Монголын Бөөгийн нэгдсэн холбоо

Category: Нийтлэл, ярилцлага

  • Г.Лхагваа: Монголчуудын хоолны соёл дэлхийг дулаарлаас аварна

    Хүнзүйн ангилал, Хүнзүйн ерөнхий онол, Махбодийн хууль, Махбодийн энергийн хууль, Эергүү ба сөргүү энергийн хууль, Махбодийн энергийн түвшний хууль, Махбодийн илч зарцуулалтын хууль, Махбодийн наслалтын хууль, Махбодийн энерги зохицуулалтын хууль, Хүний чадавх ба хоол хүнсний хамаарлын онол, Мөнхийн усны онол, Тэжээлийн бодисын илчлэгийн онол, Мэдээллийн онол, Эмчилгээний шинэ технологи, Хүний биед өндөр температур үүсэх үзэгдэл зэргийг томъёолсон.
    Англи улсын Кембрижийн Намтар судлалын олон улсын төвийн “20 дугаар зууны 2000 шилдэг сэхээтэн” медалиар шагнуулсан. ”20 дугаар зууны 2000 шилдэг сэхээтэн” ном, АНУ-ын Намтар судлалын институт  “Дэлхийн шилдэг сэхээтэн” цувралд түүний намтрыг хэвлэсэн байдаг.
    ________________________________________
     
    Дэлхийн дулааралд хүний үйл ажиллагаа зонхилох нөлөөтэйг дэлхийн судлаачид хүлээн зөвшөөрч байна.
    Хүний үйл ажиллагаа гэдэгт бие, хэл, сэтгэлийн үйл хамаарах бөгөөд эдгээр үйлдлийг нэг мөр зохицуулчих шинжлэх ухааны онол хууль одоогоор үгүй, эрхзүйн хүрээнд багахан хэсгийг нь зохицуулах гэж оролдож байна.
    Ийм явцгүй байдал нь хүн төрөлхтөнд нүүрлээд байгаа аюул гамшгийн үндсэн шалтгаан юм.
    Хүн яагаад байгалийн шинжлэх ухааны хуулиас гадуур явчихад хүрээ вэ?
    Профессор Х.Сүхбаатар “Гэр бүлийн математик загвар” бүтээлээрээ хүмүүний эцэг, эхээс өвлөж болох зүйлийн дээд хэмжээг 41% гэж тогтоосон байна.
    Ингэснээр хүнийг бүрэн төлөөлнө гэж шинжлэх ухааны үзэж байсан физик бие маань хүн хэмээх ойлголтын ердөө 41 хүртэл хувийг эзлэхийг бид одоо хэлж чадах боллоо. Үлдсэн 60 гаруй хувь нь юу байж таарах вэ? Энэ бол орчин үеийн шинжлэх ухааны шоовдорлож орхисон зүйл болох “ухамсар” юм.
    Тэгэхээр хүний хөгжлийг физик биеийн болон ухамсрын гэсэн 2 үе шаттай авч үзэхээс аргагүйд хүрч байна.
    Физик бие нь хүний 41 хүртэл хувийг эзэлж эс, удамшлын хуулиар зохицно гэвэл ухамсар нь энергийн болон термодинамикийн хуулинд захирагдана.
    Учир нь ухамсар бол энерги юм. Хүн өөрийн 60 гаруй хувь болох ухамсар бие буюу энерги биеийг олж авснаар одоо л арай нэг захирагдах хуультай болж байгаа юм.
    Бодол санаа нь физик биеийн генератор буюу энергийн үүсгүүр, энергийн хангамжийн систем гэж үзвэл харин ухамсар бол хүмүүний хөдөлгөгч хүч нь бөгөөд “Оргүй хоосноос бий болохгүй, устаж үгүй болохгүй /мөнх/, зөвхөн нэг хэлбэрээс нөгөөд хувирч шилжинэ” гэсэн термодинамикийн I хуулинд захирагдах хүмүүний цөм энергийн тухай ойлголт болж таарч байна. Энэхүү энергийг ухамсар буюу сүнс гэнэ.
    Эр, эм бэлгийн эс нийлэхийг л хүн гэж ойлгоод одоогийн мэдлэгт ор сох дутаж буй чухамхүү тэр нэн эрхэм зүйл болох ухамсар буюу энергийг хүний ойлголтод нэмж авч үзсэнээр хүмүүн бид бүрэн бүтэн болж байгаа юм.
    Ингээд хүмүүн Танд өнөөдрөөс эхлэн бүрэн бүтэн болсны тань төлөө, бас захирагдах хууль, өөрөөр хэлбэл зөв явах зам мөртэй болсны тань төлөө баяр хүргэе.
    Та зөвхөн генээс бус энергээс үүсэлтэй, таны 60 гаруй хувийг энерги эзлэх тул Та устаж үгүй болохгүй, одоо харин энергийн шилжилтийг хэрхэн хийхийг мэдвэл та зөв замаар замнах болно.
    Энергийн шилжилт хувирал нь таны 9.6 сая км хальстай тэнцэх /П.К.Анохин, 1985/ тархины багтаамжид бие, хэл, сэтгэлийн тань үйлээр хийгдсэн цахилгаан – соронзон бичлэгээс хамаарна. Энэхүү бичлэг нь дээрх хуулийн “Устаж үгүй болохгүй, мөнх” гэсэн заалтанд хамаарах тул сайн бичлэгтэй нэгэнд айх зовлон гэж үгүй юм. Муухан бичлэг хийсэн нэгэн үүнийгээ энэрэл нигүүсэл, өглөг буян, сайн үйл, бусдад үйлчлэх, эс хүсэх, эс шунах гэх мэт эергүү энерги буюу эергүү мэдээллээр саармагжуулахаас наана үхэж хэрхэвч болохгүй, эс тэгвээс хуулийн 3-р заалтын дагуу явагдах таны энергийн хувирал шилжилт хүсмээргүй, таагүй байх болно.
    Түрүү үеийн Монголчуудаас хүний хөгжлийн шинжлэх ухаанч мэдлэгт оруулсан бодитой хувь нэмэр бол ухамсар амтанд уусч доройтохын учрыг олж улмаар бодит хоолноос ухамсартайгаар татгалзсан явдал юм.
    Ингэж чадсанаараа түрүү үеийн монголчууд оюун ухаан, эрүүл мэнд, тэсвэр тэвчээр, туулах чадварын аль ч үзүүлэлтээр одоогийн биднээс илт сайн байжээ.
    Бид 13-р зууны өвөг дээдсээ ухамсар болон физик биеийн түвшинд 100% гэж үзэхүйц хүний дүрээр тодруулаад тэдний физик биеийн хөгжлийн зарим үзүүлэлттэй өөрсдийгөө харьцуулаад үзэж болох юм.
    XIII зуунд Монголд айлчилсан Италийн П.Карпини, Францын В.Рубрук нарын удирдсан хоёр өөр тандаачдын тэмдэглэж үлдээснээр тэр үеийн монголчуудын хоолны хэмжээ болон хооллох дэг нь: “Арван хүнд гэхэд дөнгөж хоёр хүнд мөчиг тачиг хүрэхээр хоол өгнө” /Карпини/ гэснээс үзвэл монголчууд тухайн үедээ (XIII зуун) европчуудаас 4-5 дахин бага хооллож байжээ.
    Монголчуудын өвлийн улирлын хоолыг: “Өвөлд арвайг няцалж нухаад устай буцалгаж, идэхээр бус шууд залгихаар болгоод өглөөд нэг, хоёр аяга уугаад өдөржин юу ч идэхгүй явснаа орой нь жаахан мах идэж шөл ууна” /Карпини/, “Бидэнд зөвхөн үдэш л хоол өгнө. Өглөө бол ямар нэгэн унд юмуу чимх амуу өгнө” /Рубрук/ гэснээс үзвэл өвөлд өглөө 1-2 аяга унд ууж, оройд ганц аяга махан хоол иддэг байжээ.
    Дулааны улирлын хоол нь: “Урин цагт ан авлаагүй бол зөвхөн цагаан идээгээр хооллоно” /П.Карпини, В.Рубрук/, ”Монголчууд зунд гүүний сүү, айраг хэрэглэх учир өөр төрлийн хоолонд санаа тавихгүй” /Рубрук/ гэснээс үзвэл дулааны 9 сард цагаан идээгээр дагнан хооллож байжээ.
    Ийм өчүүхэн бага хоолтой 13-р зууны Монголчуудын туулах чадвар ба тэсвэр тэвчээрийг үнэлэхдээ: “Монголчууд айхавтар тэвчээртэй бөгөөд ганц хоёр хоног юу ч идэж уугаагүй хирнээ өлсөж цангаж байгаа нь огт мэдэгдэхгүй” /Карпини/ гэжээ.
    Эртний монголчуудын лавтай 800 гаруй жилийн өмнө бий болгосон онцгой сонин мэдлэг бол биеийн жингийн 3,2%-ийг эзэлж 400 гаруй бактерийн төрлийг агуулах гэдэсний микробын бүтэц өвлийн багахан махан хоолноос болж доройтдогийг таньж мэдсэний дүнд гэдэсний микробын бүтцийг 9 сар цагаан хоолоор хооллож сайжруулдаг арга ухаан ба ийнхүү бие махбодид хэрэгцээтэй тэжээлийн бодис, эрдэс, аминдэмийг гэдэснийхээ микробын тусламжтай хангадаг байжээ.
    Ходоод гэдэсний микробын үйл ажиллагааны хүрээнд бий болж буй дотоод уураг нь И.П.Разенкова, А.Д.Синещекова, H.N.Munro нарынхаар хоногт 82 орчим грамм болох ба энэ нь хүний хоногийн хэрэгцээг хангахад бүрэн хүрэлцэх төдийгүй E.Naset-ийн тооцсоноор дааврын нөхцөл нь адилгүй хүмүүст хоногт хоолны 1г уураг тутамд 1г дотоод уураг ялгардаг бөгөөд гадны болон дотоод уургийн харьцаа 1:1 байдаг гэсэн судалгаатай түрүү үеийн монголчуудын хооллолт яв цав тохирч байгаа юм.
    Орчин үеийн судалгаагаар цагаан хоолтон тэсвэрээрээ махан хоолтноос 2 дахин, хүчээ сэргээх чадвараараа 5 дахин илүү гэсэн судалгаа ч түрүү үеийн цагаан хоолтон монголчуудын дээр дурдсан эрүүл мэнд, туулах чадварын үзүүлэлттэй таарч байна.
    Харамсалтай нь эртний монголчуудын шинжлэх ухаанч энэхүү мэдлэг, уламжлал эдүгээ бүрэн алдагдаж дэлхийн онол, жишгийг дагаад удаж байна.
    Дэлхийн жишиг хандлага гээч нь юу вэ?
    Эрдэмтдийн тооцоогоор 70 насалсан хүний идсэн хоол нь:
    – 3 үхэр
    – 10 гахай
    – 2 тугал
    – 2 хонь
    – хэдэн зуун тахиа
    – 2000 орчим загас
    – 10 000 өндөг
    – хэд хэдэн центнер хиам
    – 100 гаруй бялуу
    – 1000 кг бяслаг
    – 100 шуудай төмс
    – 80 шуудай гурил, саахар
    – 5000 талх
    – 900 кг цөцгийн тос
    – 225 кг маргарин, олон зуун литр ургамлын тос болох ба нийт 100 000 удаа хооллохдоо 20 тонн нүүрс шатаахтай тэнцүү буюу 90 сая ккал илчлэгийг хоолоор авна гэсэн үг юм.
    Тэд /эртний монголчууд/ юу хожив?
    Хоол хүнс
    • Өвлийн улиралд хоногт 2 аяга цай буюу 500 мг
    • Өвлийн улиралд оройд ганц аяга махан хоол
    • Дулаан улиралд 9 сар цагаан хоол
    • Хоногийн хоолны илчлэг нь 500-600 ккал
    Үр дүн
    • Туулах чадвар нь 3 морины хэмжээнд хүрч хөгжсөн цорын ганц ард түмэн байсан
    • 1-2 хоног юу ч идэж уухгүй, унталгүй 400 км замыг мориор туулах чадвар орчин үеийнхээс 4 дахин хүнд нум сумыг 4 дахин хол тусгах хүч тамир
    • 60 настайдаа цэргийн алба хааж улс дамнан довтолгох чадавх
    • 25 км зайд мал, амьтныг ялгаж таних нүдний хараа гэх мэт эрүүл мэндийн үзүүлэлт
    Бид /өнөөгийн хүн төрөлхтөн/ юу алдав?
    Хоол хүнс
    • Хоногт 1.5-2 л шингэн
    • Өдөрт бүр 3-аас дээш хооллох ба үндсэн хэсэг нь махан хоол
    • Дэлхийн хүний 87% нь цагаан хоолны тухай ойлголтгүй
    • Хоногийн илчлэг 2100-2300 ккал
    Үр дүн
    • Өвчний 90%, хорт хавдрын 40-60% нь буруу хооллолттой холбоотой үүсч байна.
    • ХБНГУ-д 1995 онд хоолноос үүдэлтэй өвчний эмчилгээнд 383 тэрбум дойч марк зарцуулсан нь 1980 оныхоос 9.1 дахин өсжээ.
    • Дэлхийн эмийн үйлдвэрлэл 2008 онд 745 тэрбум ам.доллар, өсөлт нь 6-7% болжээ.
    Хязгаартай хоол буюу Оюун санааны хоолны дэлхийн дулааралд үзүүлэх нөлөө:
    • Хүнээс ялгарах СО2 5 дахин багасна.
    • Махбодиос ашиггүй хэлбэрээр гадаад орчинд сарних дулаан 5 дахин багасна.
    Энэ нь дэлхийн дулааныг хоногт наанадаж 3.6 триллион ккал илчээр нэмэгдүүлэх үйлдлийг зогсоосонтой тэнцэх буюу өдөр бүр 3600 т нүүрс хэмнэнэ гэсэн үг.
    Дэлхийн дулааралд махан хоолны үзүүлэх нөлөө:
    • Нүүрсхүчлийн болон сарнимал дулааны ялгаралт тус бүр 5 дахин
    • Махаар зонхилон хооллоход түүний уургийн шингэх хугацаа сүүнийхээс 2 дахин, хүнсний ногооныхоос 5 дахин их, махбодийн энтропи төчнөөн их, ашигт үйлийн коэффициент төчнөөн бага.
    Түрүүчийнх нь өөрийгөө ходоодоор бус ухамсраар удирдаж бүх талаар хөгжүүлсэн ухаалаг хэрэглээ бол,
    Сүүлчийнх нь өөрийгөө эрүүл мэнд, хүч чадлын бүх үзүүлэлтээр хохироосон бүдүүлэг хэрэглээ болж таарч байна.
    Дээрхээс 21-р зууны “соёлт” иргэний хүнсний хэрэглээ бичиг үсэггүй, бүдүүлэг 13-р зууны хүнийхтэй харьцуулахад хэт балмад гэж дүгнэж болохоор байна.
    Ийм нэг балмад хэрэглээг хангахын тулд дэлхийн хүмүүс жил бүр 56 тэрбум мал нядалж, АНУ дангаараа цаг бүр сая гаруй, жилд 9 тэрбум шувууны амь тасалж байна.
    77 сая тонн ургамлын уургийг тэжээл болгож бордсон мал эргээд хүмүүст 58 сая тонн амьтны уураг болж хүрч байгаа юм. Энэ нь үйлдвэрийн аргаар бордож тэжээсэн орчин үеийн мал ахуйд ихээхэн хамааралтай юм.
    Ийм үрэлгэн, болхи сэтгэлгээ өөрийг олоход хэцүү биз ээ.
    Махны хэрэглээ улс орон бүрд хэт зөрүүтэй байгаагийн дотор нэг хүний жилийн хэрэглээ Энэтхэгт 5 кг, Монголд 99 кг, АНУ-д 123 кг болж байна.
    Махыг Монголчуудаас 20 дахин, Америкчуудаас 25 дахин бага хэрэглээд хэвийн сайхан амьдарч байгаа гэгээлиг, бурханлиг Энэтхэгчүүдэд баяр хүргэе.
    Бид ингэтлээ хүсэж шунаж хэрэглээд байгаа хоол хүнснийхээ тухай юу мэдэх вэ?
    Хоолны шингэлтийн ашигт үйлийн коэффициент ердөө 15% байдаг, үүнийг махбодийн “хэрэгцээ”-г хангахуйц шингэсэн хоол болгож 100 %-д хүргэнэ гэвэл хоногт даруй 3 кг хоол зооглох ёстойг судлаачид тогтоожээ. Энэ тохиолдолд хоолны шингэлтээр нь тооцвол махбодийн ашигт үйлийн коэффициент дөнгөж 15% болно.
    Хоол хүнсний шингэлтийн ашигтай хэсэг нь чанасан махных 30%, хиамных 15%, шарсан ба утсан махных ердөө 5%.
    Байгалийн энерги агуулагдах байдал: Чанасан загас, мах, өндгөнд 5%, шарсан ба утсан мах, загас, хиамын зүйлд 0%.
    Хоол боловсруулахад зарцуулах эрчим хүч: Хүнсний ногоотой харьцуулбал чанасан өндгөнд 8 дахин, чанасан загасанд 11 дахин, чанасан, шарсан, утсан мах, хиаманд 22-26 дахин их эрчим хүч зарцуулна.
    Мах болон өндөгний хэрэглээг багасгаснаар бие махбодь хүчилших явцыг саармагжуулж, улмаар насыг 33% уртасгах боломжтой гэж судлаачид үзжээ.
    Дээрх шалтгаанаар цагаан хоолтон зүрхний өвчнөөр өвчлөх нь махан хоолтноос 90-97% бага, хавдраар өвчлөх нь цөөн, судалгаанд хамрагдсан махан хоолтой 25 үндэстнээс 19-д нь хавдрын өвчлөл байсан бол мах хэрэглэдэггүй буюу бага хэрэглэдэг 35 үндэстний дотор хавдрын өвчин өрнөлтэй нэг ч тохиолдол байгаагүй гэсэн судалгааны дүгнэлтүүд гарсан байна.
    Та өөрийгөө аваръя, эх дэлхийгээ аваръя гэвэл өөрийнхөө удирдлага болгосон буруу программыг өөрчил. Хуучин программыг бүгдийг нь DELETE хий!
    Таны Шинэ Программ = Таныг Аврах Программ бол:
    1. Хоолоо 2-2.5 дахин багасга!
    2. Аль болох цагаан хоол зоогло!
    Ингээд Та Чингэс хааных шиг хүч чадлыг, оюун ухааныг олох болно!
    ЯАГААД?
    Шинжлэх ухааны шинэ нээлтүүдийг Танд сонордуулъя:
    1. Таны бие махбодийг бүрдүүлж буй 100 триллион эс “Мэдээлэл”-ээр программчлагддаг. Мэдээлэл бол Энерги. Хоол унд бол Мэдээлэл.
    2. Бодол санаа бол физик биеийн тань генератор. Түүнийг ямагт эергүү бодлоор цэнэглэж ажиллуулж сур.
    3. Хоол хүнсний химийн энергийг биологийн энерги болгох гэж идэж уусан бүхнийхээ төлөө 5-6 цаг дэмий зарж махбодио тарчлаан зовоох шаардлагагүй. Учир нь биологийн энерги бий болгоход шаардлагатай хэдхэн электрон, протоныг та сэтгэлээсээ ч сугалаад авчихаж дөнгөнө. Мөн агаараас, салхинаас, нарны энерги, усны урсгалаас ч авч чадна. Гэвч эдгээр нь эцсийн дүндээ таны бодлоор л зохицогдож байдаг юм.
    4. Хүн Та өөрийн 60 гаруй хувийг эзлэх Ухамсар бие буюу Энерги биеэ өөд тат. Ингэж л та хөгжинө, агуу болно. Хөгжлийн өөр арга гэж үгүй.
    Ухамсар биеийг хөгжүүлэгч хүч нь бясалгал, түлш нь цагаан хоол юм шүү!!!

