Category: Онгод тэнгэрийн айлдварууд

  • 28.Ойхоны 13 ноёдын дуудлага

    Бахар хар ноён
    Бадам хатан ижий
    Барьхан шамбайн эзэн
    Баянбаатар аав
    Балжин хатан ижий
    Сүүн далайн эзэнтэй
    Сүх хошуу ноён
    Сүүмэн гэрэл хатан ижий
    Далайн шамбайн эзэн
    Далжир хар ноён
    Дам цэнгэл хатан ижий
    Дингарай эзэмдсэн
    Бөө тайж ноён аав
    Бүжин хатан ижий
    Гүрийн ноён хотоохой
    Гүнхэн хатан ижий
    Шувуу ноён аав минь
    Шунхан хатан ээж минь
    Байгаль далайн зүрхэн дунд
    Байгуулмал их шивээтэй
    Батмөнх хашааны
    Хан их заргач
    Хатан буурал ижий
    Эрхүү далайн эзэнхэй
    Эмнэг цагаан ноёнхой
    Эржин буурал хатан ижий
    Тэмээн хоолойн эзэн
    Тэршээ яшил даарин
    Хэрэлзэнгэний хөвүүн
    Өндөр ноён бурхан гурвал
    Аугаа буумал ноён
    Ойрхон бархан уулыг ширээлдэж буусан
    Олон түмэн удам судар залгасан
    Бурхан ноён аав
    Будан хатан ижий

     

  • улаач О-д буусан буултаас

    Өнгөт хорвоог засагласан
    Өөрийн удмын үрсүүд минь
    Өөдлөх замаа хаахаас хичээгтүн
    Хөх тэнгэрийн толбо тамгатан
    Хөрстдэлхийд хөндлөн заяатан
    Хүний үгээр хүйгээн боодоггүйг
    Хэрсүүухаандаа хичээн санагтун
    Долоо дордовч найм сэхдэг
    Догшин Монголын удам гэдгээ
    Дотроо уйлавч гаднаа инээдэг
    Долоон голтны угсаа гэдгээ
    Дор бүрнээ бодож явагтун
    Дотор бүртээ тунгаан санагтун
    Өөрийн хүчээр л явна гэвэл
    Өөдлөн босох заяагүй л юм шуу
    Өрөөл бусдын үрийг ч
    Өсгөн тэжээж явсан
    Өүлэн эхийнхээ угийг
    Өглөөүдэшгүй санагтун
    Алтан урагтаныг төруулсэн
    Алунгоо эхийнхээ сургаалийг
    Алаг зурхэндээ цээжилж
    Амь шигээ санаж явагтун
    Оосор бүчгүй орчлонгийн
    Оройд нь заларсан дээдсүүд чинь
    Оюун билгээ огторгуйд өргөн
    Охийн дээдийг хүртсэний тул
    Одоо цагийн охин үрс минь
    Одноос эрхшээлт оюут сувд минь
    Энэ цагийн эрдэмт үрс минь
    Эрхэт тэнгэрийн эрдэнийн үрэл минь
    Эргэцуулж нэг ухаарагтун
    Эцгийн замаар замнагтун
    Эндүүбуруугаа засагтүн
    Эртхэн мэдэж авагтун

