зөрчил үүсгэж болохыг энэ явдал харуулж байлаа.
    Усан онгоцонд суусан бид нөгөө эрэгт бууж, цааш хөдөллөө. Ольхон аралын Хужирт тосгон хүртэл 36 км зам бол манхайханы хэлдгээр “там”-ын зам байлаа. Орой болсон хойно Хужиртад ирээд өмнө жилүүдэд байрлаж байсан газартаа майханаа барьж, эхний шөнөө амарлаа.
    Өглөө босоод бид хоолоо идсэний дараа тахилга хийх газрыг хайсан юм. Ольхоны арлын тэнд явж байсан зайрантай таарч бид тахилга хийх газарт очсон билээ.
    Нэгдсэн тахилга өндөрлөнгүүт бид Ольхон аралын Хужирт тосгоны байдалтай танилцсан юм. Ирсэнээс хойш энд цөөнгүй барилгууд баригдаж, бас ч гэж үзэмж нь сайжирч, үйлчилгээний газрууд нэмэгджээ.

     

  • БУРИАД БӨӨГИЙН ӨЛГИЙ НУТГААР АЯЛАВ. Нэг. Эрхүү хотод

    Эрхүү муж (оросоор Иркутская область, буриад кирилээр Эрхүү можо) бол Сибирийн холбооны тойрогт багтдаг, Оросын холбооны наян гурван махбод, дөчин зургаан мужийнх нь нэг болсон 774,846 км² газар, 2,422,026 оршин суугчтай нутаг юм. Төв нь Эрхүү хот.
    Тус муж Орос улсын хэмжээнд газар нутгийн хэмжээгээр 5-рт орох ба улсын нийт газар нутгийн 4.6% эзлэх ба дэлхийн цэнгэг усны томоохон нөөц бүхий “Байгал” нууртай ойрхон оршино. Газар нутгийн өмнөд хэсэг нь тайгын бүсэд орших ба нийт ойн 80% нь нарс, шилмүүс мод байдаг.
    Эрхүү хот нь Дорнод-Сибирийн эртний хот юм. 1661 онд Иркут гол Ангар мөрөн рүү усаа цутгадаг тэр газарт казакийн суурин сууриа тавьжээ. Сууринг Иркутский гэж нэрлэсэн аж. Хэдэн жилийн дараа уг сууринд хотын статуст олгож, тамга, сүлдтэй ч болжээ. Эрхүү хот байгуулагдсан үеэсээ эхлэн нутгийн хүн амын орлогын гол эх үүсвэр болсон худалдаа наймааны хот байлаа. Учир нь үүгээр Европоос Хятад, Монгол руу явах худалдааны зам өнгөрч байсан. Эрхүү хот хурдан түргэн өргөжин тэлсэн ба 100 жилийн дараа албан ёсны  Сибирийн нийслэл хот  болж хувирсан түүхтэй юм.
    Эрхүү хот бол монголчуудын нэгэн үеийн улс төр, нийгэм, эдийн засаг, эмнэлэг үйлчилгээний боловсон хүчнийг бэлтгэж, монгол улсын хөгжилд томоохон хувь нэмэр оруулсан хот билээ.
    Хотын төв болон үйлчилгээний хэсгээр аялал хийж гурван өдрийг энд өнгөрүүлсэн билээ. Хотын өөрчлөн байгуулалтын талаар фото мэдээлэл уншигч олонд илүү ойлголт өгөх болов уу.

     

  • Дөрөв. Сибирийн гол автозам нээгдэв.