     

  • Мөнх хөх тэнгэр минь өршөө №3 Харийнханы гар дээрх Монголын гаалийн лац ба “Төрийн нууц задарсан нь”

    Бид ажлын хэсэг байгуулаад тэр өдөртөө хөдөлж өглөө гэхэд товлосон газраа ирсэн байлаа. Хилийн отрядын дарга, хурандаа Ц.Төмөр ажилаа танилцуулаад шууд ажиллагаандаа орлоо.
    Заставаас нутгийн гүн лүү нүүрсний уурхай чиглэн явах замдаа нүүрс ачсан машинуудын их тоосонд дарагдан зарим үед баримжаа алдан зогсож байлаа. Замаас гаран ачаагаа янзалж зогсох нүүрс ачсан машинууд дээр очлоо. Хятад жолооч ачаагаа хучаад лацдах гэж байгаад баригдав.
    -Энэ лацыг хаанаас авсан?. –Манай хэсгийн дарга жин хэмжихэд тарааж өгсөн.
    Тэндээс хөдөлж Таван толгойн их уурхайд ирэв. Үнэхээр жин хэмждэг хятад ажилтан Zhang Zhamusu монголын гүний гаалийн лацыг багцаар нь шүүгээнээсээ гаргаж ирэв. Түүний дэргэд “Таван толгой трансс” ХХК-ийн диспетчер Б.Саранбямба, борлуулагч Б.Отгончимэг нар ажлаа хийж байлаа.
     
    –Гаалийн байцаагч нь байсангүй, аймаг руу явсан гэв. Бүхэл бүтэн улсын гаалийн хяналтын лац гадаадын иргэдийн гарт явдаг. Палентлого, архилоги, буган хөшөө, алт гээд олон зүйлийг нүүрсэн доор хийгээд гарах боломжтой. Нүүрсний дор 30 тонн ноолуур нууж гаргах гээд баригдаж байсан түүхтэй.
    Энэхүү зөрчилтэй холбоотой олон хурал, зөвлөлгөөн засах залруулах ажил хийгдсэн нь тодорхой.
    Гурван хоногийн томилолтоо дуусгаад Нийслэлд ирэхэд өдөр дутмын болон шар сонинуудад миний тухай хар мэдээ дүүрэн цацагдсан байж билээ. Тэгээд нь төр нь улс орныхоо төлөө зүтгэсэн ажилтанаа хамгаалсан юмгүй, төрийн төлөө зүтгэсний төлөө хувийн нэр төрөөрөө хохироод өнгөрч билээ.
    Түүнээс хойш удалгүй хэрэг мандав. Миний бие MSS-ийн засварын газраас мэдэгдсэний дагуу засагдсан процессороо авахаар очив. MSS-ийн төв байрны подвальд орших засварын газраас процессороо аваад гарч ирэхэд Тагнуулынхан намайг баривчилсан юм. Уг ажиллагаанд залуус эртнээс бэлтгэгдсэн байв. Хар урт цув, бүрх малгайгаар ижилдэн хувцасласан хоёр залуу болон мөрдөн байцаагч намайг баривчилж, кольц нь муудаж, утаа хаясан ГАЗ-2410-т суулган ТЕГ-ын нэгдүгээр давхарт аваачин анхны байцаалтаа хийв. Төрийн нууц задруулсан зүйл ангиар эрүүгийн хэрэг үүсгэж байгаа ажээ. Тэгээд төмөр замд байрлах манай гэрт иж бүрэн нэгжлэг хийсэн юм. Тэр үед гэрт эхнэр, хүүхдүүд байж таарав. Хаанаас ч юм олж ирсэн 2 гэрчийг байцуулан нэгжлэг 14 цаг үргэжилсэн билээ. Эхнэр маань хоёр ч удаа уураа барьж чадалгүй тагнуулынхантай маргалдав. Төрийн нэр барьсан эрх мэдэлтнүүдийн эсрэг үүнээс өөр эсэргүүцэл байсангүй.
    Энэ бүхэн эхнэр болон хүүхдүүд, гэр бүлийг маань сэтгэл санааны хүнд дарамтанд оруулсан юм. Нэгжлэг манайд байсан бүх ном, цаасан материалыг нэг бүрчлэн шалгасан нь ямар нэг өөр зорилго агуулж байгаа нь илэрхий байв.
    Тэр үед би маш тайван байлаа. Учир нь толгойгоо сайн ажиллуулбал бие зовохгүй гэдгийг сайн ойлгож байсан хэрэг. Сунжирсан нэгжлэг шөнө орой дуусав.
    Энэ үед ордонд миний ажлын өрөөг тусгай хамгаалалтад авсан байлаа. Дараа өдрийн өглөө миний албан тасалгаанд 11 цаг 45 минутаас нэгжлэг үргэжилж, 15 цаг 30 минутад дуусав. Энэ өдрөөс эхлэн ТЕГ-т дуудагдан байцаагдах ажиллагаа бараг нэг жил үргэжилсэн юм. Хэрвээ дуудсан цагт очихгүй бол баривчлан хорих аюул заналхийлнэ.
    Тагнуулын ерөнхий газрын ажилтнуудын нэгжихэд хурааж авсан МАХН-ын тухай материалууд хоёр өдрийн дараа зөвлөхөөр дамжин МАХН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Идэвхтэний ширээн дээр “заларч”, намайг МАХН-ын Хяналтын ерөнхий хорооны хурлаар хэлэлцэх “сценарь” зохиогдсон байлаа.
    Улс төрийн түтгэлзсэн албан тушаалтан намайг МАХН-ын Хяналтын Ерөнхий Хорооны хурлаар хэлэлцэн одоо хийж байгаа төрийн албан тушаалаас зайлуулах хүртэл арга хэмжээ авахаар анхааруулж байсан. Энэ нь төрийн тусгай байгууллага нь намын байгууллагад мэдээллээ өгдөг, намын байгууллага нь төрийн үйл ажиллагаанд хутгалдан оролцсон зохисгүй үйл ажиллагаа байлаа.
    Хурал УИХ-ын сонгуулийн өмнөхөн болсон бөгөөд нэр дэвшихээр тодорсон Сүхбаатар дүүргийн засаг дарга Энхбаяр гол дүрд тоглов. Тэрээр намайг МАХН-аас хөөх санал дэвшүүлэв. Түүнд би МАХН-ын дүрэмээ уншихыг нөхөрсөгөөр зөвлөж, МАХН-аас хөөх  шийтгэл аль 1990-ээд оны үед намын дүрмээс хасагдсаныг дурьдав. Намайг айлгах төлөвлөгөөний дагуу хийгдсэн хурал ийнхүү “ичгэвтэр” болж дуусав. МАХН-ын хөрөнгийг хувалз мэт сорж төлжсөн нэг ч нөхрийг хурлаараа хэлэлцээгүй атлаа намайг яллах гэсэн энэ үйлдэл “инээдмийн жүжиг”-тэй зүйрлэж болохоор байлаа.
     Хэдий хүртэл үргэжлэх нь үл мэдэгдэх төрийн нууц задруулсан хэрэг  сэтгүүлчдийн “буян”-аар хурдан дууссан гэж боддог. “Сэрүүлэг” сонин эхний нүүрэндээ “Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн ажлын албаны дарга төрийн маш нууц материал задруулсан хэргээр эрүү үүсгэн шалгаж байна” нэртэй өгүүлэл гарч хэвлэлийн шуугиан тархав. Үүний дараа өдөр дутмын сонингуудад дараалсан мэдээллүүд гарч мэдээллийн “дайн” идэвхтэй өрнөсөн юм.
     “Өнөөдөр” сонинд “Төрийн маш нууц мэдээллийн сан алдагдав” гэсэн өгүүллийг тэргүүн нүүрэндээ тавив. ТЕГ-ын Хэвлэл мэдээллийн албаны дарга сэтгүүлчдэд алдагдаагүй”, “төрийн нууц задруулсан ээлжит дуулиан”, “төрийн маш нууц материал мэдээлэл хийв. Үүнтэй холбоотой “Тагнуулын ерөнхий газар мэдээлэл хийлээ”, “Ямар мэдээлэл задруулсныг тогтоохоор шалгаж байна”, “Төрийн маш нууц мэдээлэл устжээ”, “Төрийн нууцаар улс төрийн хонжоо хайсаар байх уу” гэсэн материалууд өдөр дутмын болон шар сонинуудад гарч байлаа. Тэднээс хамгийн сонирхолтой нь “Үнэн” сонинд гаргасан материалд намайг Ганц хутагт хорьж шалгаж байгаагаар бичсэн байв.
     Нэгэн сонирхолтой үйл явдал болсон нь Халх голын ялалтын ажиллагаанд оролцохоор нисэх буудал руу явж байхад миний утсаар нэг эмэгтэй ярьж, баахан асуулт асуусан юм. Маш бухамдалтай байсан тэр үед би түүнтэй эвгүй харьцахаар байв. Бухимдалаа барьж харьцсан нь зөв болсон байлаа. Удалгүй “Сэрүүлэг” сонинд тэр эмэгтэй утсаар ярьсан бүхнийг “Нууцын зэрэглэлд юу багтдагийг би сайн мэднэ” гэсэн ярилцлага болгон тавьсан байв. Энэ бүхэн надад том сургамж болж үлдсэн. Намайг мөрдөн байцаах ажиллагаа шуурхайлж, хэргийг удалгүй прокурорт шилжүүлэв. 
    Миний “төрийн нууц задруулсан” үйл явцтай бараг давхцан ТЕГ-ын Францаас хулгайлан баривчилж ирсэн, өөрийгөө тагнуулын байгууллагын нууц мэдээлэгчээ зарласан Д.Энхбатын ”улсын нууц задруулсан” хэрэг прокурорт  хянагдсан билээ. Тэгээд “Өнөөдөр” сонинд “Д.Энхбатыг шүүхэд шилжүүлж, ҮАБЗ-ийн ажлын албаны даргыг цагаатгалаа” гэсэн нэгэн өгүүлэл үйл явцын ил төгсгөл болсон билээ.
     Нийслэлийн Прокурурын газрын хариу мэдэгдэх хуудас №1105-д “холбогдох хэргийг хянаж үзээд гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнгүй гэдэг үндэслэлээр хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэснийг мэдэгдье” гэжээ. Энэхүү мэдэгдлээс хойш сэтгэл амарч тайвширсэн боловч ямагт айдастай ажиллах болсон. Учир нь шаардлагатай гэвэл хүнийг яаж ч ”алж” болохыг надад тохиолдсон явдал харуулсан учраас хүн сэтгэл зүйн хувьд тун эмзэг болдог юм билээ.
    Хилс хэрэгт гүтгэгдэн сэтгэл санааны хувьд хүнд байдалд байсан тэр үед надад үнэхээрийн их тус болж байсан гэр бүл, найз нөхөд, шударга ёсыг дэмждэг иргэдэд чин сэтгэлээсээ талархал илэрхийлэхийг хүсч байна. Аливаа бэрхшээлийг хүн өөрийн биеэр мэдэрч байж жинхэнэ утгаар нь ойлгодог.
     

  • Н.Жанцанноров: Монгол үндэстний эрхэм дээд орь хүслэнд тэмүүлэх галын дөл мөнхөд дүрэлзэж байх учиртай

    Намайг гэгээнтний хойд дүр л гэдэг юм. Би одоо Ардын жүжигчин, Төрийн хошой шагналтай, доктор, профессор, нэмээд Гэгээнтэн баймааргүй байна л даа. /инээв/
    Гэхдээ л /инээлдэв/, Та илүү тодорхой ярьж өгөөч. Их сонирхолтой санагдаж байна.
    Би ямар дэлхийн Чингис хааны академийн П.Давааням шиг хааны удмын хүн гэдгээ мэдэх биш. Тийм яриа, түүхэн сурвалж, судалгаа байдаг л юм билээ. Би өөрийгөө Гэгээнтэн гэж боддоггүй. Тэгээд ч Гэгээнтэн хүн заавал урьд насныхаа бүх юмыг санах албагүй. /Инээв/ Би нэгэнт урьд наснаасаа нэг ч юм санадаггүйгээс хойш… Гэхдээ янз бүрийн яриа хөөрөө байдаг л юм.
    Ямар яриа хөөрөө байдаг юм бэ?
    Яг түүхэн судалгааны мэргэжлийн хүмүүсийн иш баримттайгаар; 19 дүгээр зууны төгсгөлөөр манай хошууны ноён хатантайгаа Амарбаясгалант хийд рүү очиж мөргөл үйлдэхээр явж л дээ. Тэр бараа бологчид дотор нь миний ижийн талын, нэлээн мал хөрөнгөтэй Хүрэл гэдэг хүн явсан юм билээ. Тэр хүний дүү нь Гомбосүрэн гэж манай ижийн аав. Ижийн талынхныг Хүрэлийнхэн гэж овоглодог, их том удам бий.
    Амарбаясгалант хийдэд нэг том лам манай хошууны ноёныг угтаж авсан юм гэсэн. Яг угтаж авах үед хошуу ноёны хатны морь нь бусгаад ойчсон гэдэг. Юу болов, яав ийв гээд бөөн юм болж л дээ.
    Гэтэл тэр лам “Зоволтгүй зоволтгүй, энэ их сайн совингоор танай хатан мориноос унасан байна. Танай хамгийн сүүлчийн Гэгээнтэн энэ Хүрэл хүүгийн төрөлд төрөх юм байна” гээд, манай ижийн нэрийг бараг нэрлэсэн юм байх. Тэр нь Хүрэлийнхний удамд намайг төрсөн гэсэн яриа явсаар байгаад ийм түүх үлдэж.
    Та өөрөө энэ тухай анх хэзээ сонсож байв?
    1989 онд сонссон. Тэр үеийн өөрчлөн байгуулалтаас өмнө бол юун гэгээнтний хойд дүрийн тухай ярих байхав. Харин өөрчлөн байгуулалтаас хойш зарим мэдээллийг нээлттэй ярилцаж эхэлсэн. Миний ижий 1991 онд бурхан болсон юм. Бурхан болохоосоо өмнө учир начрыг нь ярьж өгсөн нь тэр.
     