    Дээд их тэнгэрүүд
    Дэмий юм хийдэггүй
    Дэвжид найман лус ч
    Дэргэдэх хүнээ таньдаг л юм
    Цаглашгуй орчлонгийн цанх татан
    Цагийн хүрдэн мөчлөн тохиоход
    Цадиг түүхэн цаашлан одож
    Цараа нь хол тавигдана гэдгийг
    Аргын энэ хөрстөд
    Билгийн хур буусан цагт
    Аргат хөх дэлхий
    Ахин сэргэх болно гэдгийг
    Ашдын заяат Монгол
    Өрөөлийн тэнгэрт сүсэглэсний тул
    Эедлех замаа хаасан буюу
    9вгийн гэрээсийг умартсаны тул
    берийн урс минь ешилдсен буюу
    вндер тэнгэрээ умартсаны тул
    бвер зуураа тэмцэлдсэнбуюу
    Хэдэн тийш хэгжуурхэн салж
    Хэтийн заяагаа хэрчин хувааж
    Хэвэл дотроо хэлцэлгуй болж
    Хэнхдэг дотроо болзолгуй болж
    Зуунш баруунш зуглэн салж
    Зус буруулан зутгэсний учир
    Зен билигээ зенд нь хаяж
    Зеелен хатууд идэгдсэний осол нь
    Менх тэнгэртээ мергехеен байж
    Мехлийн замаа елгеснийх буюу
    Менхийн лусаа дээдлээгуйн тул
    Могойн толгой олширсон буюу
    Хан тэнгэрийн харъяат гэдгээ
    Харвах ододоос дохиот гэдгээ
    Хааш яаш санасны горыг
    Халуун цусаараа телсен урс минь
    Менх тэнгэрийн ташуур гэдгээ
    Менхийн лусан хелегген гэдгээ
    Мехес дутуу санасны горыг
    Ментгереерее төлсөн үрс минь
    Эрдэнийн терее эгнэгт санаж
    Эрхэт урсээ энхрийлэн есгегтун
    Эрхэм дээд язгуураа санаж
    Эзэн дээдсээ эрхэмлэн тахигтун
    Хаш цагаан ясаа
    Харлаж муудхаас хичээгтун
    Хаан дээд гарвалаа
    Хашир ухаандаа санагтун

    Өөдлөх замаа хаахаас хичээгтүн
    Хөх тэнгэрийн толбо тамгатан
    Хөрстдэлхийд хөндлөн заяатан
    Хүний үгээр хүйгээн боодоггүйг
    Хэрсүү ухаандаа хичээн санагтун
    Долоо дордовч найм сэхдэг
    Догшин Монголын удам гэдгээ
    Дотроо уйлавч гаднаа инээдэг
    Долоон голтны угсаа гэдгээ
    Дор бүрнээ бодож явагтун
    Дотор бүртээ тунгаан санагтун
    Өөрийн хүчээр л явна гэвэл
    Өөдлөн босох заяагүй л юм шуу
    Өрөөл бусдын үрийг ч
    Өсгөн тэжээж явсан
    Өүлэн эхийнхээ угийг
    Өглөөүдэшгүй санагтун
    Алтан урагтаныг төруулсэн
    Алунгоо эхийнхээ сургаалийг
    Алаг зурхэндээ цээжилж
    Амь шигээ санаж явагтун
    Оосор бүчгүй орчлонгийн
    Оройд нь заларсан дээдсүүд чинь
    Оюун билгээ огторгуйд өргөн
    Охийн дээдийг хүртсэний тул
    Одоо цагийн охин үрс минь
    Одноос эрхшээлт оюут сувд минь
    Энэ цагийн эрдэмт үрс минь
    Эрхэт тэнгэрийн эрдэнийн үрэл минь
    Эргэцуулж нэг ухаарагтун
    Эцгийн замаар замнагтун
    Эндүүбуруугаа засагтүн
    Эртхэн мэдэж авагтун
    Дээд их тэнгэрүүд
    Дэмий юм хийдэггүй
    Дэвжид найман лус ч
    Дэргэдэх хүнээ таньдаг л юм
    Цаглашгуй орчлонгийн цанх татан
    Цагийн хүрдэн мөчлөн тохиоход
    Цадиг түүхэн цаашлан одож
    Цараа нь хол тавигдана гэдгийг
    Аргын энэ хөрстөд
    Билгийн хур буусан цагт
    Аргат хөх дэлхий
    Ахин сэргэх болно гэдгийг
    Ашдын заяат Монгол
    Анхлан зарлах болно гэдгийг
    Алтан нарны ивээлээр
    Ахин сэргэж босно гэдгийг
    Эцгийн бартагаар аргацаасан
    Эргэх хөх замбуулин
    Эхийн бүүвэйн дуугаар
    Эндүүбуруугаа ойлгохыг
    Эрдэмт мэргэн үрсүүд минь
    Эндээс эхлэн ухаарагтүн
    Элбэг оюунаа дайчлан
    Эш бусаар сэхээрэгтүн
    Харийн хөгжлийг өндөр хэмээн
    Халгаж эмээх хэрэггүй
    Итгэл сэтгэлээ эргүүлэн авбал
    Энэ бүхэн юу ч биш.