     Бидний байрлаж байгаа чигт олон зуун автомашин, хүн бөөгнөрөл үүссэн бөгөөд ямар нэг байдлаар уурлаж уцаарласан байдал үзэгдсэнгүй. Замын цагдаагийн 2-3 хүн хаалтад зогсож, байдлыг тайлбарлаж, иргэд, зорчигчдод шаардлага тавих бөгөөд  тэд цагдаагийн шаардлагыг биелүүлэх  ажээ.
     Гол цэгүүдэд цэргийн инженерийн усан хангамжийн тэргэнүүд цэвэр усыг түгээх бөгөөд усанд автаагүй хэсгийн хүнсний дэлгүүрүүд цагийн хуваарийн дагуу жирийн дэглэмээр ажиллаж, хүнсний хангалтуудыг чөлөөтэй хийж байлаа.
     Усны түвшин багасаж, усанд боогдсон иргэдийн тоо олширч, үерийн байдлыг өөрийн биеэр сонирхосон зорчигчид олон зуугаар нэмэгдсэн билээ.
     Оройн 20.00 цагийн үед автозамаар эхний зорчигчид гарахыг зөвшөөрсөн бөгөөд тэд нь том оврын жип машинууд байлаа. Автомашинуудын хооронд тодорхой зайтайгаар хөдөлгөөнд оруулж, үерийн замыг туулж эхлэв. Том оврын ачааны автомашинуудыг зам хөдөлгөөн хаалгүйгээр замаас зайдуу байрлуулах ажээ. Миний хувьд цаг дутам ойролцоох өндөрлөг газраас дурандаж, усны түвшиний багасалтыг нүдэн баримжаагаар хэмжиж байлаа.
     Нэгэнт том оврын жип машинуудыг үерийн хэсгийг гатлах зөвшөөрөл олгож эхэлсэн тул боломж олдсон дээр голыг гатлах шийдвэр бид гаргалаа. Зам зохицуулагч цагдаа, даргын өгсөн зөвшөөрлийн дагуу том оврын жипуудыг үерлэсэн гол гаргаж байлаа.
     Бидний хувьд өмнөө нэг машиныг оруулж араас нь болгоомжтойхон хөдөлгөөн үйлдэж эхэллээ. Замын байдлыг бармжаалахад хоёр талын төмөр хашлага, хамгийн гол нь замын голын тэмдэглээний зураас байлаа. Тэмдэглээний зураасыг баримжаалан эргээс гол гатлахаар хөдөлгөөн эхэллээ. Үерийн усанд автсан хэсэг бол зураг дээр таван км орчим замыг тэмдэглэсэн байсан.
     Бодит байдал дээр эхлээд нэг км орчим зам ил гарч, голын урсгалын хэсэгт нэг км орчим гүүр, далан бүхий хэсэг машин чөлөөтэй явахаар ил харагдаж байлаа. Замын цагдаа машин хоорондын зайг баримтлуулан, зорчигчдыг суудлын даруулагыг зүүхгүй байхыг анхааруулж зөвлөж байлаа.
    Машин жигд хурдтайгаар хөдөлгөөнөө эхэлж, усны түвшин их хэсэгт хүрч ирлээ. Тэр хэсэгт үерийн ус тодорхой хэмжээний хүчтэй урсаж байлаа. Их ус харахад сүрдмээр юм билээ. Бид ч амьдралдаа ийм өргөн гол усыг туулж үзсэн биш. Гол хэсгийг туулаад бага зэргийн өндөрлөг газар гарч дахиад үерийн усны урсаж бүй хоёр дахь хэсэгрүү орлоо. Энэ хэсгийн ус харьцангүй жигд гүнтэй, урсгалын хурд их байсан. Гэхдээ жип машинд ямар ч саад болохооргүй байлаа. Машин жигд уршилсаар гүүрний далан өгсөж эхлэхэд ус татарч бид голын цаад эрэгт гарч ирэв. Тэгээд гүүрээр гараад нэг км орчим явахад нөгөө эрэгт цугларсан автомашинуудын дэргэдүүр өнгөрлөө. Эргийн дагуу км орчим үргэлжилсэн цуваа үүссэн байх бөгөөд тодорхой зайтайгаар машины бөөгнөрөлийг зохицуулан төвлөрүүлж байршуулсан нь харагдаж байлаа.
    Нөгөө эрэгт гараад шууд шөнийн цагаар хөдөлгөөн үргэлжлүүлэхийг хүссэнгүй тул бид амарсан юм. Тэгээд өглөө 04 цагийн үед автомашины идэвхитэй хөдөлгөөн эхлээгүй байхад Эрхүү хотын зүг замын аялалаа эхэллээ.
    Сибирийн гол зам үерт автаж, байгалийн гоц гамшигт үзэгдэлд автсан газарт байж, бүх зүйлийг харж, биеэр үзэх, аян зам дайрч өнгөрөх, амьдралын минь нэгэн цаг хугацаа ийнхүү энд давхцах хувь тохиолдол байжээ.

     

  • ЗАСАГ ДАРГАТАЙ УУЛЗАВ.