    ЗЭЭРД ХАЛЗАН МОРЬ Л БЭЛЭГЛЭ, ӨӨРИЙНХ НЬ УНАА
    Таны ээж танд юу ярьсан юм бэ?
    Ижийн эцгийн талынхан хар, эхийн талынхан санваартан улсууд байж. Миний эмэг эхийн ах гэхэд лам хүн байсан гэдэг. Ижийг арван хэдтэй байхад манай хошуу ноён хатнаа болгоно гэж ярьж байсан юм билээ. Ижийг маань сайн удамтай санваартан хүрээний охин гэснийх юм болов уу.
    1937 оны өмнөхөн ёстой л хатан болдог дээрээ байгаа шүү дээ, нас нь. Ламтан, хошуу ноён хоёр тэднийхээр их ирдэг. Ламтан тэр үед өсвөр насны хүүхэд байж. Манай ээж эд нар тоглож нааддаг хүүхдүүд байсан гэдэг юм.
    Эхлээд ноён нь баригдаад явсан. Оргож зугтаад, нэрээ сольж Заамарт худалдаа бэлтгэлийн ангид ажиллаж байхад нь хүмүүс таниад, сүүлд цаазлагдсан юм билээ. Ноён баригдаж явахаасаа өмнө манай ээжид нэг пансан цамц өгсөн байдаг. “Чи үхэр мал саахдаа нөмөрч байгаарай. Тэнгэрийн дуу, аянганаас хамгаална. Санаж яваарай” гэж хэлсэн гэдэг. Манай ижий тэр цамцыг урагдаж элэгдтэл нь олон жил бороо шороонд өмссөн дөө.
    Гэгээнтэн ер нь ямар хүн байсан бол?
    Гэгээнтэн бол хошуу ноёны төрсөн дүү. Мундаг ламтан байж. Халимагтай, опель дугуй унадаг, германаар ярьдаг. Одоогийн Өвөрхангай аймгийн Өлзийт суманд Илдэн бээлийн хүрээ гэж байсан. Өмнөө Сүмбэр уултай. Тэр уул өөд лам нараа жагсааж дасгал хийлгэдэг. Их сэргэлэн. Найранд их дуртай. Энэ бол Говийн Лха- гийн унаа, бурхны унаа гээд зээрд халзан морь унадаг байж.
    Есөн зүйл суманд Улаан Санжаажав гэж нэг өвгөн байсан юм. Ламтантай их үерхдэг байсан тэр хүн, бурхан болохоосоо өмнө надад нэлээд юм ярьж өгсөн. Санжаажав гуай ламтныг баригдахад хамт байсан гэдэг.
    Ламтан өглөө малгайгаа буруу харуулаад өмсчихсөн “За одоо миний явах цаг боллоо” гээд суугаад байж л дээ. Үнэхээр ногоон малгайтай улсууд машинтай ирээд аваад явсан гэдэг.
    Ламтныг 1938 онд Өвөрхангай аймгийн төвийн наад талын цохионд манай нутгийн шар Гомбо гэж хүнээр буудуулсан юм билээ. Тэр хүн сайн сайхан амьдарч чадаагүй. Өөрийн үйлийн сүүдэр тусдаг биз. Зөвхөн ламтныг биш олон хүнийг хороосон гэдэг юм.
    Домог юм уу мэдэхгүй, ламтныг гурван удаа буудахад үснээс нь улаан гал гараад л унаж өгөхгүй байсан гэж ярьдаг. Гомбо гуай, “Ламтныг хороох гэж даанч хэцүү юм билээ, гурван удаа буудсан. Тэгээд “Гомбо минь, ямар чи буудаж байгаа биш, чамаар буудуулж байгаа юм чинь битгий ай. Чи дахиад зоригтойхон бууд” гэж ламтан хэлсэн. Дахиад буудсан чинь л “пан” гээд явчихсан” гэж ярьсан байдаг.
    Айхтар цаг байж дээ…
    Айхтар цаг. Түүнээс арваад жилийн хойно, ламтан арван хэд хоног ээжийн зүүдэнд ирж л дээ. Яг унтах гээд зүүрмэглэх зуур нь ламтан толгой хавьд нь ирж завилж суучихаад “Цэрмаа! би танай хүүхэд болъё” гэдэг гэнэ. Сэрээд харахаар алга болчихдог. Хүн амьтанд ч хэлж чадахгүй. Ламтан үгүй болоод арван жил болчихсон байдаг. Өмнө нь нэг ч удаа зүүдэнд орж байгаагүй. Тэгээд л миний хүү гэдсэнд олдсон юм шүү дээ гэж ижий ярьдаг юм. 1949 оны хавар би төрсөн юм билээ. Манай аав аянд явчихсан, аавын дүүгийнх манайхтай айл. Тэр үед манай тэр хавьд шоронгоос суллагдсан Балбар гэж ганц лам байсан юм. Намайг төрөхөөс өмнө, удахгүй хүүхэд төрөх нь ээ гээд очиж асууж л дээ.
    Балбар гэлэн гуай, “Өө энэ хүүхэд чинь зүгээргүй хүн байна. Манай Гэгээнтний хойд дүр байна шүү дээ. Яагаад Нацагийнд очоод төрчихдөг байна аа” гэж. Тэгээд “Энэ Гэгээнтний зүүж байсан бурхан надад үлдсэн. Зүүх ёстой хүн нь одоо төрөх гэж байгаа юм байна” гээд мөнгөн хүрээтэй, зэс гуутай бурхан өгсөн байдаг.
    Мөн хулгайч хүнээр хүйг нь таслуулаарай гэж. Жанцандорж гэж мал төөрүүлдэг 19 настай хүнээр хүйг таслуулах гээд, одоо 2-3 хоноод төрнө гэсээр байлгаад байж. Ээж өвдөөд намайг унахад, хайч бариулчихсан чинь хаагуур нь огтолдог юм гэж асууж байсан гэж ярьдаг юм. Манай ээж цасанд явж байгаад гэнэт өвдөөд л орой нар жаргах үед төрсөн гэдэг. Нэрийг нь урвуулж Жанцанноров гэж нэр өг, гурав хоноод угаа, зургаа хоноод мал эрсэн цагаан тэмээтэй хүн өмнө зүгээс ирнэ. Тэр хүнийг сайн хооллоод явуул. Их баярлуулахгүй бол аминд нь халтай юм байна шүү гээд Балжир гэлэн зөндөө юм хэлсэн байдаг. Нээрэн л цагаан тэмээтэй хүн ирсэн, баахан ундаалж цайлаад явуулсан гэдэг. Мал эрж явна хэмээн хэлсэн гэж ярьдаг юм.
    Яг л хэлсэн байна даа.
    Улаан Санжаажав гуай; “Чи ер нь манай хүүхэд байгаа юм” гэж их хэлдэг байсан. Намайг төрсний дараа өргөж авъя гэж олон удаа гуйсан байдаг. Манай аав өгөөгүй юм гэнэ лээ. Ээж бол өгвөл өгчихье л гэж байсан гэдэг. Би 12 дахь хүүхэд нь. Бид арван гурвуулаа төрсөн ч гуравхан нь үлдсэн юм шүү дээ. Их зовлон үзсэн улсууд аа.
    Таныг төрийн шагнал хүртэхэд ээж тань их баярласан байх даа?
    Тийм ээ. 1989 онд “Мандухай цэцэн хатан” киноны хөгжим хийсэн учир надад Төрийн шагнал олгосон. Зун нь нутагтаа очсон. Төрийн шагнал хүртсэн хүн чинь майхан барьж, айраг сөгнөөд тэр үеийн жишгээр даруухан найр хийнэ шүү дээ. Ёндонноров гэж манай сум, нэгдлийн дарга миний үеийн залуу хүн байлаа. Сагсалзсан хөөрүү нөхөр. Зээрд халзан морь хөтөлсөөр давхиж ирсэн.
    “Энэ морийг чамд манай нэгдлээс бэлэглэж байгаа юм. Чиний морь гэсэн” гэж байна. Юун чиний морь! гэхэд минь, нутгийн өвөгчүүдээс чамайг Төрийн шагнал авахад, юу бэлэглэх вэ гэж асуусан чинь, “Зээрд халзан морь л бэлэглэ. Гончигийнд байгаа зээрд халзан морь бол өөрийнх нь унаа” гэсэн гэнэ. Тэгээд л бэлэглэсэн.
    Нутгийн хөгшчүүл бүгд мэддэг байх нь. Энэ Н.Жанцанноров гээд хөгжмийн зохиолч хүн чинь манай гэгээнтний хойд дүр шүү дээ гэж хөгшчүүл сэмхэн сэмхэн ярьдаг байсан байлгүй. Нэгдлийн дарга Ёндонноров бид хоёр юугаа мэдэхэв, залуу хүмүүс.
     
    Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын дунд сургуулийн сурагч Н.Жанцанноров, 1961-1967 он

    НАДАД ҮЛДСЭН ЮМ ГЭВЭЛ, ГАНЦ БУРХАН Л БАЙНА
    Гэгээнтэнтэй холбоотой, танд бодитоор тохиолдсон түүх байдаг уу?
    Намайг Боловсролын яаманд ажиллаж байхад Кубад сургууль төгссөн Лхагвасүрэн гэж байсан юм. Тэдний хадам ээж нь манай гэгээнтний аягач байсан юм билээ. Лхагвасүрэн “Манай хадам ээж таныг дагуулж ирээч” гээд байх юм гэдэг.
    Нэг орой ажлаа тараад Лхагвасүрэнг дагаад очлоо. Хаалгаар нь орсон чинь “Ээ бурхан минь, Та” гээд бохирч мөргөөд сүйд. Би жанжин Сүхбаатар шиг бос бос гэлтэй нь биш.
    “Та морил” гээд цай хийж өгөөд, “Та энэ өрөөнд морил, бурхад энд байгаа” гээд оруулсан чинь, жигтэйхэн гоё бурхад байна. Бурхадын өмнө хоёр том цөгц зэрэгцээд байж байгаа юм. “Энэ хоёр том цөгц чинь яагаад ингээд зэрэгцээ байдаг билээ. Дунд нь юм баймаар юм аа” гэж гэнэт бодогдсон.
    Танд үнэхээр тийм бодол төрсөн гэж үү?
    Толгойд зүгээр л бодогдсон. Уран бүтээлч хүний нүд шүү дээ. Гэтэл тэр хөгшин хэлж байна. “Бурхад маань байгаа, дутуу гуцуу юм бий. Гэхдээ яахав хагас хугас ч гэсэн байгаа” гэж байна. Би “Энэ хоёр цөгцний чинь дунд юм байхгүй байсан юм уу?” гэсэн чинь, “Еэ бурхан минь нэг хүжний хайрцаг байсан, тэр нь ерөөсөө байхгүй. Та яг мэдэж байна” гэлээ. Би ямар хүж энэ тэрийг нь харсан биш. Гэхдээ л би үүнийг тохиолдлын зүйл гэж үзэхгүй байна. Бас би өөрийгөө мэргэн түргэн гэхгүй. Гэхдээ аливаа юманд ямар нэгэн холбоо байгаа. Тийм биш байсан бол надад тэр мэдрэмж төрөхгүй байсан ч байж болно. Гэгээнтэн гэдэгтэй холбоотой товчоор юм уу, дэлгэрэнгүйгээр ярихад ийм. Манай хүрээний түүх, манай хошууны түүхийг бичиж байгаа улсуудын дунд ийм л юм яваад байдаг. Заримдаа гэгээнтэн биш ээ, хошуу ноёны хойд дүр гэсэн юм бичсэн харагддаг. Би аль алинд нь тэгтлээ итгэдэггүй. Надад үлдсэн юм гэвэл, Бурхан багш хоёр шавьтайгаа байгаа ганц тэр бурхан л байна.
    Таны аав бороо халхалдаг байсан тухай яриа ээжид тань хошуу ноёноос өгсөн цамцтай холбоотой байж таарах нь уу?
    Үгүй. Манай аав бол хүрээнд олон жил суусан хүн. Чойр хурах гээд хурлынхаа хөрөнгийг гаргаж чадаагүй ядуу хүн байхгүй юу. Жаахан хүүхэд байсан болохоор баригддаг тавигддаг зиндааны хүн биш. Хүрээ хийд тараад Хужиртын артель байгуулагдахад тэнд ажиллаж эхэлсэн. Аянчин жинчин болж хувирахгүй юу. Лам нар тэнд унь, тооныг нь хийгээд, манай аав ханын бургасыг нь зөөдөг. Ном сайтай, хүүхдэд их сайн гэгддэг байлаа. Хулгайгаар арц уугиулчихна. Нутгийнхан бол хүүхдээ жаахан тааруу байвал манай аавыг аваачаад ном уншуулчихна. Манайд ном судар тун цөөн үлдсэн. Нас ахиад ирэхээрээ номтой болох гээд л, айлаас Алтангэрэлийн товчлол, эсвэл Сандуйн жүдийн товчлол авч ирээд надаар хуулуулдаг. Би бол түвд үсэг мэдэхгүй, ном мэдэхгүй. Дөрвөлжин бол дөрвөлжин, гурвалжин бол гурвалжингаар нь зураад хуулчихдаг байсан. Аав миний хуулсныг уншаад зөв болж гээд, нөгөө гуйж авсан номоо айлд нууцаар аваачиж өгнө. Миний хуулснаар манайх гэртээ хадгалчихдаг. Миний 6-7 настай байхдаа хуулсан, тус бүр нь арваад хуудастай номнууд манайд бий шүү.
    Та урьд насныхаа боловсролоор бичсэн юм биш үү?
    Тийм юм байхгүй /инээв/. Зүгээр л дуурайж хуулахгүй юу.
    Аав тань үнэхээр бороо халхлах шид үзүүлдэг байв уу?
    Манай эцэг цаг хэвээрээ байсан бол лам болох ёстой байсан, ядуу айлын хүү. Аавыг энэ чадвараа үзүүлэхийг нь би хэд хэдэн удаа харсан. Бороо орж байгаа зүгт очиж зогсоод гараа хөдөлгөөд л ном уншаад байдаг юм. Бороо орж байгаа нь харагдаад байна. Гэхдээ тойроод явчихна.
    Та нар бол норохгүй юу?
    Норохгүй. Гэхдээ аав маань тийм алдартай том лам хүн биш ээ. Ёстой нэг амиа аргалчихтайгаа л байсан юм уу даа.
    Таны ээжийн талын Хүрэлийнхэн ямар хүмүүс байв?
    Ээжийн талынхныг бол хааны удмынх гэсэн яриа байдаг л юм.
    Алтан ургийнх гэж үү?
    Алтан ураг гэж дэвээд хэрэггүй л дээ. Тийм яриа үлдсэн байдаг юм л гэж байгаа нь тэр.
    100-гаад жилийн өмнө манай нутагт нэг их том ган болж урагшаа нүүцгээхэд хошуу ноён, “Ямар улсууд үлдэв” гэхэд нь “Хүрэлийн хэд үлдчихлээ” гэсэн чинь, “Бушуу тэмээ унаш гаргаж тэднийг авчир. Тарвага алаад идчихнэ. Тэд чинь тарвага алж идэж болохгүй улсууд шүү. Хааны удмын улсууд” гэж хэлж байсан тухай хууч яриа бий.
    Энэ том удмынхан уржнан жил Хүрэлийнхний ургийн баяр хийхэд 1000 гаруй хүн цугласан. Тэдний дунд гуйлга гуйдаг хүн байхгүй, танагаа алдсан архичин алга. Бас их сонин сэтгэлгээтэй. Манай Хүрэлийнхний хамгийн өндөр настан 100 настай нэг хөгшин бий. “Та хот хүрээ ордог уу” гэсэн чинь, “Ордог оо ордог. Хот хүрээ ч сайхан юм билээ. Манай хүүхдүүд энэ машин түгжирдэгт л ундууцаад байх юм. Наадах чинь ядуугийн зовлон биш баяны зовлон. Битгий ундууцаж бай” гэж хэлсэн гэж ярьсан шүү. Миний бодоогүй талаас нь тайлж байна аа даа. Түүнээс хойш би түгжрээг өөр талаас нь харж эхэлж байгаа юм. Бид юмаа цэгцэлж чадахгүй байгаа болохоос, ядарчихаад байгаа гэсэн үг биш гэж. Тийм том ухаан.
    Таны таамаглаж байгаагаар, хааны удмынхнаас одоо ямар хүмүүс байдаг бол?
    Өгөдэй хааны үед Хархорин хот улсын нийслэл болж Алтан ургийнхныг энэ гурван голын хөндий рүү нэлээн их татсан гэсэн яриа байдаг. Хэнтий чигээсээ Орхон, Туул, Онги гурвын завсар луу. Ардын жүжигчин Гомбосүрэн гуай, Дөнгөтийн Цоодол, Ардын жүжигчин А.Очирбат гуай, Д.Чойжамц хамба гээд Төв аймгийн Бүрэн сум, түүнээс жаахан баруун нутгийнхныг бол цагаан ястнууд л гэж яриад байдаг юм. Яагаад Самбуу гуай Бүрэнгээс, Гүррагчаа Элсэн тасархай хавиас гараад ирэв. Яагаад Мөнхбат гарч ирээд Хакухотой болчихсон юм. Яагаад Орхоны зүгээс бүр саяхан Сумьяабазар, Дагвадорж, Өсөхбаяр нартай болчихов. Үндэстнээ сайн судлах хэрэгтэй санагддаг шүү. Зүгээр миний хар яриа шүү дээ. Уул нь шинжлэх ухаан жаахан лав ормоор байгаа юм.
     