  • УДГАН Ш.ЭНХБАЯРЫН БУУЛТААС

    Агаар мандлаас дээшхийг
    Арайч мэдэхгүйдээ
    Эх дэлхий ээжийнхээ

    Элгэн биенээс үүссэнээ
    Огт оргүй тэнгэрээс
    Оюун санаагаар биежсэнээ
    Хүн төрхөө алдагсад
    Мөн чанараа гээгсэд
    Ухаарч ойлгоогүйд
    Удмын тэнгэрүүд хилэнтэй
    Хүн төрөлхтөний үйл хэрэг
    Хөрст дэлхий ээжийн
    Хүсэл зорилгод нийцэхгүй байна
    Орон дэлхийн уудамд
    Огт оргүй зайд
    Цаг хугацаанд баригдахгүй
    Цаглашгүй их тэнгэр
    Хий дүртэн
    Хийсгэлэн биетэн
    Хийсвэр оюун санаатнуудаас
    Биелэж бүтсэнээ мэдэхгүй байна
    Оюун санааны тэнгэрээс
    Оргиж их буугаатангууд
    Мөнх хөх тэнгэрээс
    Мөргөл залбирал хүртээтэнгүүд
    Хөрст этүгэн дэлхийн
    Зүрхэн дээр оршоотонгууд
    Хүмүн төрөлхөт заяаны
    Мөн чанарыг гээгээтэнгүүд
    Билигийн сүв нь нээгдэж
    Билиг оюун нь хаагдсанд
    Мөн чанараа алдаж
    Мөхөл сөнөлд хүрснийг
    Үүсгэгч нар хүлээхгүй
    Үр дагаварыг нь хариуцахгүй
    Хөрст этүгэн эхийн
    Өвөр дээр эрхлэх
    Хүмүн төрөлх заяаны
    Мөн чанарыг илэрхийлэх
    Заяагаа хайж
    Залбирч байгаа нь талархалтай ч
    Дайр этүгэн эхийн хилэнд өртөж
    Дарьтай торхон дээр сууж
    Дальдарч байгаа амьтад
    Дагжин байгаа үрс
    Өндөр тэнгэрийн үрс гэхэд
    Үнэмшимгүй болжээ
    Өндөр дээд шүтээнээ гэж
    Өргөж тахиж байгаа бол
    Өнгөтийн орны үрс борчуул
    Өмөг гуйгаад мөргөж байгаа бол
    Ихэсийн алтан онгоноос
    Ивээл гуйгаад ирж байгаа бол
    Хамаг Монголын хаанаар
    Хан тэнгэрт гэрчлэгдсэн
    Өргөн дайдыг эзэллээ гэж
    Өөртөө омогшсон
    Эзэн хааны дархлагдсан шүтээнд
    Ивээл гуйгаад мөргө
    Тэнгэрт гэрчтэй шүтээн юм шүү
    Тэрсэлдсэнд халтай онгон юм шүү
    Өнгөтийн орны борчуул
    Өмөг гуйсан амьтасад
    Айлтгаж хэлэх үг байна
    Өндөр этүгэн ээжий чинь юмаа
    Өмөг ихтэй тэнгэр эцэг чинь юмаа
    Бие чинь этүгэн эхээс үүсэлтэй
    Билиг оюун чинь тэнгэрээс эхтэй
    Этүгэн их шүтээний
    Эмзэг нарийн эрхтэнийг
    Эрдэнэс нэрээр цөлмөж
    Гал болгон шатааж байгаа
    Гангараа болгон зүүж байгаа нь
    Өнгөтийн орны үрсийг
    Өлсөхөөрөө өөрийгөө иддэг
    Өтнөөс өөрцгүйд бодно
    Хөгжил гэдэг
    Хөнөөлийг өөртөө дуудсан
    Хөөрхий нялх борчуул
    Сүүлийн 100 жилд
    Сүйрлийг өөртөө авчирсан
    Оюун санаанд нь
    Оргүй их баялаг байтал
    Орон лусаа ухаад
    Ойгүй гасланд унасан
    Харцын үрс
    Хааны зэрэгт хүрдэггүй юм
    Хан төрийг түшдэггүй юм
    Алтан ястай
    Ариун цустай
    Тэнгэрт тамгатай
    Өнгөтөд зүстэй амьтныг
    Дээрээс нь илгээнэ
    Дэргэд лусаас түшэхэд
    Олон түмний онцгой мэдрэмж хэрэгтэй
    Олж өргөх хэрэгтэй
    Энэ орон дэлхийн
    Эзэн болсон тэнгэр нь
    Цагаан зүгийн тахилтай юм
    Цай сүүний нэхэлтэй юм байна
    Цаг хугацаанд баригдаггүй
    Хий биеэрээ хийсэж
    Огт оргүйгээр оргиж
    Орон дэлхийгээ эргэж байдаг юм
    Эгэл ардын үрс
    Эрдэм номтой байсан ч
    Хааны язгуурт хүрэхэд
    Төрөл солих хэрэгтэй
    Алтан ястай
    Ариун цустаныг
    Олж өргөвөл
    Олон түмэн түшвэл
    Өеөдсөн төр өндийж
    Өнчирсөн түмэн сэргэнэ
    Хүмүн төрөлхтөн
    Хөгжихийн хэрээр
    Хөнөөл дууддаг юм байна
    Ариун сайхан үүсгэлдээ
    Аюулыг авч ирдэг юм байна
    Алтан сайхан лустыг
    Ашиг болгож хараатангууд
    Үйлээ удахгүй үүрнэ
    Үйлс заяа нь харлана
    Хоёр зууны дараах
    Хорлолын эхийг тавилаа
    Эх дэлхий ээжийгээ
    Эндэж халахад хүргэлээ
    Усан эрдэнэ ширгэж
    Ургамал ногоо хатахад
    Алтан дэлхий этүгэний
    Амьсгал тасрана
    Агаар мандал замхарна
    Улаан элсээр шуурсан
    Улаан нар нь төөнөсөн
    Ув улаан цөлд уйтгарлаж явна
    Балга ус олдлооч
    Балгахын заяа үгүй
    Эвэр хошуутай амьтан болж
    Энэлэх үйлийг эдлэнэ
    Хаа долоон зууны өмнөөс
    Домог болгон шүтэж
    Ихэсийн ариун шүтээн гэж
    Дархалсан газар нь
    Хан төрийн харъяалалаас гарснаас
    Өндөр төр өеөдсөн
    Өргөн түмэн өнчирсөн
    Заяачууд нь холдсон
    Зам мөр нь бүдгэрсэн
    Онголсон шиг онгол
    Дархалсан шиг дархал
    Эрдэнийн лусыг хөндөөтөнгүүдэд
    Элгэн биенд нь халдаатангуудад
    Эрээ цээргүй авирлаатангуудад
    Алтан биенд нь халдаатангуудад
    Хилэн уураа гаргаж
    Хэрэг үйлсийг нь зогсоо
    Үйлийнх нь үрийг
    Үрийх нь үрд үүрүүл
    Хоёр үеийн цаана
    Хорлол болгож очуул