    Нэгэн удаа 1990-ээд оны дунд үед Сүмбэр суманд ажиллах явцад сумын засаг дарга нь сумын төрийн албан хаагчдын гурван сарын цалинг олголгүй хувьдаа ашиглан эргэлдүүлж байсан ноцтой зөрчил илэрч билээ.
    Суманд ажиллах явцдаа сумын засг даргыг нь хайж, эхнэрийнх ажилладаг банкны салбарт гаднаасаа түгжүүлсэн шиг нуугдаж байхад нь олж уулзаж, гаргасан зарчлийг нь “улайлгаж” байж билээ. Сумын нийт ажилчидын олон сарын цалинг олголгүй хувьдаа ашиглаж байсан хэрэг улмаар дээд удирдлагуудад танилцуулагдаж, тэр үеийн Дорнод аймгийн засаг дарга Одбаяр, \одоо Үндсэн хуулийн цэцийн дарга\ газар дээр нь ирж ажиллаж, хариуцлага алдсан сумын засаг даргыг өөрчилж байж билээ.
    Шилжилтийн үед энэ суманд ийм явдал гарч байсан түүхтэй ажээ. Одоо энэ бүхэн түүх болон үлджээ. Харин шинэ тосгоны шинэхэн барилгуудад эзэн болж, нээлтийг нь хийнэ гэдэг онцгой азтай тохиолдол билээ. Тэр үеэс хойш шинэ үеийнхэн Халх голын ялалтын баяраар шинэ тосгоны нээлтийг хийх хувь тохиосон ажээ. Ийм тохиолдол хүний амьдралд тэр бүр тохиогоод байдаггүй билээ.
       Д.Хүрэлбаатар
     

  • Хоёр. Сибирийн замд нисэхийн сонгодог үзүүлбэрийг үзэж, гал түймрийн гамшигтай учрав.

    Красноярскийн хязгаар нь Оросын Холбооны Улсыг бүрдүүлэгч субъектуудын нэг юм. Төв нь Красноярск хот. Сибирийн Холбооны тойрогт хамаарах ба 2007 оноос Эвенкийн автономит тойрог, Таймырын автономит тойрог Красноярскийн хязгаарт нэгдсэн. Томоохон хотууд ба аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн төвүүд нь өмнөд хэсэгтээ төвлөрсөн байдаг. Байгалийн баялаг ихтэй.  ОХУ-ын никелийн 80%, кобальтын 75%, зэсийн 70%, чулуун нүүрсний 16%, алтны 10%-ыг олборлодог байна. Мөн тус улсын мод боловсруулах үйлдвэрлэлийн 20% нь ноогдоно. Томоохон усан цахилгаан станцуудтай.
    Краснаярскийн районы Канск хотод орж ирлээ. Наян есөн мянган хүн амтай Канск хот 1636 онд байгуулагдсан эртний түүхтэй билээ. Кызылээс эхэлсэн ойн түймрийн утаа үл замхарна. Уудам хөндий, ой модон дунд сибирийн төв зам хөвөрнө.
    Утаан дунд умбасаар Тайшет хотод ирлээ. Энэ бол Эрхүү мужид хамаарах Тайшет хот юм. Эрхүү мужийн баруун хэсэгт орших Тайшет хот бол 1897 онд байгуулагдсан 34000 хүн амтай. Бид энэ хотын дундуур дайрч гарлаа.
    Сибирийн төв замын дагуух Нижнеуденск хот бол дорнод Саяаны уулсын дунд оршидог 39000 хүн амтай, 1648 онд байгуулагдсан. Нижнеуденск хот бол автомашин, төмөр зам, агаарын замын дайрч өнгөрөдөг, нисэх буудалтай сибирийн төв хотын нэг юм. Энэ хотод аж үйлдвэрийн 13 үйлдвэр ажилладаг.
    ОХУ-ын Красноярскийн хязгаар, Эрхүү муж болон Буриад, Саха Улсын нутаг дэвсгэрт 3 сая га талбайг хамарсан 500 орчим цэгт түймэр гарч, салхины чиглэл, агаарын урсгалын нөлөөгөөр түймрийн утаа ихсэж, үзэгдэх орчин хязгаарлагдсан учир Красноярскийн хязгаар, Эрхүү муж, мөн Буриадад онц байдал тогтоолоо гэж ОХУ-ын Онцгой байдлын яам мэдээлж байлаа. Хүн амын суурингууд болон эдийн засгийн объектуудад аюул учраагүй боловч утаа тархаж, зарим хот, тосгонд “амьдрах нөхцөл” улам муудаж байгаа аж. Байгалийн гамшигт үзэгдэл гал түймэр сибирийн ойг хамарсан нь дэлхийн экологт нөлөөлсөн үйл явдал байлаа. Түймрийн гамшигийг нүдээр үзнэ гэдэг бас л ховор тохиолдол байлаа.

     
     

  • Арваннэг. Саяаны нурууг давав, баяртай Тува.