     
    ХҮҮХДЭД ӨМГӨӨЛӨЛ ХАМГААЛАЛ МАШ ЧУХАЛ
    Та анх хэдэн настайдаа дуулж сурав?
    4-5 настайгаасаа л сурсан. Аав маань цагаан идээ, мод, бургас тээж хот, хөдөөгийн хооронд наймаа хийдэг хүн байлаа. Аавын ажиллаж амьдарч байсан гол газар нь 3,4 дүгээр хорооллын Модны хоёр. Дээр үед тэнд модны том зах байсан гэдэг юм. Тэр үеийн сургууль, албан газрууд бүгд л мод түлж, Налайхын нүүрс морин тэргээр татдаг байж. Улсын мод бэлтгэлд шоронгийн хоригдлууд ажиллана. Туулын эхнээс модоо хийгээд салаар урсгаж ирдэг болохоор дандаа нойтон мод. Харин манай аав Түнхэлээс тэмээгээр хуурай мод оруулж ирнэ. Аавыг улсын мод бэлтгэлтэй өрсөлдөж хувиараа мод борлуулсан хэргээр барьж аваад, бүх эд хөрөнгийг нь хураасан. Тэгээд нэгдэл гэж байхгүй юм чинь, бид айлын зарц болохгүй юу даа. Ах бид хоёр айлын хурга хариулаад, дуу дуулаад л явна. Ээж аргалд явахдаа “Ар хөвчийн унага” гээд хөөрхөн дуунууд зааж өгч байсан.
    Та хэдэн уртын дуу мэддэг байсан бэ?
    Би ер нь арван таван нас хүртлээ 100-гаад уртын дуу мэддэг байсан байх шүү. Хөөрхөн дуулдаг байсан. Одоо тэгээд хоолойгүй болчихсон. Н.Норовбанзад гуай эд нар бол надаас жаахан жийрхдэг байлаа шүү. Дуулдаг биш, мэддэг гээд тэр.
    100 уртын дуу мэддэг хүний дэргэд “Айхгүй ч гэсэн аягүй” байх л даа.
    Би Соёлын яаманд ажиллаж байхдаа Ардын Дуу Бүжгийн Чуулгын концертийг очиж үзнэ. Уртын дуугаар л концерт эхэлнэ шүү дээ. Н.Норовбанзад гуай шавь нартаа “Өндөр хөх ирж үү, үгүй юу? Хөшигний завсраар хараатах” гэдэг. “Ирсэн байна аа, багш аа” гэхээр “Яана аа, бас нэг юм хэлнэ дээ, цаадах чинь, кхмм” гээд л хоолойгоо засдаг. “Ирээгүй байна аа” гэвэл, “За за, өнөөдөр тэгвэл нэг аргалчихаад явчихъя” гэдэг байсан гэж шавь нар нь ярьж инээдэм болцгоодогсон.
    Та найранд дуулдаг байв уу?
    Дуулна шүү дээ. Манай ах бол их сайхан дуулна. Нацагийн хоёр хүү гоё дуулдаг гээд л бид хоёрыг хөөргөөд дуулуулна. Үүр цайтал ч дуулдаг үе байлаа. Гэхдээ мэргэжлийн биш л дээ, хөдөөний л дуучин.
    Та одоо тэр дуунуудынхаа үгийг санадаг уу?
    Ер нь гайгүй. Гэхдээ бүгдийг нь одоо бич гэвэл хэцүү. Мартаад л байх юм. Гэхдээ ихэнхийг нь хүмүүс дуулах юм аа. “Өндөр Хангай” гэх зэрэг нийтээр дуулдаггүй ганц нэг дуунууд үлдсэн байна лээ.
    Нутгийн дуу гэсэн үг үү?
    Тийм ээ.
    Та багадаа зовлон бэрхшээл туулснаа цухас дурдсан. Ямар зовлон бэрхшээл туулсан бол?
    Өлсөх, цангах, даарах, өөнтөглүүлэх гэх мэт л хэлбэрүүд дээ. Би аавыг шоронд байхад ганцхан улаан даалимбан өнгөтэй нэхий сэгсүүргэн дээлтэй байсан. Ул нь эргэчихсэн шахам ганц Монгол гутал, нэг муу нэхий өмдтэй. Сургуульд ороогүй жаахан хүүхэд айлд зарагдаад л, олдсон юмаа иднэ. Нэг шөнө нөгөө ганц дээлэн дээрээ чацга алдаад, маргааш нь өмсөх юм байхгүй. Нөгөөдхийгөө өглөө авч гараад араган дээр дээш нь харуулж тохчихоод, айлын нохдыг дуудаж ирээд долоолгочихно. Тэгээд өмсөөд явчихна. Ямар сайндаа, манай нутгийн Сэр-Од гэж өвгөн намайг “Энэ навшааны буруу сүүжээр орчихгүй бол гайгүй хүн болох золиг шүү” гэж байсан гэдэг. Манай аавыг намхан хамартай болохоор навшаан Нацаг гэдэг байсан юм. Тэр үед айлын хонь хариулна, хөдөө хээр хононо. Өлсөнө. Зун бол хонь татваар үхээсэй л гэж бодно. Хонь цатгалдаад татвалзаж үхдэг хонины “татав” гэдэг өвчин юм шүү дээ. Тэр баян айлын олон хониноос зун хааяа нэг татваар үхнэ. Айлууд хуушуур хийж идэхээр гадуур нь явж үнэрлэнэ. Манай ээж, ах бид хоёрт өрмөн дотор жууцай хийгээд жигтэйхэн хар гуриланд боож хайраад өгнө. Яг л хуушуур шиг амттай болдогсон.
    Өрөмтэй жууцай гэж их сонссон юм байна шүү. Бага насны амьдралаасаа та юуг ойлгож авсан бэ?
    Өлсөх хэцүү, даарах ч хэцүү. Гэхдээ өмгөөлөл хамгаалалгүй байна гэдэг бүр хэцүү. Хүн хайрлаж дурлаж, гэр бүл болоод, эсвэл огт тооцоололгүйгээр хүүхэдтэй болдог нь үнэн. Шинжлэх ухаан өндөр хөгжсөн үед төлөвлөж болдог л байх. Ер нь төлөвлөлтгүйгээр л хүүхэд заяачихдаг шүү дээ. Нэгэнт хүүхэд заяасан л бол, тэр хүүхдийн өмгөөлөл хамгаалал маш чухал. Тийм учраас хүн гэдэг амьтан хамгийн түрүүнд хүүхдийнхээ л өмнө том хариуцлага хүлээх ёстой юм билээ. Яагаад гэвэл би хүүхэд насныхаа аавгүй байх үе, тэр өмгөөлөлгүй байх мөчийг бодохтой зэрэг их тийм сонин санагдаад байдаг. Тийм учраас ер нь хүүхэдтэй байна гэдэг асар их хариуцлагатай гэдгийг л би хүүхэд наснаасаа ухаарсан байх.
     
    СОЁЛЫН ДОВТОЛГОО
    Таны аав хэр удаж байж ирсэн бэ?
    Намайг сургуульд орохын урьд жил гэртээ ирсэн. Аав маань модны л асуудал, аян жин тээсэн асуудлаар л хэд хэдэн удаа шоронд орсон юм билээ. Есдүгээр сард баахан цагаан идээ энэ тэр цуглуулж аваад л гарна. Улсууд эмээл, хазаар ч захидаг юм уу, нөгөө “Хүргэн хүү” кино шиг юм болно. Цагаан идээг нь борлуулаад, захисан юмыг нь аваачиж өгөөд, дундаас нь хөлсөө аваад амьдарна. Аавыг байх үед их сайхан. Би анх удаа мөсөн чихэр идэж байснаа сайн санадаг юм. Аав маань жилийн гурван улиралд нь гэртээ байхгүй. Аавыг эзгүйд л хүүхэд төрнө, хүүхэд нас барна. Манай ээж л бүх юмыг туулаад гарсан даа. Зарим нь жаахандаа, заримыг нь бүр наймтай, арван гуравтайд нь алдаж байсан юм.
    Их л хэцүү үе байж дээ.
    Тэр үед Европ эмнэлэг нь хүрэлцдэггүй, хуучин Монгол эм тангаа хориглочихсон завсрын үе байлаа. Анагаахын хувьд үнэхээр хэцүү үе байсан. Улаан тарианы үед би их бага байсан л даа /инээв/.
    “Улаан тарианы үе” гэхээр өнөөгийн залуус мэдэхгүй байх. Их айхтар өвчний үе шүү дээ.
    Жаахан байхад багийн дарга л “Тариандаа яваарай” гээд хашгираад давхиад байна. Залуучууд гоёод л сумын төв рүү давхидаг. Тариагаа хийлгэнэ гээд тэднийг явахад “Ямар сайхан юм, хэзээ нэг ингэж улаан тариандаа явдаг болох бол оо” гэж атаархдаг. Гэтэл тэр нь бэлгийн замын өвчин байж гэдгийг хожим мэдсэн. Оросууд тэр үед 70 бригад гаргаж энэ өвчнийг дарсан юм байна лээ. Бас л мундаг ажил хийсэн улс шүү.
    Соёлын довтолгооны үеийг та мэдэх юм байна, тийм үү?
    Хөгийн юм болно. /инээв/ Би сүүлд Намын Төв хороонд ажиллаж байхдаа соёлын довтолгооны талаар сонирхож, тэр үеийн тогтоол шийдвэрүүдийг харсан. Ер нь бол мундаг тогтолцоогоор хийсэн юм билээ. Солих цамцгүй, дотуур өмдгүй, орны даавуугүй, хөнжлийн даавуугүй, хөнжилгүй үеийг яриад байна шүү дээ. Зуух яндангүй, ил тулгатай. Бөөн утаа май. Би чинь тулгатай үнсний дэргэд л өссөн хүүхэд. “Аргалд явсан ээж” гэдэг дуу чинь тэр л суурин дээр төрсөн. Үнс рүү орчихно гээд уячихаад явна. Ирж өгөхгүй, би өлсөөд байдаг. Гал унтарчихна, даарна. “Аргалд явсан ижий минь арай ч дэндүү удлаа даа” гэдэг үг чинь тэр.
    Соёлын довтолгоог монголд яаж хэрэгжүүлсэн байдаг вэ?
    Би бол соёлын довтолгооны тогтолцоог нь ингэж ойлгосон. Эхлээд Улс төрийн товчооны гишүүд өглөө болгон шүдээ угаахаас эхлээд бүх зүйлийг өөрсдөө хэрэгжүүлж сурсан. Тэгээд Улс төрийн товчооны гишүүд нь Намын төв хорооны гишүүдэд тодорхой хуваариар багцалж семинарлаад, орос сургагч ч оролцсон байж магадгүй. Намын төв хорооны гишүүд нь аймгийн намын хорооны дарга нарыг хотод ирүүлж сургалт хийгээд, аймаг дээрээ очихоор тэд нар өөрсдөө сумын намын хороон дарга нарыг авчирч сургалт явуулаад, суман дээрээ болохоор багийн дарга нараа сургаад, багийн дарга нь бол айлууддаа, эцэг эх нь хүүхдүүддээ зааж өгдөг ийм шат дамжлагатайгаар хэрэгжсэн байх. Шүдний оо тарааж өгдөг байсан. Жорлон л хамгийн хэцүү, өмхий үнэртэнэ. Дөрвөн буланд нь шон зоогоод таар шиг юмаар халхавч хийнэ. Жорлонгоосоо болж хөдөөнийхөн нүүх болдог байлаа.
    Одоо ч гэсэн хөдөө явахад харагддаг тэр жорлон, соёлын довтолгооны үеийнх байх нь ээ?
    Тийм. Харин цагаан даавуу энэ тэрийг бол хэрэглээд сурчихаж байгаа юм.
    Цагаан даавууг хүмүүс худалдаж авдаг байсан уу?
    Үгүй, тарааж өгнө. Гэхдээ мал бэлтгэл, ноос үсний үнээс нь суутгадаг байсан байх.
    Тэгвэл маш том кампанит ажил байжээ?
    Ярих юм биш.
     
     
    СОЁЛЫН БАЛМАГДАЛ
    Та хэзээнээс хөгжмийн зохиолч болъё гэж бодох болсон бэ?
    Би дуу хуурт дуртай хүүхэд байлаа. Сургуульд байхдаа гармошка хөгжим тоглож, дууны ноот бичиж сурсан. Радиогоор дуу явахад ноотыг нь бичиж авна. Дуу хөгжмийн багш маань намайг Багшийн сургуулийн хөгжмийн ангид оруулсан юм. Дуу зохионо гэж бодоод л суралцсан. Хөгжмийн зохиолч болъё гэдэг сонирхол Багшийн сургуульд байхад анх бий болсон. Түүнээс биш би бол математик чигийн хүн.
    Та багшилж байхдаа хэр олон дуу бичив?
    Багшийн сургуульд сурч байхдаа дуу бичсэн шүү дээ. 1969 онд аавыгаа бурхан болоход “Төрсөн нутгийн бараа” гэдэг дуугаа бичиж байлаа. 1971 онд сургуулиа төгсөхөд би зөндөө дуутай болчихсон байсан. Тэгээд л Багшийн сургуульдаа хөгжмийн онолын багшаар үлдсэн.
    Киевт сурахаар явахад ямар санагдаж байв? Өндөр хөгжилтэй оронд очиход тохиолддог соёлын шокийг та мэдэрсэн үү?
    Шок гэдэг үг чинь одоо балмагдал гэсэн үг үү?
    Балмагдал юм даа. /инээлдэв/
    Ер нь бол онц мэдрээгүй. Ийм сайхан юм байх гэж, ийм гайхамшигтай юм байх гэж гээд мэлэрч баларч үзээгүй. Аяндаа дасчихсан. Энэ мэдрээгүй явдал бол манай боловсролын тогтолцоотой холбоотой юм шиг байна лээ. Өнгөрсөн зуунд, одоо ч соёл гэдэг зүйл хүний амьдралын анхдагч хэрэгцээний дараа ордог асуудал гэдгийг боловсролын тогтолцоонд суулгаж өгөөгүй байгаа юм. Соёл гэхээр дуурь, балет очиж үздэг хүнийг соёлтой гэх биш. Өөрөөр хэлбэл, хүний бүтээмжийн гайхамшиг нь юу вэ гэдгийг хүнд ойлгуулах нь соёлын асуудал юм. Шашин ч бай, шинжлэх ухаан, урлаг ч бай бүтээмж бол асар үнэтэй, их нандин зүйл. Энэ бол чамаас салшгүй зүйл юм гэдгийг ухааруулж өгдөггүй тогтолцоо байна гэж би ойлгож байгаа. Жороо морь сайхан, үнэтэй гээд байдаг. Тэр үнэт зүйлийн тухай хүмүүст баримжаа бий болгохгүй учраас, энэ үнэтэй зүйл байна гэж баримжаалж чаддаггүй. Соёл бол байгаль өөрөө биш, харин хүний оюун ухаан болоод хүчин чадлаар бүтсэн биет болон биет бус бүхий л зүйлийн бүрдэл шүү дээ. Үүнийг бидэнд сайн ухааруулаагүй байх.
    Та төгсөж ирээд Соёлын яаманд ажилласан. Тэр үеийн соёлын бодлого хэрхэн явагдаж байсан гэж та өнөөдөр харж байна вэ?
    Хуучин МАХН ямар асуудал тавьж байсан тэр л хүрээнд байсан. Тийм учраас эцсийн эцэст соёл бол агуулга талаасаа дутмаг, харин бодлого нь хэлбэр талаасаа бол одоогийнхоос хамаагүй өндөр түвшинд байж. Хэлбэр талаасаа дуурьтай байх ёстой. Дуурийн театр 60 балетчинтай, 70 хөгжимчинтэй байх ёстой. Кино театрууд төчнөөн суудалтай байх ёстой. Соёлын төв ийм байх хэрэгтэй гээд бүгдийг хэлбэр талаас нь бүрдүүлнэ. Хэлбэр талаасаа их сайн бодож байсан учраас “Материал техникийн бааз”-ыг хэлбэр талаас нь сайн бүрдүүлсэн. Тийм барилга барья, төчнөөн хүүхэд сургая гээд. Гэхдээ яг монгол хүн дэлхийтэй хэрхэн өрсөлдөх вэ гэдэг агуулга талын асуудлыг тавьдаггүй байж. Зөвлөлтөөс, социалист орнуудаас суралцах ёстой гээд л байдаг. Зөвлөлт орноос суралцаад байна гэдэг нь, яаж ийж байгаад дэлхийн түвшинд гаръя л гэсэн асуудал байж. Зүүн Германы түвшинд очъё л гэсэн санаа. Гэхдээ агуулга нь түрүүлж явахгүй учраас нэг өдөр бүгдийг нь задалчихаар баримжаа муутай болж байгаа юм.
    Тэгэхээр 90-ээд онд нилээн “балмагдсан” гэсэн үг үү?
    Энэ театраар чинь одоо яах билээ. Кино гэхээр нөгөө “Халтар царайт” л гоё юм биш үү.
    Гэтэл “Тунгалаг тамир” кинонд замбараагүй их мөнгө зарж, их чадвартай жүжигчид тоглоод агуу бүтээл хийсэн байдаг. Агуулга талыг нь хараагүй. Гэнэт л “Халтар царайт” гараад ирсэн чинь хөрөнгө мөнгө гэдэг чинь хүний амьдралыг шийддэг юм байна гэж ойлгоод, хийх гэтэл бүх арга нь хуучирчихсан байдаг. Дайсан олох гэтэл дайсангүй болчихдог. Одоо яах вэ? /инээв/ Тийм байдалд орсон.
    Тойрон хүрээлэгчид гээд ярих гэхээр хувьсгалт намынхан хажууд байгаад байдаг. Учрыг нь олдоггүй. Тэгж хэлбэрдсэн юм ингэж баримжаагүй болгодог. Харин зүүн Европын орнууд их хурдан сэхсэн явдал бол агуулга талаа барьж байсантай нь л холбоотой. Манайх бол дэндүү хэлбэрдсэн. Гэхдээ хэлбэрдэхээс ч өөр аргагүй байсан тал бий.
    Тэр нь чухам юу вэ?
    Уламжлалт хэв шинж гэдэг юм их олон мянган жил үргэлжилсэн шүү дээ. Би нүүдлийн соёлдоо хайртай. Хайртай гэдэг нь бүгдийг уламжилъя гэсэн санаа биш. Орхих юм их бий гэж бас боддог. Нүүдэлчний амьдрал хатуу шалгууртайгаасаа гадна манайх энэ жалганд, танайх тэр жалганд хэнээс ч хамааралгүй амьдарна. Хонио төхөөрчихнө, гүүгээ бариад айргаа исгээд уучихна. Нүүгээд явчихна. Ямар ч хамаарал байхгүй. Энэ нь, одоогийнх шиг бүх юм бусдаас хамааралтай амьдрал руу ороод ирэхээр, сэтгэхүйн түвшинд хүнд байдалд орж байгаа юм.
     