  • САНЖ БӨӨ

    Санж бөө нь 17-р зууны дунд үед амьдарч байсан бөгөөд Татай удганы хүү юм. Санж бөө нь эрдэм чадал ид хаваараа нутаг усандаа гайхагдаж всан ба ар дархадын Зулын тээхний удмын их заарин юм. Хөвсгөл аймгийн Ринченлхүмбэ сумын Өвөр битүүд байдаг Өрхөтийн нуурын зүүн өмнө, Цойцон нуурын баруун хойно нь онгод нь байдаг бөгөөд өөрийн нутаглаж байсан газарт нь онголон тавьсан байна. Буянт голын хайрхан асрыг одоогоос 250-аад жилийн өмнө барьсан гэж нутгийн хөгшчүүл ярьдаг байв.

  • ХАН ХУРМАСТ ТЭНГЭРИЙН ДУУДЛАГА

    Мэгж сайхан гайхайгаа
    Мэлтэгнүүлэнхэн ирдэг
    Ууль шувуун угталгаан
    Урвалзуулхан ирдэг
    Наран эхтэй нагацтай
    Саран эцэгтэй гарвалтай
    Халдун модон шошигтой
    Хан хэнтийн сахиус
    Өвөр наран биендээн
    Өвгөдийн Алтан өлгийтэй
    Ар хөвчийн биендээн
    Албат олон омогтой
    Хамаг Монголын шүтээн
    Хан Хэнтийн эзэн сахиус
    Шүтээн минь хайрхан
    Ариун ума хумм гээд бөө арцаар ариулмуй…гэж дуудна