    Өндөр уулын давааны орой дээр нарах үед урт туннел таарах бөгөөд түүний нэг талыг багана хэлбэрээр шийдсэн хувилбартай туннел байв. Өндөр сүрлэг уулс ой модоор битүү хучигдсан байдлаар монголын уулсаас ялгарна. Хэзээ нэг цагт олон сар, хоног зарцуулан байж давдаг давааг орчин цагт хэдхэн минут зарцуулан давахаар болгожээ. Цаг хугацаа, хөгжил гэж энэ буй заа. Туннель дуусмагц тусгайлан зассан тавцан, автозогсоол байх бөгөөд эргэн тойрон үзэсгэлэнтэй тод сайхан харагдана. Их оргилын асга хад бүхий хэсэг, эргэн тойрон орших их ой бишрэм сайхныг мэдрүүлнэ.
    Дахин ирэхийн ерөөл тавьж, Тувагийн нутгаас гарч байна. Үзэсгэлэнт сайхан нутаг, газрын хөрсөндөө бүхий баялагийг шингээсэн энэ нутгийн ард түмний түүх бол хэзээ нэг цагт монголтой холбоотой байсан арвин судар билээ.
    Даваа даваад зам уруудаж эхэллээ. Краснаярск явах замд бас Хакас улсын нутгыг дуулж өнгөрөх болж байна. Кызылээс шатахуун аваагүй учир түлшний гэрэл асав. Бид оргилоос доошилж хоёр ч тосгон дайрч байж шатахууны станцад очлоо. 

     
     

  • Арав. Тахилгын зан үйл хийв.

    Машин өгссөөр нилээд дээр гарах үед төв асьфалтан замаас салж, уулын замаар дээш өгсөв. Замын хажууд тахилга хийдэгийн тэмдэг болсон хадаг цуудар өлгөсөн модод байх бөгөөд бид тэнд буудаллав.
    Дугуйлан тавьсан чулуунууд дотор авчирсан модоо өрж, өргөх идээ, дээжээ тавьж голд нь хонины сүүл тавьдаг ажээ. Галаа арцаар асаана. Бадран асах гал хуурай модыг асааж эхлэнгүүт сүүгээ өргөн дуулагаа эхлэнэ.
    Дараа нь хуяглан босч, хэнгэргээ дэлдэн дуудлага, тамлагаа уянгалуулан эгшиглэнэ. Хоёул зэрэг бөөлдөггүй бөгөөд нэг нв бөөлж жхжлжхжд нөгөө нь хэнгэргээ дэлдэж дэмжлэг өгнө. Ээлжлэн бөөлөх бөгөөд харилцан дэм өгч бөөлөх бөлгөө.
    Ой, хөвч ямар ч хэнгэрийн дууг дэм өгч цуурайтуулан сүрлэг дэм өгнө. Хэнгэрэгийн дуутай хамт удганы уянгалаг хойлоо хэнгэрэгийн дуутай хамт хоршин дуу мэт өрнөнө. Гал аажимхан асна, гал өрнөн асах үед бөөлөлт эрчимжиж, гал бадамлах үед бөөлөлт дуусна.
    Нутаг нутгийн бөөлөлт өөр өөрийн онцлоготой, өвөрмөц жаягыг өөртөө шингээсэн байх юм. Олон зүйл бидний өв уламжлал нэгтэйг сануулах ажээ.

     
     

  • Ес. Овоо тахиж, бөөлөлт хийв.

    Уламжлалт ёсоор цунцал өргөх мэт модоо өрж, өргөх идээ, зүйлсээ өрж тавина. Тэгээд дуудлагаа дуудаж сүүгээр өргөл өргөх бөгөөд дараа нь цунцал галаа асаана.
    Гал асаж эхэлмэгц бөө хуяглан бөөлөх бөгөөд хэнгэргээ цохин, тамлага дуудлагаа их тод хийж бөөлнө. Бөөлөлтийн байдлыг анзаарахад дуудлага нь дуу аялах мэт уянгалаг, яруухан бөгөөд хэнгэргээ цохин дуулж байгаа мэт сэтгэгдэл төрнө.
    Хийж байгаа газар, бөөлөлтийн цөөхөн зураг авахууллаа. Энэ удаа өндөр уулын орой байсан боловч салхи үгүй, намуухан зөөлөн сэвэлзсэн байдалтай байлаа.
    Монгол туургатны нутгийн минь салшгүй хэсэг, өвөг дээдсийн минь онгодийг сэтгэлд сэв хийтэл сэргээгээд, үлдээх зүйлээ тэрхэн агшинд хэлээд, хурамхан зуур алсран холдоно. Бөөгийн уянгалан сайхан дуудлага, хэнгэргийн цохилттой уялдан өндөр газраас нам газар луу урсах мэт сүртэй нь аргагүй цуурайтан алширна.
    Би өөрийгөө азтайд тооцно. Ай мөнх хөх тэнгэр минь өршөө.

    djmedia:199