    ОВООНД ӨРГӨДӨГ ГУРВАН ЧУЛУУНЫ УЧИР
    Нүүдэлчний соёлд өнөөгийн бидний ойлгож чадаагүй зүйл цөөнгүй байх шиг. Таны бодлоор бидэнд юуг нь өвлүүлээд, юуг нь гээгдүүлчихэв?
    Жишээлбэл, бидний эцэг эх нүүдэлчний дадал заншлыг хэлбэрээр нь яг мөрдүүлдэг мөртлөө, агуулгыг нь үлдээдэггүй нь их олон юман дээр ажиглагддаг. Тэгэхээр танай сэтгүүлийн хувьд үүнийг их чухал асуудлын хэмжээнд хөндөж байвал зүйтэй байх. Манай эцэг өчнөөн удаа малд яваад, надтай хамт овоон дээр очиж байсан. Миний хүү, овоон дээр гурван чулуу өргөдөг юм. Нар зөв тойроод гурван чулуу өргөөрэй гэдэг. Тэр соёл хэлбэрийн хувьд надад суусан боловч, соёлын үнэ цэнийн тухай надад суулгаагүй учраас ааваасаа “Яагаад гурван чулуу вэ?” гэж асуухгүй. Аав нас барсан, би хүүгээ дагуулаад овоон дээр очсон. Миний хүү гурван чулуу өргөдөг юм шүү гэсэн. Миний хүү өргөөд л, ингэж хүүгээс хүүд дамжин бүгд л гурван чулуу тавьж байгаа. Нэг дэх, хоёр дахь, гурав дахь чулуу ямар утгатай тухай хэн ч, хэзээ ч ярихгүй.
    Та өөрөө судалж үзэв үү?
    Би өөрийнхөөрөө бодож олоод хүүдээ хэлж өгсөн. Ер нь энд монголчуудын философи “баймж” гэдэг үг хэрэглэх нь зөв байх. Баймжид бол тэнгэр, газар, оюун ухаан гурав салшгүй нэг огтлолцол дээр байна гэж үзэж болох юм. Энэ гурвын шүтэн барилдлага дээр энэ хорвоо ертөнц оршиж байна гэж ухаардаг тал бий.
    Овоонд өргөж байгаа гурван чулуу бол тэнгэрт өргөсөн өргөл, газарт өргөж байгаа өргөл, оюун сэтгэлд өргөж байгаа өргөл юм.
    Харин нар зөв тойрдгийн учир юу вэ?
    Яагаад Монгол хүн нар зөв тойрдог юм. Үеэс үед л нар зөв тойрч ирсэн ч яагаад гэдгийг хэлэхгүй. Уг нь энэ чинь өөрөө байгаль ертөнцийн зүй тогтолтой холбогдож, оюунаар бүтсэн дадлууд байх л даа. Хэрвээ сайн томьёолох юм бол философийн том том нээлтүүдийн багцалсан хураангуй байдаг. Гегелиэс ч өндөр түвшинд хүрсэн философийн асуудал. Энэ үнэт зүйлсийг хүнд шингээхгүй хэлбэрддэг, хэлбэрийг нь уламжлаад агуулгыг нь уламжлахгүй байгаагаас өнөөдөр бид монгол хүний ёс зүй, мөс чанар ийм тийм гэж ярих болчихоод байна гэж би бодоод байна.
    Тийм байна.
    Хэрвээ бид, нар зөв тойрдог юм бол яагаад дэлхийн бүх биеийн тамирын талбай нар буруу тойруулдаг юм бол гэдэг асуулт гарч ирнэ биз? Манайх ч нар буруу тойрч байгаа. Яагаад гэдгийг тайлбарлахгүй, ямар учиртайг нь хэлэхгүй. 1964 оноос хойш олимпод оролцоод нар буруу тойроод л гүйгээд, буруу тойрч гараад медаль аваад, ирээд л нар зөв тойроод яваад байгаа. Нар зөв, буруу тойрохыг хүн л бүтээсэн. Тийм учраас энэ бол үнэт зүйл. Гэтэл бид мэдлэг гэхээр Ньютон, Эйнштейн, Менделеевийг заагаад байхаас илүүтэй, ийм том том оршихуйн тухай ойлголтуудыг яагаад тоохгүй байгаа юм гэдэгт л гол учир байгаа юм.
    АЛИВАА ХҮН ЧАДЛЫНХАА ХЭРЭЭР ЕРТӨНЦИЙН БҮХ ЮМСЫГ ӨӨРӨӨ ТАЙЛБАРЛАХЫГ ХИЧЭЭХ ХЭРЭГТЭЙ
    Та оршихуйн ойлголтыг өөрийнхөөрөө тайлж үзэв үү?
    Би үүнийг тайлахгүйгээр ямар нэг юмыг тийм байдаг гэж хэлж болохгүй. Тэгэхээр би бас тайлах гэж оролдоно биз дээ. Би энэ “нээлтдээ” баясаад байгаа юм. Бөмбөрцөг нар буруу явж хоногт тэнхлэг дээрээ нэг эргэдэг. Бөмбөрцөг 960 сая км замыг жилд туулдаг. Дэлхийн төв бүслүүр 40 мянган км юм бол, бид секундэд 30 км хурдтай явж байгаа гэсэн үг. Газрын татах хүчин, атмосферийн даралт байгаа учраас мэдэхгүй. Гэхдээ бодитойгоор явж байгаа юм. Бид үргэлжийн асар хурдтай хөдөлгөөнөөр явж байгаа учраас бидний бие 36 хэмийн дулаантай байгаа байх нь ч учиртай. Тэрэнгүй бол тийм байх ямар ч боломжгүй. Үүнийг хэн өгсөн гэж үзэж байгаа юм гэвэл, эрчим (энерги) гэж хэлж болно. Мөнхийн хөдөлгөөн. Ер нь аливаа хүн чадлынхаа хэрээр ертөнцийн бүх юмсыг өөрөө тайлбарлахыг хичээх хэрэгтэй. Тэгээд түүнийгээ бусдынхтай харьцуулахад тэр нь эрдэм болно. Минийх заавал зөв байх албагүй.
    Нар зөв эргэхийн учрыг яаж ойлгох вэ?
    Ер нь хүн бүрт энерги, хурд үйлчилж байгаа. Өөрөөр хэлбэл зургаа дахь юм уу, долоо дахь мэдрэмж дээр 27 м/с хурд мэдрэгдэж байна. Энэ хурд, эрчим тэнцвэртэй байхын тулд нар буруу эргэж болохгүй. Тэгэх юм бол бие муудна. Бөмбөрцгийнхөө эсрэг хөдөлгөөнд явж байгаа юм, бид. Тэгж энерги тэнцүүлэх энэ зарчим тогтож байгаа. Энэ миний л бодол. Худлаа байвал надад үнэнийг хэлж өгөх хэрэгтэй.
    Тэгвэл, стадионд нар буруу тойрч гүйдэг нь ямар учиртай юм бэ?
    Жишээ нь, ямар ч тойрог дотор талаар нь хэмжихэд бага, гадна талаар нь хэмжихэд их гардаг. Тэгж үзэх юм бол спортын тэмцээн явагддаг стадион чинь замбараагүй том. Гэхдээ тойргийн дотор тал богино байна гэдэг нь тодорхой. Тэгэхээр аливаа хүчийг гаргахад булчингаас гадна, хүний зүрхний ачаалал гэж байх ёстой. Тиймээс зүрхэн талд хэдий чинээ ачаалал авна, төдий чинээ их хүч зарцуулна. Гэтэл хурдан гүйхийн тулд бага хүч зарцуулж их зам туулах ёстой. Бас зүрхэн талд бага ачаалал өгөх ёстой. Иймд яаж ч тойрлоо гэсэн нар буруу тойроход зүүн тал бага ачаалал авна, баруун тал их ачаалал авна. Зүүн хөл богино, баруун хөл урт зам туулна. Ингэж байж л зүрхэнд бага ачаалал авч байна. Тэгэхлээр Грекийн олимпийг зохиосон улсууд тэнэг биш байгаа биз. Энэ бол миний “нээлт” /инээв/.
     
     
    ЕРТӨНЦИЙН ГОЛ ТҮЛХҮҮР АСУУДЛЫН НЭГ БОЛ ХУРД ЮМ
    Таны бодлоор хурд, хөгжим хоёр ямар уялдаа, харилцан хамааралтай вэ?
    Нэг сайхан хөгжим бичье гэж бодъё. Тэр миний сэтгэл татаад байгаа бүсгүйд сайхан сонсогдож магадгүй гэх замаар бол явахгүй. Яг жинхэнэ хөгжим бол тэгж бичигддэг ч эд биш. Тэгж зохиогдож байгаа юм шиг хэлбэр талаасаа харагддаг боловч, яг хөгжмийн зохиолч шинэ бүтээл гаргаж байгаа нь, бүдүүн тоймоор хэлэх юм бол 2016 настай хүнд зориулагдаж байгаа юм. Миний хийж байгаа нэг аялгуу ийм настай хүнд л зориулагдана. Хэрвээ хүнийг Христийн он тооллоор авч үзвэл шүү дээ. Тоймлоод залуучуудад, настайчуудад гэсэн ойлголт байх ёсгүй. Яагаад гэвэл өнөөдрийн төрсөн хүн гэдэг бол, энэ тооллоор нь яривал, 2016 жилийн оюуны болоод биологийн генетикийг өөртөө тээгч учраас зөвхөн өнөөдрийн бүтээгдэхүүн биш. Тийм болохоор бид өнөөдөр хөгжим зохиохдоо Моцартыг ч, Уяхан замбуу тивийг ч, Америкийн рок попыг ч авч үзэх ёстой. Тэгэхлээр шинэ бүтээл гэдэг үндсэндээ ийм түүхэн зүйлийн үр дүнд гарч ирж байгаа юм. Яаж ч бичсэн гэлээ өнөөдрийн хүн сонсоно гэж тооцож байгаа юм. Тэрнээс хуучин ийм мундаг байсан гээд уртын дуутай ижилхэн хийвэл хүн сонсохгүй. Өнөөдрийн хүн чинь асар их хурдтай явж байгаа хүн. Бидний өнөөгийн сэтгэлгээний байдал бол асар их хурдаар илэрхийлэгдэнэ. Моцартын үе, эсвэл Монголын Богд хаант засгийн үеийн сэтгэлгээний хүлээж авах тэвчээр бол урт. Харин өнөөгийн биднийх богиносчихсон. Өөрөөр хэлбэл, Богд хаант Монгол Улсын үеийн хүн энэ аяыг таван минут сайхан тайван сонсоход, яг тэр аяыг өнөөдрийн хүн сонсох юм бол ямар уйтгартай юм бэ, болиосой гэнэ. Бүх юм хурдны баримжаагаар явж байна. Энэ бол хэмнэл, аялгуу. Гэхдээ хөгжмийн зохиолч хүн XIII зуунд ийм хурдтай байсан гээд тэр болгоныг тооцоолоод суухгүй. Харин өөрийнх нь мэдрэмж тэгж явах ёстой. Хамгийн энгийнээр ярихад, цаг үетэйгээ хөл нийлүүлэх. Нийлүүлж чадсан нь таалагдана гэсэн үг. Сайн хөгжмийн зохиолч зуун жилийн дараа хүнд таалагддаг хөгжим бичиж чадсан бол нөгөө сонгодог, төгс төгөлдөр гэдэг нь болно. Моцартын үед хар мянган хөгжмийн зохиолч байсан, Моцарт л үлдэж байгаа юм. Тэр чинь бидний хурдыг мэдэрч байсан байна.
    Та оюутан байхдаа хөгжмийн бүтээл бичсэн. Тэр үед та энэ хурдыг мэдэрдэг байсан уу?
    Мэдэрдэггүй байсан. Технологид л суралцсан. Энэ туйпууг хаана өрөх вэ, үүний даац нь хэд вэ гэдэг шиг, төчнөөн бичвэл уртаддаг, тийм оркестрийг их овоолох юм бол чангаддаг, зөөлөрдөг гэсэн технологид л сурсан. Технологи сурч явахад авьяастай хүнийх бол мөнхийн бүтээл болдог тал бий. Авьяастай хүмүүс технологийг нь сурч байхдаа дэлхийн бүтээл хийсэн байдаг. Тэр бол оюун генийн чадамж. Хичнээн хүн хөгжмийн дээд сургуульд сурдаг гэж бодно. Хэд нь үлддэг гэж бодож байна. Зуугаас тав юм уу, дөрөв нь л үлддэг. Хурдыг мэдэрдэг нөхөр л үлдэнэ шүү дээ. Хурд, хөдөлгөөн гэж бидэнд байгаа учраас цус халуун байна. Жишээ нь, хүүхдийн халуун 38 хэм гэхэд гайгүй байдаг. Биднийх 36 хэм, хурд удааширч байгаа. Хүүхдийн бүх юм хурдтай. Бүх нарийн эд эсүүд нь асар хурдтай байна гэсэн үг.
    Та Киевийн консерваторийг хөгжмийн зохиолч, хөгжим судлаач мэргэжлээр төгссөн. Энэ хоёр мэргэжлийн ялгааг тайлбарлаж өгнө үү?
    Хөгжмийн зохиолч нь илүү сэтгэгч талдаа. Хөгжим судлаач нь илүү ухаарагч талдаа. Оюуны нилээн өндөр түвшинд ангилал хийх чадвартай байх хэрэгтэй. Хоёуланд нь авьяас хэрэгтэй. Хүч, цаг, тэвчээр хэрэгтэй. Хөгжим судлаач бол ядахдаа гурван цаг номын санд тэвчээд суудаг байх хэрэгтэй. Хөгжим зохиож байгаа хүн гурван цаг хөгжим тоглох хэрэгтэй биз дээ? Тэр талаараа бол ижил. Аль нь ч ялгаагүй инженерийн мэргэжил, инженерчлэл. Нэг нь бол зохион бүтээгч. Өөрөөр хэлбэл, хөгжмийн зохиолч шинэ хэлбэр (формыг) бий болгоно. Судлаач бол энэ хэлбэр юу вэ гэдгийг ухаарна. Яагаад энэ хэлбэр ийм байна. Тийм л асуудал. Тэрнээс биш хөгжим судлаач хүн илүү их уншсан байх хэрэгтэй, илүү их философийн мэдлэгтэй байх ёстой гэсэн тийм юм бол байхгүй. Ер нь судлаач хүн бол тийм түүхэн зүйлүүдийг баримтаар нь баримжаалдаг байх хэрэгтэй.
    Хөгжмийн зохиолч бол түүхэн зүйлүүдийг тухайн нийгмийнх нь сэтгэл хөдлөлийн түвшнээ баримжаалах ёстой. Өөрөөр хэлбэл 21-р зууны хүн “Боингоор нисэж байхад ийм хөгжим тоглуулж байгаа бол, Моцартын үед морин тэргээр явдаг байхад ийм хөгжим зохиосон байна гэдэг тэр хурдыг хөгжмийн зохиолч мэдэрч байх хэрэгтэй. Их ондоо хүмүүс шүү дээ.
    Ер нь нэг л асуудал байдаг. Энэ бол хурд. Ерөөсөө ертөнцийн гол түлхүүр асуудлын нэг бол хурд юм. Үүнийг шинжлэх ухаан бол лавтай сайн хэлдэггүй. Үүнийг би л ингэж өөрийнхөөрөө тайлах гэж оролддог. Энэ бүхний учрыг олсон цагт л нийгэм, шинжлэх ухаан, дайн дажин, урлаг соёл, анагаах ухаан бүгд үүнтэй холбоотой болох нь ойлгогдоно. Хурд бол хүч агуулна. Орчлон дээр, зогсож байгаа юм гэж нэг ч байхгүй. Тийм хүч бол байгаа.
    Таны дипломын өнгө ямар вэ? Онц төгссөн гэсэн үг бичигдсэн байдаг уу?
    Байсан. Бас өнгө нь улаан. Хоёр мэргэжлээр төгссөн болохоор улсын шалгалтын хоёр тогтоол байдаг юм. Миний нэг мэргэжил хөгжим судлаач гэж бичигддэг боловч дотроо их нарийн ангилалтай. Инженерүүд их нарийн ангилалтай байдаг шиг, хөгжим судлаач ялгаа байхгүй. Би бол хөгжмийн түүхч биш. 13-р зуунд тийм хөгжим, морин хуур яг төдийд бүтээгдсэн гэдэг бол миний асуудал биш. Харин яагаад морин хуур байгаа юм, яагаад ингэж дуугарч байна, яагаад энэ бүхэн холбоотой юм гэдэг л миний асуудал. Түүнээс биш морин хуур гурван чихтэй, дөрвөн чихтэй байсан, дөрвөлжин, гурвалжин байсан гэдэг бол миний асуудал биш. Бүр нарийвчилж хэлбэл, яагаад морин хуурын дуу, энэ хөгжмийн зэмсэг сэтгэл хөдөлгөөд байна вэ гэдэг л миний асуудал. Бусад нь бусад инженерийн асуудал.
     