  • ЦААТАН, ДАРХАД БӨӨГИЙН ОНГОД

    3. Хорхой толгой (хорхойн толгой шиг цоохор дүрст онгод) гурав болно.
    Н.Суувъян удганд ч бас эдгээр онгод буй бөгөөд өөрийнх нь ясны онгод саялиг шувуу буюу хөх цэцгий болох нь 1992 оны долдугаар сарын 29- ний бөөллөг хийгээд хэллэг дуудлагаас тодорхой байв. Мөн Н.Суувъян гуайн онгодод баавгай онгод орж ирж урцны модыг (алаажийг) хүрхрэн самарч, сүр жавхлантай орж байлаа. Н.Суувъян гуай ч ер дөхсөн настан биш, хөвчийн хүчирхэг хүрэн мэт харагдаж байв.
    Энэ мэтчилэн бүргэд, шар шувуун дүрт онгодууд ч байдаг байна. Дархад бөө нараас цаатан бөөгийн гол ялгагдах онцлог нь тэдний онгодын хэц-тэлүүрт арав хорь гэх мэт их олон онгод байдаггүй харин ч дөрвөөс тав, ихэвчлэн хоёр гурван л онгод байдаг байна. Уул усны эздийн хувьд цаатан ястны эртнээс идээшсэн нутаг Агыя, Үтэг Хаяа, Жангыс тайга, Тэнгис голын эздийг голчлон шүтдэг байна.

     

  • АЛМАС ХАР ТЭНГЭРИЙН ТАМЛАГА

    Зөөлөн нинжин ороггүй хайрхан
    Энэ сүү шиг цагаан морийг
    Эцсийн бүлэгт цуглируулагтий хайрхан
    Эзэнтэй соргог тэнгэрээсээ нааш
    Булт бүрэн сонсогтий
    Санасан бодсон хоёр өнгөнд
    Босоо бугшмал эзэн бологтий
    Буурал дэлхийн заяаг
    Буянтай сайхан нартаас
    Хуучин үеийг алдаагүй
    Хойтын ёсыг дагаагүй
    Хорвоо ертөнцийн өнгөнд
    Хоттой бүлэг тэнгэрийг
    Хуур хэнгэрэг хоёроос хоцорсон ч гэсэн
    Хуучин ёсын залбирлыг
    Алдаагүй залбирлаа гэж
    Амины гэмшилгүй
    Амьдын үйлс хасахгүй
    Аврал магад хайрлагтий.

     

  • МАНЖИГ

     

    Бөө нарын нэг хсэг могойнуудыг хийсвэрлэн дүрсэлдэг байхад нөгөө хэсэг нь бурханы шашны хүчтэй нөлөөллийг сөрөн зогсож жинхэнэ могойн дүрээр нь бодитойгоор дүрсэлдэг болно. Тэгэхдээ могойг ямараар дүрсэлсэн ч түүнийг анх үйлдэн бүтэхдээ жадлан алж байгаа хэрэг болуузай хэмээн болгоомжилж, зүү шөвгөөр нэвт хатгахыг ихэд цээрлэдэг байсан.

    Бөөгийн өмсгөл дахь могойн дүрсийг хийсвэрлэн дүрслэхдээ түүний толгой, нүд, хамар, сүүл зэргийг дүрслэхгүй, зөвхөн зулзаган могойг могойн дүрсэр дүрсэлж, том буюу бие гүйсэн могойн их биеийн сүүлийн хэсэгт арьсан цацаг хийдэг. Ийм дүрсээс монголын баруун, баруун хойт нутгийн бөө нарт их дэлгэрсэн байдаг. Үүнийгээ манжиг хэмээн нэрлэдэг. Манжигийг дотор нь бие манжиг, мөргөл манжиг хэмээн хоёр хувааж үздэг. Манжиг нь овог ясны ялгаатайн гадна өмсгөлийн эзэн бөөгийн хувийн намтартай ч холбогддог.

    Бие манжиг-Монгол харын бөөгийн хуяг хувцасны баруун, зүүн мөргөл, гол манжигаас бусад манжигуудыг ерөнхийд нь бие манжиг гэдэг. Бие манжигийг зүрх манжиг, дөрвөн мөчний, суганы, дал мөрний, эгэмний, хөхний манжиг хэмжээн долоон хэсэгт хуваадаг. Эдгээр манжигууд нь бөөгийн хүзүү, сээр, нуруу, хавирга болон дотоод эрхтнүүдийг манасан байдаг гэдэг. Үүнээс гадна баруун, зүүн, хөлийн үе бүхнийг болон хоёр суга, дал мөр, эгэм , хөхийг манасан манжигуудыг бөөгийн хуяг хувцсны бүсэлхийгээс дээшхи зайд дал мөр, суга, хөхний тус газруудад бэхэлдэг. Ингэж бэхлэхдээ бөөгийн бие эрхтэнийг манасан лус савдгийн элч /могой/ нар хийгээд тэдэнтэй нөхөцсөн дээдсийн сүнс-онгод /онгод дүр/-ын хүчийг зузаатгах зорилгоор хэд хэдээр нь бүлэглэн бэхэлдэг.

    Мөргөл манжиг-“Гар манжиг”, “Бие манжиг”, “Баруун мөргөл манжиг”, “Гол мөргөл манжиг”, “Зүүн мөргөл манжиг” гэсэн таван манжиг байдаг.

    Бараан мөргөл манжиг-Харын бөөгийн хуяг хувцасны баруун гарын ар биед далны адагт бэхэлсэн хэсэг манжигийн баруун мөргөл манжиг гэдэг. Энэ нь баруун зүгийн онгод тэнгэр нарт мөргөл даатгал үйлдэхэд зориулагддагийн дээр хуягийн эзэн бөөгийн ураг төрлийн хүмүүсийн сүлд тэнгэрүүдэд мөргөл даатал үйлдэж, ариутгал хийхэд хэрэглэгддэг зүйл юм.

    Гол мөргөл манжиг-Монгол харын бөөгийн шүтлэгийн бөө дээлийн зоо нурууны голд зэл хонхинууруудын доохно бэхэлсэн манжиг, хэц, бүчүүдийг бөө дээлийн гол мөргөл гэдэг. Бөө дээлийн гол мөргөл нь нэгдүгээрт: тухайн бөөгийн гал голомтын эздийн сайн сайхны тулд гол мөргөл манжигууд нь бүтээгддэг бөгөөд хэрэв аль нэгийг нь зангилсан бол өрхийн гишүүдийн хэн нэгний амь насыг бэхэлснийг;

    Хоёрдугаарт: хэц бүч нь лус савдгийн илгээсэн элч нар болох могойнууд, тэд нараас хүч авсан онгод тэнгэрүүдэд өргөсөн хүндэтгэлийн олбог, түшлэг, хучлага-дэвсгэр, илд-сэлэм, ямба ёсыг;

    Гуравдугаарт: дээд тэнгэр, дэргэдэх лус савдгийн ивээлээр үүсч бүрэлдсэн жигүүртэн, араатан амьтад болон мал сүргийг төр түмнийхээ хамт бөөгийн шүтлэг нуруундаа үүрч, хамгаалж явдаг юм гэсэн бөөгийн шүтлэгийн үзэл санааг тус тус илэрхийлдэгийн дээр гол мөргөл манжигт эзэн төрийн гурван тулгуурыг дүрсэлсэн гурван хүч байдаг.

    Зүүн мөргөл манжиг-Монгол харын бөөгийн хуяг хувцасны зүүн гарын ар биед далны адагт бэхэлсэн хэсэг манжигийг зүүн мөргөл манжиг гэдэг. Энэ нь зүүн зүгийн онгод тэнгэр нарт мөргөл даатгал үйлдэхэд зориулагддагийн дээр хуягийн эзэн бөөтэй ураг төрлийн холбоогүй энгийн хүмүүсийн сүлд тэнгэрүүдэд мөргөл, даатгал үйлдэж ариутгал хийхэд хэрэглэдэг зүйл юм.