    Ю.ЦЭДЭНБАЛ ДАРГА ЯВАХААСАА ӨМНӨ ИХ МАРТАМХАЙ БОЛСОН
     Ю.Цэдэнбал дарга таныг Намын төв хороонд анх ажилд авсан гэдэг. Ю.Цэдэнбал даргын тухай ямар дурсамж тод үлдсэн байдаг вэ?
    Ю.Цэдэнбал дарга бол нийгмийн ухаан, эдийн засгийн шинжлэх ухаан, улс төр эдийн засгийн ухаан, марксизм ленинизмийн онол гэх мэт чиглэлээр бусдаасаа толгой өндөр байсан гэж боддог. Арга байхгүй удирдагч, манлайлагч. Ярьж байгаа, бичиж байгаа, уншсан гээд ямар ч асуудалгүй. Маш их сахилга баттай. Хувийн болоод хувьсгалын сахилга баттай. Энэ бол “лидер” хүний онцгой чадвар. Нэгэнт толгой өндөр учраас бүгд үг дуугүй хүлээн зөвшөөрнө. Миний үед шүү дээ. Ц.Лоохууз энэ тэр гэж өөрийнх нь үеийнхэн сөргөлддөг байсан л байх. Миний үед бол эцэг хүн шиг гэсэн үг. Их сонин шүү. Юманд их хүрц сайтай. Намын төв хорооны ажилтан гээд өрөөнд сууж байхад гэнэтхэн Ю.Цэдэнбал дарга ороод ирж мэднэ шүү. П.Очирбат гуай ч юм уу, Н.Багабанди гуай манай өрөөнд ороод ирнэ гэж би бол төсөөлөхгүй байна. Тэгээд ч Н.Багабанди, П.Очирбат нар Ерөнхийлөгч болсныхоо дараа энгийн ажилтны өрөөгөөр ер нь орж байсан гэдэгт ч би итгэхгүй байна. Ю.Цэдэнбал дарга бол ороод ирнэ. Ёстой онгойлгож үзнэ шүү. Гуанзанд орчихсон л явж байна. Ордноор хуушуурын үнэр үнэртлээ гээд зааг тавиулна. Тийм бүх юманд хариуцлагатай. Ер нь ороод ирнэ л гэж бодож байх ёстой. Ороод ирнэ. Одоо бол Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгчийг ороод ирнэ гэж бодохгүй л байна. Гэтэл Ю.Цэдэнбал дарга бол тийм хүрцтэй хүн. Яахав, авгайнхаа үгэнд ордог энэ тэр юм байсан байх. Авгай чинь өөрөө бас бусад улс төрийн товчооны гишүүдийн авгай нараас бүтэн биш гэхэд, хагас толгой ч дээгүүр байж мэднэ. Соёлтой, юм уншиж мэдчихсэн айхтар авгай. Ер нь авгай дураараа байсан нь бол үнэн. Тэгэхдээ авгайг бол Оросын тагнуул юм уу, Оросын бодлогыг яг тэдний заавраар хэрэгжүүлэгч байсан гэдэгт би нэг их сайн итгэдэггүй. Манайхан авгайн нэрээр бие биенийгээ дээш доош нь унагаж хэлмэгдүүлэх маягийн юм болж байсан нь бол зөндөө. Тийм учраас авгайгаас их айна. Тэгээд л ажилгүй болох, эсвэл дэвших магадлал их өндөртэй. Авгай их итгэмтгий, цагаан сэтгэлтэй. Нүгэлтэй итгэмтгий. Муу л гэвэл муу, сайн л гэсэн бол сайн. Тийм авгай байсан. Юм хийхийн төлөө бас их сахилга баттай. Хүүхдийн парк, хуримын ордонд нэг мэдэхэд л яваад оччихно.
    Үнэхээр Монголын хүүхэд багачуудын төлөө, соёлын төлөө их зүйл хийсэн хүн дээ.
    Би нэг айхтар загнуулж билээ. Цагаан морьтой хүүхэд давхиж ирээд гэрийн гадаа бууж ороод, хайрцаг нээгдээд “Боролдойн цаг” эхэлдэг. “Боролдойн цаг”- ийг хүмүүс мэднэ дээ. Тэрнийг чинь зайлуул, авгай захиалж хийлгэсэн юм. Манайх хүүхэлдэйн бүтээл хийж чаддаггүй. Орост л хийлгэсэн. Тэгээд нэвтрүүлгийг нээх гээд Адьяа дарга гурвуулаа үзье, ямар болсон бол гээд очсон. Очоод үзсэн чинь гоё юм аа. “За яаж байна?” гэж надаас асууж байна. “Их сайхан болжээ, Анастасия Ивановна. Үгүй, энэ морьтой хүн чинь ирээд мориныхоо буруу тал руу буучих юм” гэсэн чинь уурлаад, “Чаддаг юм бол чи зөв тал руу нь харуулаад зурчих. Чи чаддаг юм бол өнөө шөнө зураатах” гэсэн. Тэр чинь хөдөлгөөн болгоноор нь зурна шүү дээ. Тэгээд би ялагдаад одоо хүртэл тийм хэвээрээ. Бас их сонин. Намар байсан юм, есдүгээр сард. Тэр үед яасан ч их бороо ордог байсан юм. Энэ үндэсний телевизийн хойгуур дандаа гэрүүд, өөр юу ч байхгүй. Хэдэн том хонхортой. Нуль борооны ус, шавар. Тэр айлуудын хүүхдүүд бөөн шавар шороо болчихсон нүцгэн тоглож байна. Бид гурав гарч ирээд унаагаа хүлээгээд зогссон. Тэгсэн чинь “Адьяа дарга аа, энэ Монголын хүүхдүүдийг хэзээ нэг цэцэрлэгт бүрэн явуулдаг болно доо” гээд нүдний нулимс нь гарч байсан. Үнэн сэтгэлээсээ, үнэхээр уйлаад байгаа юм. “Яаж энэ хүүхдүүдийг шаварт зууралдуулахгүй цэцэрлэгт явуулах вэ, яаж бассейнтэй болгох вэ, Адьяа дарга аа” гээд нулимс нь цуваад байсан.
    Ю.Цэдэнбал дарга сүүлийн жилүүддээ эрүүл мэндийн хувьд ямар байсан талаар маргаантай байдаг шүү дээ. Танд ажиглагдсан юм байдаг уу?
    Ю.Цэдэнбал дарга явахаасаа өмнө их мартамхай болсон. Энийг одоо ер нь бас бодитойгоор дүгнэдэг байх хэрэгтэй. Тэгэхгүй бол 70 жил оросууд бид нарыг колоничилсон, 70 жил Коминтернээс авахуулаад ингэсэн, хамгийн сүүлчийн удирдагчийг маань аваачаад ухаан мэдрэлийг нь тийм болгосон гэж бичээд, яриад байна. Манай дарга бол үнэхээр айхтар мартамхай болсон. Явахаас нь тав хоногийн өмнө билүү, хөгжмийн зохиолч Д.Мяасүрэн гуайн талаар би хүсэлт тавиад, Цэдэнбал дарга Ардын жүжигчин цол олгосон юм. Шагнал гардуулах тусдаа өрөө гэж байгаагүй. Дарга өөрийнхөө өрөөнд л өгчихнө шүү дээ. Тэгээд өрөөндөө оруулж шагнал өгөөд, би Хөгжмийн зохиолчдын холбооны даргын хувьд дагуулж орж, арван хэдэн минут дарга ярьж суусан. Тэгэхэд сургуульд анх орсноо дунд нь нэг минутын зайтайгаар яг давтаад гурван удаа ярьж байгаа юм. Өгүүлбэр ерөөсөө солихгүй. Тийм байсан. Тэгэхээр оросууд ухаан санааг нь самууруулсан гэх нь их зовлонтой. Оростой ч, Хятадтай ч бид чинь мөнхөд л хөршүүд шүү дээ. Тэгээд л нэг юм болохоор нэгийгээ, нөгөө юм болохоор нөгөөхийгөө дагаж байсан. Гэхдээ энэ хоёрыг алгасаад, цоолоод, цойлоод хөгжих тун хэцүү шүү. Жаахан бодитой хандах хэрэгтэй юм. Бид нар чинь яг яст мэлхий шиг байхгүй юу. Яст мэлхий хуягандаа ордог. Ямар ч лидер гарч ирээд энэ яст мэлхийн орон зайнаас гарах боломжгүй. Тэгэхээр мэлхий байхын тулд хуягаа бодох хэрэгтэй биз дээ.
    Одоо бид ямар байдалд байна гэж та бодож байна?
    Бид энэ хоёрынхоо аяыг зөв олох ёстой юм шиг. Яг амортизатортай адил. Энэ тал дээр бид алдаж байгаа юм шиг санагддаг. Бид дэлхийн хоёр супер гүрнээр тойруулсан. Гэхдээ хоёр супер гүрэнтэйгээ хиллэхдээ өөрийнхөө үндэстэнтэй харь орон болж хиллэдэг. Хөлөнбуйраас авахуулаад Шилийн гол, Баян нуур, Алшаа, Шинжаан Уйгар, Алтайн БНУ, Буриад гээд Монгол Улс монгол угсаатантайгаа харь болж хиллэж байгаа геополитикийн онцлогтой. Монгол Улс хан үндэстэн, орос үндэстэнтэй хиллэж байвал бас өөр. Тэгэхгүй монголтойгоо хиллэнэ. Хоёр Солонгос чинь нийллээ л бол Солонгос шүү дээ. Хоёр Герман нийлээд л Герман болчихсон. Манайх өнөөдөр монголчууд нийллээ гэж мөрөөдөхөд орос хүнтэй, хятад хүнтэй, монголчуудтайгаа давхар давхар юм болно. Ингэж мөрөөдөөд мөрөөдөөд биелэх нь тун хэцүү биз дээ. Тэгэхдээ мөрөөдөх сайхан. Би ч мөрөөддөг нэгэн. Монгол Улсаа тойрсон монгол угсаатантайгаа хэл соёлын хувьд нэгдмэл байхын төлөө биднийг юм хийхэд хоёр хөрш маань хорихгүй шүү дээ. Жишээ нь, Буриадад цагаан сараа аятайхан хийхэд нь бид туслах ёстой. Өвөр монголд аятайхан дуу дуулахад нь ч бас дэмжих хэрэгтэй. Эд нар чинь үргэлж л бидэн рүү хэл соёлын хувьд “Алтан гадас” шиг ширтэн харж байдаг. Асуудал үүсэхэд бид орчуулагчгүй нэг хэлээр ярьж, нэг дуу дуулдаг байвал мөн сайхан аа. Монгол үндэстэн гурван сая биш, 20 саяулаа Монголоор ярьдаг, Монгол дуу дуулдаг баймаар байна шүү дээ. Ерээд онд гэхэд, бид дотооддоо үндэсний эв нэгдэл гэдэг юмаа барьж авч чадаагүй. Үүнээс болоод тэр Улс төрийн товчоо шууд огцордог руу очсон. Энэ бол системдээ ч биш, үндэсний эв нэгдэлтэй холбоотой. Үндэсний гэсэн тэр хүчтэй зүйл аль ч талдаа бие биенээ олж чадаагүйтэй холбоотой гэж би мунхагладаг юм шүү дээ. Одоо ч тийм л байна.
     