    Манжигийн зангилаа-Монгол харын бөөгийн өмсгөлийн бөө дээлийн манжигуудыг нэлээд олон газар зангидсан байдаг. Эдгээр зангилаа нь бас олон төрөл байдаг. Энэ нь бөө нар манжиг тус бүрийн нэг, нэг онгод тэнгэрийг төлөөлсөн лусын амьтан могой гэж үздэг учраас хүмүүст учирсан гай барцад, өвчин зовлонгийн хүнд хөнгөн, онгод тэнгэрийн догшин дөлгөөн байдлаас шалтгаалан хүний амь насыг гол төлөв нэг онгодод даатгаж бэхэлсэн бол зарим тохиолдолд оёр онгодод даатгаж дунд холбож бэхэлсэн юмуу ийнхүү бэхлэх явдлыг дахин баталгаажуулсныг илэрхийлнэ.
    Ийнхүү хүмүүсийн амь насны бэхжилтийг манжигт зангидан бэлгэддэг явдал бичиг үсэг үүсээгүй харанхуй бүдүүлэг нийгмийн харилцааны үеийн зан үйлийн үлдэгдэл болно. Түүнээс гадна ингэж зангидах нь бөө болсны гурав дахь жилээсээ хойш өөрийн төрөл садан, энгийн хүмүүст нийтдээ хэдэн удаа бөөлсөн, тэр ч байтугай бөөлөх бүртээ ямар хүйс, төрөл, насны өргөл барьж авсан буюу онгод тэнгэрт өргөсний тооцоог гаргаж байжээ.

     

  • АЛТАЙ ТАВАН БОГД УУЛЫН ДОМОГ

    Анхлан 1956 онд Монголын уулчид авирч байжээ.
    АЛТАЙ УУЛЫН ДОМОГ
    Алтай хаан арван хүүтэй байж гэнэ. Таван бага хүү нь тарган хүлэг унаж, ирэг хонь ганзагалаад нэг явахаараа гэрийн бараа хардаггүй болжээ.
    Алтай хаан их хүү Тайшир хаанд: “Хэдэн дүү нар чинь хаахнуур хэсч давхиад байна вэ? Сураг гаргаж өгөөч” хэмээн хэлүүлжээ.
    Тайшир хаан таван дүүгээ тандан байж элсэн цөл, ээрэм газарт Хангай хааны таван охинтой ханьсан нийлснийг мэдэж Алтай хаан эцэгтээ хэл дамжуулжээ.
    Чингэхэд Алтай хаан элчээ зарж, Хангай хаанд: “Танай таван охин манай таван хүүтэй учраад хагацаж салахаа больсон байна. Урьд нь чи их охин Завханаа Тайшир хүүд минь өгч, бид худ ураг барилдсан билээ. Алтан говийн харуул болж алив бүхэн нь тэгширсэн яваа. Одоо тэгэхээр таван охиноо надад өгч, таван хүүг минь та авна уу?” гэжээ.
    Гэтэл Хангай хаан: ”Таван охиноо таньд өгөхгүй, таван хүүг тань ч би авахгүй. Дасаж ижилдсэн нутагт нь таван айл болгоё. Онгон зэлүүд тэр газартаа байж, олон амьтдыг жаргаасан нь дээр биз дээ” хэмээн хэл өгөв гэнэ. Үүнийг сонссон Алтай хаан асар ихээр баярлаж, хувь хишиг төхөөрч, хурим тойгий нь хийсэн гэдэг.
    Таван хүү нь их говийг нөмөрлөж, ээл хурыг даллаж, эгнээ зэрэгцэн суусан ижил таван уул Их богд, Бага богд, Арцат гурван богд, Говь гурван сайхан уул, Баацагааны нурууд болсон гэнэ.
    Таван сайхан охин нь Байдраг, Түй, Таац, Онги, Агуйт голууд болоод таван мөнгөн сөнгөөр тансаг рашаан мэлтэлзүүлэн байдаг нь Бөөнцагаан, Орог, Таацын цагаан, Хаяа, Улаан нуур юм гэнэ билээ. Хулс зэгсэнд нь хун галуу үүрээ зассан, элс бөөргөнд нь олон амьтад өсч үржсэн эдгээр газруудын домог ийм ажгуу.
    Бүлгэмийн жолоодогч БОДОНГУУД ДӨШ