    ГАДААД ПАСПОРТ ГЭДЭГ ЧИНЬ УЛС ТӨРИЙН ЭРХ ЧӨЛӨӨНИЙ ЧУХАЛ ХЭЛБЭР
    Ардчилсан хувьсгалын талаар та ямар бодолтой байдаг вэ? Тэр үед бид яах ёстой байсан юм бол?
    Түүхийг засварладаггүй. Болсон юм болоод л өнгөрсөн. Гэхдээ яг бодлогын түвшинд, “За огцоръё, гэхдээ хуучнаасаа ийм юмаа ав, шинээсээ ийм юмаа авъя” гэсэн тэр үндэсний эв нэгдлийн тогтолцоон дээр юм хийж сайн чадаагүй. Би тэгж ойлгодог юм. Тэр үед би Соёлын яамны нэгдүгээр орлогч сайд байсан. Яаж ч чадаагүй. Түүнээс биш энэ өөрчлөлтийг цаг нь эртэдсэн, оройтсон зүйл байхгүй яг цагтаа л болсон гэж боддог. Үүнийг нэг их хувь хүн рүү биш, түүхэн завсарт “яст мэлхий хуягаа онгойлгосон” үйл явдал гэж хардаг. Их хол харагдсан, Америк хүртэл харагдсан. Данзангийн үед бол Япон харагдсан. Харин хоёр хөршийнхөө тухайд л бодож чадаагүй юм бий байх. Тавантолгойн нүүрсийг шуудайнд хийгээд онгоцоор зөөхгүй шүү дээ. Энэ хоёроор л дамжина. Ямар ч арга байхгүй. Хүмүүс янз бүрийн хувилбар ярьдаг л даа. Хятад маягийн эдийн засгийн эрх чөлөөг эхлээд өгөх байсан энэ тэр гээд. Би бол яг тэгж боддоггүй юм. Хэрвээ улс төрийн эрх чөлөөг нь жаахан сүүлд өгсөн гээд бодвол, ямар ч байсан монгол хүн болгон гадаад паспорт авах боломжгүй болно гэсэн үг шүү дээ, тэр үед. Гадаад паспорт гэдэг чинь, бүдүүлгээр ярих юм бол, улс төрийн эрх чөлөөний нэг чухал хэлбэр. Дахин хэлэхэд, өнгөрснөө өөрчлөөд эргээд давтаж болдоггүй, харин сургамж авдаг.
    Ер нь ардчилсан хувьсгал гарах хөрс суурь хэрхэн бүрэлдэж байв? Өөрчлөн байгуулалт их нөлөөлсөн, тийм үү?
    Ардчиллын тухай бол 1989 оноос л ярьсан. Ц.Намсрай гуай бүр 1984 онд “Энх тайван социализмын асуудал” сэтгүүлд “Монголыг монголоор нь хөгжүүлнэ” гээд өгүүлэл бичсэн шүү дээ. Оросуудаас дарамт авч л байсан, бичиж л байсан. Мандухай хатны зохиолыг боловсруулаад киног нь хийсэн. Ер нь Горбачёв бол ЗХУ задрах суурийг тавьсан гэдэг. Тэгэхдээ Горбачёвийн тэр “перестройка” гэдгийг яг одоогийн улс төрийн агуулгаар томьёолж үзэх юм бол, нам төвтэй төрийг төр төвтэй болгох гэсэн л үзэл санаа гэж ухаарч болно. Нам ерөөсөө дэндүү их оролцож байна, хатуу байна. Намын оролцоог багасгая гээд орж ирсэн үзэл санаа. Энэ перестройкийг тасалдуулахгүйгээр Зөвлөлтөд юм уу, Монголд ч тэр зөв ухаараад явсан бол ЗХУ ч арай зөөлөн ойчих, манайх ч арай зөөлхөн гарах боломж байсан байх. Тэр перестройкийг нарийн тооцоод явсан бол, ардчилсан хувьсгалын тэр өөрчлөлтийг, тэр уламжлалыг зөв мэдэрсэн бол их чанга ойчихгүй байсан гэсэн бодол надад байдаг. Барууныхан манай онцлогийг сайн мэдэхгүй л дээ. Би 1989 оны тавдугаар сарын 17-нд тавьсан Хөгжмийн зохиолчдын тавдугаар их хурлын илтгэлдээ ардчиллын тухай бүхэл бүтэн томьёоллууд оруулсан байдаг юм. 1989 оны 12 дугаар сард ардчиллын анхны цуглаан болохоос хагас жилийн өмнө гэсэн үг.
    Тэр үед би сэхээтнүүдийг хэлмэгдүүлсэн 1937 оны тухай маш ширүүн илтгэл тавьсан. Л.Түдэв гуай “Үнэн” сонинд байсан тулдаа л миний илтгэлийг гаргаж байсан даа. Залуу уран бүтээлчдийн хоёрдугаар зөвлөгөөн ч бас миний зохион байгуулалцсан ажлын нэг. Тэр хурлыг удирдаж байхдаа үг хэлүүлнэ гээд Бадар-Уугантай урьдчилаад ярьсан байсан юм. “Би үгээ ацаглаад Сүхбаатарт өглөө” гэхэд нь зогсоолгүй Дарь. Сүхбаатараар үгийг нь хэлүүлээд, ардчилал болон улс төрийн талаар үг хэлдэг чинь тэр байхгүй юу. Энд би юу хэлэх гээд байна гэхээр, аливаа нэгэн улс төрийн болон нийгмийн томоохон өөрчлөлт тохиолдлын байх нь ховор гэх гээд байна.
    Ер нь аливаа ийм зүйл бол шууд нэг хүн санаачлаад гаргаад ирдэг зүйл ч биш. Нийгэм, дэлхий дахины үйл явцтай уялдаа холбоотой л бий болдог. Тохиолдлын зүйл гэж тун ховор. Тохиолдлын баатар ч гэж бас л ховор шүү дээ.
    Ардчилсан хувьсгал жам ёсны зүйл байсан гэж та хэлэх гээд байна уу?
    Одоо хувьсгал гэж ярих болж. Ардчиллын үйл явц бол яг цаг үеийн хувьд цагаа олсон, жам ёсны юм болсон. Дахиад л нөгөө яст мэлхийн үлгэр болсон. Монгол орон, Монгол Улс ер нь ингэж л ирсэн. Иймд яг тухайн цагаар нь юмыг хэмжихгүй бол, болоод өнгөрсөн юмыг өнөөдрийн цагаар хэмжиж хэрхэвч болохгүй. Ю.Цэдэнбал даргыг 1976-1978 онд Улаан талбайд очоод “Монгол танай нөлөөнөөс гарна” гээд өлсгөлөн зарлана гээд бодоод үз л дээ. Тэгэхээр Ю.Цэдэнбал даргад өөр ямар ч хувилбар байгаагүй. 1990 оныг ч тэр үетэй нь л харьцуулж дүгнэнэ. Түүнээс биш өнөөдрөөр хараад хэрэггүй.
    1990 оны ардчилсан хувьсгалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн “Мандухай цэцэн хатан” киноны хөгжмийг та бичсэн. Монголчуудын сэргэн мандлын үеийг харуулсан кино гэж яригддаг. Энэ тухай та юу хэлэх вэ?
    Соёлын хувьд шинэ сэргэн мандлын үе л дээ. Харин хоёр их гүрний түүхэн цаг хугацаанд аялдан дагалдахаас өөр гарцгүй байсан тэр үеийг одоо харахдаа Өндөр гэгээнийг урвагч, Галдан бошигтыг хядагч гэж мөргөлдүүлэх, сүүлд Ю.Цэдэнбалыг золиослогч гэх мэт өнөөчилсөн дүгнэлтүүд бол бидэнд сайн юм авч ирэхгүй. Би бол тэднийг эх орончид гээд бодчих дуртай. Жишээ нь, Манжийн 200 жилийн дарлалд байсан гэдэг нь, тэд дарласан гэхээсээ илүү, зүгээр л хаягдсан хязгаар нутаг болгосон нь бол үнэн. Хан үндэстэн суурьших, газар хагалах зэрэг чинь хямгатай хязгаартай л байсан. Монгол Улс хэчнээн ядарсан ч ухаантан, мэргэд эв эеийг нь олоод тогтоож л байсан.
    Та 1992 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод хоёр жил орчим ажиллаад өөрөө татгалзсан. Шалтгаан нь яг юу байсан бэ?
    Албан ёсны бичиг баримт, тэмдэглэлүүдэд миний өргөдөл өгсөн, их хурлаар хэлэлцсэн, их хурлаас гарсан шийдвэр нь бол биеийн эрүүл мэндийн байдалтай холбоотой. Анхны УИХ байсан учраас Үндсэн хуультай нийцүүлэхийн тулд бүх хуулийг цоо шинээр гаргах ёстой байсан. “Иргэний хууль” гэж айхтар социализмын үеийн хууль байлаа. Түүнийг задлах шаардлага байсан. Зохиогчийн эрхийн тухай, Патентын тухай хуулиудыг байх хугацаандаа батлуулсан. Соёлын тухай хууль бол батлагдах шатандаа очсон байсан. Ер нь миний үүрэг хангалттай биелсэн гэж үздэг. Боловсрол, гадаад харилцаатай холбоотой хуулиуд, Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлалууд гарсан байсан. Бид чинь дэндүү их суудаг байсан юм. Долоо хоногийн дөрвөн бүтэн өдөр нь нэгдсэн чуулган хийдэг. Ирцийг бол яг арван жилийн хүүхэд шиг бүртгэнэ. Шөнө хоёр, гурван цагт л тардаг. Тийм Их хурал байсан. Эрүүл мэнд ч тийм сайнгүй байсан. Миний хувьд, хүний нас нэг л юм чинь энэ насыг яаж өөртөө ханамжтай, бусдад хэрэгтэй өнгөрөөх вэ гэж дүн тавих ёстой доо. Тэгэхээр өөртөө ханамжтай байх нь бол энэ уран бүтээл, эрдэм шинжилгээний ажил. Бусдад өгөөжтэй нь ч ялгаа байхгүй. Тийм учраас би их улс төрөө зогсооё. Ер нь улс төр гэвэл одоо хүртэл МАН-ын бага хурлын гишүүн, би улс төрд оролцсоор л яваа. Тэгэхдээ яг их улс төр гэдгийгээ зогсоох нь чухал юм байна гэж бодсон. Тэгээд бодчихоор дахиад хоёр жил надад харамсалтай байгаа юм. Хөгжмийн зохиолч хүний хувьд хэн ч бай бүгд л миний сонсогч. Улс төрийн тогоонд их удаад, тэгээд түүнд дуртай болбол хөгжмийн зохиолоо хаях хэрэгтэй болж байгаа юм, явж явж. Тэгээд л ийм сонголт хийсэн.
     
    МАНЛАЙЛАХ ГЭЖ БАЙГАА БОЛ “ҮЛГЭР ЖИШЭЭ” ҮЗҮҮЛЭХ ЁСТОЙ
    Нэгэнт хоёулаа улс төр яриад эхэлсэн юм чинь танаас улс төрийн хэдэн асуулт асууя. Таны бодлоор, улстөрч гэж хэн юм? Улстөрч хүн ямар байх ёстой вэ?
    Ёстой өөрийнхөө бодлоор л хэлбэл; Улс төрч гэдэг бол УИХ-ын гишүүн гэсэн үг биш гэдгийг л шууд хэлмээр байна. УИХ-ын гишүүн бол улс төрийн тогтолцооны түвшин дэх улс төрийн сонгуульт ажил. Харин улстөрч гэдэг бол албан тушаал биш гэдгийг ойлгомоор байгаа юм, ядаж. Засгийн газрын гишүүнийг улс төрийн албан тушаалтан гэдэг болохоос улстөрч гэж хэлдэггүй. Улс төрийн албан тушаал, томилгоо гэж ярьдаг. Улс төрийн ажил учраас улстөрч гэж ярьдаггүй. Тэгэхлээр УИХ-ын гишүүн болчихоод тангараг өргөснийхөө маргааш “Улстөрч бид ард түмнийхээ санал онолыг сонсож улс орноо хөгжүүлэх хэрэгтэй байна” гэсэн санаа хэлж байгаа олон залуусыг би харсан. Тэгэхээр тэр хүн бол ард түмний эд эс биш болж хувирч байгаа юм шиг. Зааглаж, ард түмнээс тасарсан гэдгээ л зарлаж байгаа хэрэг шүү дээ. Ингэхэд өөрөө хэн болж таарч байна.
    Тэгэхлээр жинхэнэ улстөрч гэдэг бол улс орны, энэ үндэстнийхээ өнгөрснийг бараг мэддэг, өнөөдрийг бараг ухаардаг, маргаашийг бараг төсөөлдөг, энэ мэддэг ухаардаг төсөөлдөг нь дэлхийн улс гүрнүүдийн хөгжиж ирсэн зүй тогтолтой харьцуулагдсан, бие даасан тийм зарчим илэрхийлэгчийг улстөрч гэж болно.
    Би ингэж ухаарч байгаа юм. Зүгээр өөрийнхөө юмыг мэддэг, бусад улс орон яаж байгааг төсөөлөхийг ч хүсдэггүй хүнийг бол яг өнөөдрийн парламентын түвшинд улстөрч гэх боломж байхгүй.
    Өнөөдөр манайд таны тодорхойлсон шиг улстөрч байна уу?
    Өнөөдрийн улстөрчийг өнөөдрийн нийгмийн хүн нь сайн, муу гэж тодорхойлоход үнэхээр харьцангуй. Би хэрвээ “тэр бол сайн улстөрч” гэх юм бол бараг алдах магадлал өндөр. Яагаад гэвэл, зогсдоггүй хоёр юм байна шүү дээ. Хурд, цаг хугацаа хоёр. Тэр хоёр ямар нэгэн хэмжээгээр хэмжээс нь өөрчлөгдсөн цагт л дүгнэлт хийх нь арай бодитой. Жишээлбэл, “За байз нэлээн сайн улстөрч чинь ер нь А.Амар сайд байсан юм байна” гэдэг ч юм уу. Тэгвэл боломжтой. Өөрөөр хэлбэл олон морь уралдаж байхад яг энэ түрүүлэх нь дээ гэх хэцүү байдаг. Түрүүлээд ирчихсэн тохиолдолд, түрүүллээ гэдгийг нь мэдэж байж хэлэх боломжтой. Тэгэхлээр одоо хэлэхэд бол хэцүү. Ухаандаа улс төрийн талаар баримжаатай хүмүүс бол бий л дээ. Жишээлбэл, С.Баяр ч юм уу, улс төрийн талаар баримжаатай. Залуучуудаас ардчилсан намын ч билүү М.Батчимэг гээд бүсгүй байдаг ч юм уу, тийм баримжаатай хүмүүс байдаг гээд яриад байж болно. Эдийн засгийн талаар гэх юм бол Р.Амаржаргал ч гэдэг юм уу, баримжаатай. Эд нарыг би сайн улстөрч гэж тодорхойлж байгаа юм биш. Тэр бол өөр асуудал. Зүгээр ийм баримжаатай хүмүүс хувь хүнийхээ хувьд, эрдэм мэдлэгийн хувьд том хүрээгээр сэтгээд, бодоод, бусад ухаантны өндөр дэмжлэгийг аваад, ийм хүмүүс бусад ухаантанд өөрийнхөө баримжааг тулгах биш, бусад ухаантны баримжааг өөрийнхөө баримжаатай жишиж үзээд шийдвэр гаргадаг. Тийм хүмүүс л том улстөрч байх ёстой. Гэтэл тийм хүмүүс одоо хэр зэрэг их байна гэдэг дээр л асуудал гарч ирээд байгаа. МАН, АН гээд том намуудад ийм баримжаатай хүн зөндөө л байдаг байх. Гэхдээ том улстөрч гэдэг бол баримжаанаас гадна, хуучнаар бол их “үлгэр жишээч” хүн байх хэрэгтэй. Манлайлах гэж байгаа юм бол “үлгэр жишээ” үзүүлэх ёстой шүү дээ. Ядаж л элдэв хэл ам, хэрэг чаргад орооцолддоггүй байна биз.
    Улс төрд сайн хүн гэж байдаггүй, муу хүн гэж байдаггүй гэдэг. Та үүнийг юу гэж тайлах вэ?
    Энэ бол хүн чанар, хүний дотоод мөн чанар, хүний ёс зүйтэй нь холбож байгаа зүйл огт биш. Өөрөөр хэлбэл, эрх ашиг гэж юм байна аа л гэж байгаа юм. Эрх ашгийн тухай асуудал бол “Өөрийнх нь зорьж, хүсэж байгаа эрх ашигт таарвал дайснаа ч авна. Таарахгүй бол нөхрөө ч хөнөөнө” л гэсэн үг. Эрх ашиг нь хэнд үйлчилж байгаагаас хамаараад тунгалаг уу, шударга уу, эс тунгалаг уу, эсвэл бидний энгийн яриагаар ард түмний эрх ашигт нийцэж байна уу, эс нийцэж байна уу гэдэг тухайн тэр шалгуур нь өөр өөр. Тэр эрх ашгийн шалгуур нь жинхэнэ эх орон, улс гүрнээ гэсэн эрх ашиг байвал, нөгөө манлайлагч чинь нөхөр, дайснаа зөв олоод л явна гэсэн үг.
    Улстөрч болно гэсэн залуус олон байгаа шүү дээ?
    Тэд улстөрч болъё гээд байгаа юм уу, улс төрийн албан тушаалтан болъё гээд байгаа юм уу. Улстөрч болъё гэвэл одоо биеэ бэлд. Гэрээ бэлд, тэгээд улс төр лүү яв. Бие чинь байна шүү дээ. Одоо дэлхийг тооцоолохгүй Монгол гэж байхгүй. Монголын улстөрч гэдэг бол “дэлхийн” улстөрч байж гэмээнэ л монголын улс төрч болно. Яаж ч мунхаглалаа гэсэн дэлхийн хэмжээгээр л бодохгүй бол монголын улстөрч байх боломж байхгүй. Тийм учраас дэлхийн хүний түвшинд л өөрийгөө бэлд. Харин битгий хөөрөг бариад, морь уяад давхиад бай.
    Олон залуу гишүүн, төлөөлөгч нартай боллоо. Тэд нарын дотроос таны бодлоор арай дөнгүүр, жаахан баримжаатай гэсэн хүн хэр их байна?
    Одоохондоо ерөөсөө мэдэгдэхгүй байна. Баримжаатай нь одоохондоо ил гарахгүй байна. Баримжаагүй нь л ил гарч ирж байх шиг.
     