  • Цайны дээжээ өргөхдөө хэлсэн үгс энгийн хэрнээ хүчтэй засал болдог

    Цайны дээжээ өргөхдөө хэлэх үгс нь муу муухай, болж бүтэхгүй үгсийг хэлэхгүй байх хэрэгтэй. Үгийн хүч, энерги гэдгийг үргэлж санах хэрэгтэй. Жишээ нь: үр хүүхдийг минь өвчин зовлонгүй, биднийг өр ширгүй, идэж уухаар дутаалгүй гэх мэт үгсийг хэлж болохгүй. Эхлээд өвөг дээдсийнхээ амар мэндийг мэдэх хэрэгтэй.
    Тэгээд араас нь сайхан үгсээр өөрсдийгөө даатгах хэрэгтэй. Жишээ нь: Өвөг дээдэс, элэнц хуланц, эмээ өвөө, эцэг эх (хэрвээ өнгөрсөн бол) амар мэндийг мэдэж байнаа гээд нэг өргөнө. Дараа нь уул ус, хангай дэлхий, наран ээжийнхээ амар мэндийг мэдэж байнаа гээд нэг өргөнө. Сүүлд нь үр хүүхэд биднийгээ эрүүл энх, урт удаан, элбэг хангалуун, аз жаргалтай сайхан амьдруулж өгөөрэй, харж хандаж байгаарай гээд өргөнө. Хань ижлийн минь ажил үйлсийг өөдрөг бүтэмжтэй байлгаж өгөөрэй гэх мэт өргөнө.
    Энгийн хирнээ маш хүчтэй засал шүү. Өглөө цайныхаа дээжийг өргөсөн шигээ харуй бүрий болсон хойно өвөг дээдэстээ сүү өргөж байвал маш сайн гэнэ лээ.
    Учир нь бидний өвөг дээдэс маань харанхуй болох үед бидний энэ ертөнц ирж, үр хүүхэд биднийгэээ эргэж тойрч, харж хандан, муу муухай бүхнээс холдуулж явдым гэнэ лээ. Тэдний наашаа ирэх замыг сүүн бороогоор гэрэлтүүлж, бас тэднийг ундаалж цангааг нь тайлдаг юм гэсэн. Үнэн худлыг бид өөрсдөө нөгөө ертөнцөд очсон үедээ л мэдэх хэдий ч хэсэгхэн нойр, балга сүү зориулаад ч болов тэдэндээ буян хийж байх хэрэгтэй юм шүү.
    Түүнчлэн цайны дээж өргөх гол засал бол 7 бурхан одыг тэгшрэх үед сүү өргөх, ажил үйл бүхнээ даатган хүслээ хэлэх засал юм. Гэвч 7 бурхан тэгшрэх цаг гэхээр хүмүүс ойлгодоггүй, тэгширсэн тэгшрээгүйг нь ялгаж харж чаддаггүй. Харин бид 7 бурханыг шанага долоо ч гэж бас нэрлэдэг шүү дээ.
    Шанага далий байвал дотор нь мянга сүү хийгээд нэмэргүй урсаад л асгарчихна гэсэн үг. Тиймээс айл гэрийн эзэгтэй, ирээдүйд эзэгтэй болох эмэгтэйчүүддээ уг заслын од хэзээ тэгширдэгийг хэлж өгөе.
    Долоон бурхан одны тэгширдэг цаг:
    Зун: 02:30 – 04:30
    Намар: 21:30 – 23:30
    Өвөл: 19:00 – 20:30
    Хавар: 0:30 – 02:30
    Долоон бурхан одонд аврал одуулахдаа дан ганц өөрийгөө эсвэл цөөн хэдэн хүнийг гуйж болдоггүй юм гэнэ. Учир нь долоон бурханы буулт маш их байдаг учраас олон хүн, амьтанд аврал одуулах нь зөв юм байна шүү.
    Цайныхаа дээжийг өргөхдөө хэлэх үг:
    Цайны дээжний өргөл /Өвөг дээдэстээ өөрсдийгөө таниулах/
    Үе үеийн өвөг дээдэс минь
    Хөх мөнгөн тэнгэр эцэг минь
    Хөрст алтан дэлхийн эх минь
    99-н тэнгэр минь
    33-н хурмаст минь
    Уул усны эздүүд минь
    Ураг төрлийн онгодууд минь
    Өвгөн буурал аав минь
    Эмгэн буурал ээж минь
    Харсан даасан тэнгэрүүд минь
    Хар лусын савдгууд минь
    Атаа таван тэнгэр минь
    Та бүхэндээ …………. жилтэй ……………. овогтой …………
    Цайныхаа дээжийг өргөж байна.