     
    ХУУЛЬ ТОГТООГЧ ШҮҮ ДЭЭ, ЭНЭ НӨХӨР
    Улстөрчдөөс жишээ аваад асууя л даа. С.Жавхлан, Н.Номтойбаяр, Ц.Элбэгдорж гээд энэ гурван хүний талаар та юу гэж хэлэх вэ?
    Юу ч гэж хэлэхгүй.
    Жишээлбэл, С.Жавхлан гишүүн морио унацгаая, дээлээ өмсөцгөөе гэж уриалдаг. Үүнийг та дэмждэг үү?
    Үзэл санааг нь дэмжиж байна. Ер нь бол ямар нэгэн зүйлд уриалснаар, шийдвэр гаргаснаар, хүч хэрэглэж ч юм уу, албадлагаар хэрэгждэг юм биш. Аливаа зүйл тогтолцооны түвшинд очиж байж л хэвшдэг. Энэ агуулгаар нь асуудлаа бодож байгаа бол би дэмжиж байна. С.Жавхлан гишүүн морио унуулахын тулд “Морио унацгаая” гэхээсээ илүүтэйгээр, УИХ дээр морио унах ямар хөшүүргийг эрх зүйн түвшинд бий болгох вэ гэдэгт л анхаарах ёстой. Тэрийг нь түрүүлж бодоод байх юм бол, С.Жавхлан гишүүн улстөрч болох гээд байна гэж би үзэх гээд байна шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл, тогтолцооны түвшинд шийдвэрлэх ёстой. Аливаа асуудлыг тогтолцооноос гадуур шийдэж болохгүй. Жишээ нь, тариаланчдад манайхан урамшуулал өгч байгаа. Эмнэг сургаж байгаа хүнд урамшуулал өгч байгаа юу? Зуун эмнэг сургасан хүнд ямар урамшуулал өгч байна вэ? Мориор малаа хариулж байгаа хүнд урамшуулал өгдөг үү? Энийг л С.Жавхлан бодох ёстой юм. Яагаад гэвэл мотоциклиор битгий малаа хариул аа гэдгийг хэлж болно. Мотоциклиор малаа хариулах нь ирээдүйд ашиггүй ч гэсэн өнөөдөр хамгийн их ашигтай. Цаг хожно, мөнгө хожно, олон юм хожно. Мориор хоёр цаг явах юмыг 10 минутад явна. Ядрахгүй. Мэдээж ирээдүйд эрүүл мэндэд ямар вэ гэдгийг хэлж чадахгүй. Морин дээр нэг цаг салбаганахад ирээдүйд миний түрүү булчирхайнд юм уу, бөөрөнд хэрэгтэй гэдгийг ярих хэцүү. Яагаад гэвэл өнөөдөр гэдэг бас л чухал шүү дээ. Маргаашийн өөхнөөс өнөөдрийн уушги гэдэг.
    Тэгэхлээр яах ёстой вэ?
    Монгол Улс дэлхийн улс орнуудаас хоцрохгүй технологийн соёлтой, сонгодог нүүдлийн соёлоо хадгалсан ийм монгол үндэстэн байх ёстой гэж зорьж байгаа биз дээ. Зах зээлийн эдийн засагтай. Одоо тэгвэл тэрийгээ л хий. Мотоцикль унасан хүн өнөөдөр цаг хожиж байхад, морио унасан хүн мөнгө хожих хэрэгтэй. Тэгэхлээр Жавхлан уриалсан уриалаагүй мотоцикл унах нь багасна. Тэмээгээр нүүсэн айлд урамшуулал өгөх ёстой. Мод түлэхгүй дандаа аргал түлдэг айлыг урамшуулж байх хэрэгтэй. Мод түлдэг айлыг жаахан торгож болно. Ойлгож байгаа биз? Ер нь мод битгий түлээч ээ гэж хэлж байхаар, мод түлэх нь дэмий юм болох нь дээ амьдралд гэж бодож сургах ёстой. Мотоциклтой ингэж завхарч байхаар морьтой явбал ашигтай юм байна гэж бодоход хүргэх хэрэгтэй. Их хурлын гишүүн гэдэг хүн бол аливаа юмыг хийхдээ тогтолцооных нь түвшинд бодож асуудлыг шийдэж байвал, таны уриалах гээд байгаа зүйл өөрөө бий болно. Бид бол харин “Морио унацгаая” гэж уриалж болно. Үүнийг сонссон С.Жавхлан тогтолцоогоо хийх ёстой. Асуудал энэ. С.Жавхлан гишүүн одоохондоо туршлагагүй байна. Хүнд сайн харагдах, сайхан санагдах бол нэг хэрэг. Хууль тогтоогч шүү дээ, энэ нөхөр. Энийг л Их хурлын гишүүд бүгд бодох ёстой. Би бол хууль тогтоогч, би хүний төлөөлөл болж гарч ирснээрээ зөвхөн Баянзүрх дүүргийнхэн төдийгүй бүх Монгол Улс хожих ёстой гэж бодох ёстой юм. Тийм учраас Их хурлын гишүүн болчихоороо С.Жавхлан бол Баянзүрх дүүргийн төлөөлөл биш, Монгол Улсын бүрэн эрхт парламентын гишүүн. Морь унаж сургагч, хог арилгаж сургагч бол бүр ч биш. Ер нь тэднийг хүрз бариад цас арилга, худалдаа наймаа хий гэж сонгоогүй, хуулийг тогтоо л гэсэн.
     
    ОФФШОР ГЭДГЭЭ НЭГ МӨР ОЙЛГОМООР БАЙНА
     Улс төр дэх жендерийн асуудал гэж яригддаг. Эмэгтэйчүүдийн улс төрийн оролцоог та ер нь дэмждэг үү?
    Ер нь бол би дэмждэг. Социализмын үед нэг ийм юм ярьдагсан. Тооноос чанарт бил үү. Миний санаа ойлгогдож байна уу. Ер нь аливаа юмыг хэлбэр талаас нь харахаар л алдаа гардаг золиг. Уг нь дэмжих ёстой юм. Гэхдээ парламентын гишүүдийн тэдэн хувь нь заавал эмэгтэйчүүд байна гэдэг байдлаар яваад байвал нөгөө тооноос чанарт гэдэг тэр зарчим хэцүү.
    Анх театр байгуулдаг шиг үү?
    “Эр хүн тэнэж дуусаад гэрээ санадаг, эм хүн бодож дуусаад гэрээ хаядаг” гэсэн үг бий дээ. Тийм хүйсийн онцлог байна. Бүр оршихуйн. Яг ингэж бодвол эмэгтэйчүүд төрийн эрх барихад олон байх тусмаа сайн. Харин тоогоор хөөцөлдөөд байвал хэлбэр тал руугаа явна. Эмэгтэйчүүдийг зарим нь урт үстэй, ухаан богинотой гэнэ, зарим нь мяндсан ухаантай гээд л ярина. Тэр асуудал бол чухал биш юм. Ер нь жендерийн асуудлын тухайд бол, эмэгтэйчүүд тэр зүг рүү өөрсдийгөө бэлтгэх хэрэгтэй. Зүтгэх чухал биш. Бэлдэх нь чухал. Бэлэн байвал тэр нь байгаа.
    Оффшорчид гэж их ярьж байна. Энэ ер нь юу болж дуусдаг бол?
    Яг оффшор гэдэг байна шүү дээ… Улсын их хурлын түвшинд ч, улс төрийн зүтгэлтнүүдийн түвшинд ч, шүүх эрх мэдлийн байгууллагууд, иргэний байгууллагуудын түвшинд ч нэгдсэн нэг ойлголтод хүрээгүй л байх шиг. Зарим их том эдийн засагч болохоор байх л ёстой зүйл гэж төөрүүлээд л. Явж явж тэр нуусан мөнгө бол цэвэр биш гэж үзэхээсээ илүүтэй, ямар ч байсан цэвэр гэх нь маргаантай л мөнгө байхгүй юу. Маргаантай л бол, авгайгаасаа нуусан миний мөнгө ч гэсэн маргаантай л гэсэн үг шүү дээ. Тийм учраас оффшор гэдгийг нэг мөр ойлголцох хэрэгтэй юм шиг. Манайд хөрөнгө оруулагчид бүгдээрээ л оффшортой, тэгэхээр оффшор дотор л орж байж хөрөнгө оруулахгүй бол яах юм гэж манайхан хэлдэг. Оффшорыг бүрэн хорих хэрэгтэй гээд зарим нь хэллээ. Хэрвээ дэлхийн эдийн засаг дотор орж тоглох гэж байгаа бол, Монголын эдийн засаг гэж шал ондоо зүйл биш байгаа юм, уг нь. Энэ “Дэлхийн эдийн засаг” гэдэгт очиж наалдаж, нэг өнцөг мөргөнө шүү. Тийм учраас энийг их л сайн бодох ёстой болохоос, яаран сандран хууль гаргах хэрэг байна уу? Хууль гарчихвал юу ч болох юм билээ. Эсвэл хэлмэгдүүлэлт болох юм уу? Эдийн засгийн ямар нэгэн мухар булан руу орж балрах уу? Эсвэл нээрээ сайн юм болоод мандчих юм уу? Ер нь аливаа нэгэн юмыг яг атгаж үзээгүй, барьж үзээгүй цагт шийдэхэд хэцүү. Тэгэхээр би бол, эцсийн эцэст шууд хууль гаргаж шийднэ гэдгээсээ өмнө оффшор гэж юу юм гэдгээ ёстой улс төржилгүй ойлголцмоор байгаа байхгүй юу. Товчоор хэлэхэд, оффшороо учрыг нь олчихоод С.Баярцогтоо шүүе ээ л гэсэн үг.
    Та МАН-ын гишүүн хүн. Саяын сонгуулиар ялалт байгуулахад их баярласан уу?
    Үгүй, их баярлаагүй.
    Яагаад?
    Манай нам ялсан нь сайн хэрэг. Манай нам сайндаа ялсан уу? Ардчилсан нам муудаа ялагдсан уу гэдгийг эхлээд ойлгох хэрэгтэй. Үнэхээр МАН энэ дөрвөн жилд сайн авч явах учраас ялчихав уу, эсвэл АН өнгөрсөн дөрвөн жилд муу авч явсан учраас ялагдчихав уу гэдгийн учрыг олох ёстой юм. Хоёрдугаарт манайх шинэ парламентат ёсыг аваад 24 жил боллоо. Парламентат ёс гэдэг юу вэ гэхээр, би тайван ажил амьдралаа бодъё, чи амьдралыг бодсоноор минь байлгаад өгөөч ээ гээд өмнөөсөө хүн явуулчихаж байгаа юм. Ийм юмыг бид сонгож авсан.
    Үнэн чанартаа бол УИХ- ын гишүүн гэдэг чинь, бүдүүн тоймоор хэлэхэд, “ажилгүй, амьдралгүй” болж байгаа юм шүү дээ, дөрвөн бүтэн жил. Тэр хүн энэ сонгосон хүмүүсийн төлөө өөрийгөө золиосолж байна гэсэн үг. Би сонгуульд оръё гэж бүр ухамсартайгаар шийдэж орсон. Ухамсартайгаар би хайран дөрвөн жилээ золиосолъё гэсэн л хүн.
    Гэтэл тийм биш болж хувираад байгааг бид сайн харж байна. Тийм учраас манай засаглал явж өгөхгүй байгаа биш үү.
    Тэгвэл энд нэг гажуудал байна аа даа?
    Ю.Цэдэнбал даргын үед нэг хэсэг нутгийнх нь хүнээр аймгийн дарга тавьдаггүй байсан шүү дээ. Тэр бол бас л нэг бодлого. Одоо бол нутгийн, нүүдэлчний жалга довны үзэл хүчтэй байна. Төв аймгийн хүн Өвөрхангайд очоод өрсөлдөхөөр танихгүй учраас нөгөө таньдаг хүнээ л гэнэ. Энэ хүн бол өөрийгөө золиосолсон хүн гэж ойлгохын оронд, энэ хүн ийм хүн байгаа юм гээд л дуусаа. Өөрийгөө золиослоод сонгогдох гэж байгаа хүн маань ямар ч аргаар хамаагүй санал авахыг л бодно. Юу ч амлаж чадна. Тийм учраас хонийг чинь олшруулна, таван ихэр хурга гаргуулна гэдэг ч юм уу ярьж байж санал авч байгаа. Ийм нөхөд гарч ирээд Их хурлын гишүүн болчихоор улс орны хөгжлийн асуудалд хөл алдаж эхэлнэ. Нөгөө талаар хүн ам цөөнтэй хөдөөд бол ихэнх нь танил тал, садан төрөл рүү ордог. Энэ нь нөгөө овгийн байгууллаас гаралтай. Хотод бол бэл бэнчин бүр чухал. Энэ бүхнээс болоод тод байхыг их хүсэж байгаа юм. Бүдэг л байвал дахин гарч ирэхгүй. Тод байхын тулд хэнд ч бай таалагдах юмыг хийх ёстой болдог. Уг нь Их хурлын гишүүд бол телевизээр яриад байх улс биш, хуулиа л хиймээр юм. Их хурлын Тамгын газар л мэдээллээ хийнэ биз. Гэтэл манайхан тод байх ёстой. Ингээд улс төр нь улс төр биш болж, өнөөх популизм болж байгаа нь тэр. Популизм битгий хий гээд л популизмаа хийнэ. Үүнээс болоод институц хоорондын зөрчил гарна.
    Институц хоорондын зөрчлийн гол үр дагавар нь юунд байна вэ?
    Тоглоомын дүрэм ийм. Ерөнхийлөгчийг шатраар ноён гэж бодъё. Их хурлыг бэрс, Засгийн газрыг тэмээ, тэрэг, морь гэж бодъё. Ноён бол нүүдэл алгасахгүй. Нэг л түлхэнэ. Бэрс бол хөндлөн ч нүүнэ, гулд ч нүүнэ. Тэрэг бол чигээрээ л нүүнэ. Морь бол өрөөлдөж нүүнэ. Хуулиараа ингээд заачихсан. Ингээд тоглолоо. Одоо тод байх гэдгийг тайлбарлая л даа. Морь нүүж байгаад бэрсэнд идэгдэх болохоороо тэрэгний нүүдлээр нүүгээд явчихна. Хүү ноёноо хамгаалж байх ёстой. Гэтэл гэнэтхэн тод байх гээд хоёр алгасаад нүүчихнэ. Ноён хамгаалалтгүй учир мад тавиулна. Тоглож болохгүй. Морины нүүдлээр нүүх байх гээд бодож байтал тэмээний нүүдлээр нүүнэ. Өөрөөр хэлбэл, Засгийн газрын хийх ёстой юмнаас Ерөнхийлөгч өөрийн эрхгүй хийлцээд эхэлнэ. Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар хэдэн жилийн өмнө утааг сааруулах ажлын хэсгийг Тамгын газартаа байгуулсан шүү дээ. Тэнд Ерөнхийлөгчтэй хамаатай нэг л асуудал байдаг. Монгол Улсын иргэн хүн эрүүл орчинд аж төрөх эрхтэй. Тэр эрхийг хамгаалахад Ерөнхийлөгч санаа тавих ёстой. Гэхдээ Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар санхүүг нь барьж, утаанд тэдэн төгрөг зарна гэдэг бол хотын захиргаа юм уу, дүүргийн түвшинд яригддаг асуудал руу орж байгаа хэрэг биз дээ. Эсвэл ерөнхий сайдын алба “Нүүрс” хөтөлбөр гээд гардаад орчихдог тал бий. Хот, дүүрэг гээд хийх ёстой газар доогуур байгаа. Тэднээр ажлыг нь хийлгэхгүй булаагаад авч байна. Мөн зарим Их хурлын гишүүн явж байгаад л Засгийн газрын ажилд оролцоод ирдэг. Нөгөө тэрэг маань одоо морины нүүдлээр нүүнэ. Тэгэхээр Засгийн газрын гишүүн яах вэ? Чи морины нүүдлээр нүүж байгаа юм бол би тэмээний нүүдлээр нүүнэ гэнэ биз дээ. Ингээд ирэхээр хариуцлага тооцох боломж улам л багасна. Энэ асуудал бол манайхыг ёстой баллаж байгаа даа.
     
    ХӨГЖИЖ БАЙГАА ЦАРАЙ БОЛ ЯГ “АМЬ” НЬ БИШ ЮМ
    Засаглалын тогтолцоогоо өөрчлөх хэрэгтэй юм болов уу. Та энэ тал дээр ямар байр суурьтай байдаг вэ?
    Феодалын засаглалтай их сайн хөгжсөн улс орон бий. Хаант засаглалтайгаар ч сайн хөгжсөн орон бий. Парламентын засаглалтайгаар сүйрчих ч нөхцөл бүрэлдэж болно. Япон улс гэхэд л эзэн хаантай. Англи улс хатан хаантай. Болоод л байна. Тогтолцооны хэлбэр ямар байхаас үл хамаараад, сонгосон хэлбэрээ улс орон, иргэнийхээ эрх ашигт хэр нийцүүлсэн бэ гэдэг л их чухал. Тэгэхдээ, тэр нутаг дэвсгэрт байгаа хүмүүсийн эрх ашигт нийцэхээс гадна, тэр нутаг дэвсгэрт байгаагаас бусад газрынхтай хэр зэрэг жишиж нийцүүлсэн бэ гэдэг асуудал бас чухал. Жишээлбэл, Ерөнхийлөгчийн засаглалтай болъё л гээд байна. Одоо Назарбаевын Засгийн газар Казакстаныг үнэхээр айхтар хөгжүүлж байна л даа. Гэвч энэ бол нэг өдөр хөмрөхөд л 20 жилийнх нь ололт үнс болох аюултай ч байж мэднэ. Тэгэхлээр хөгжиж байгаа царай бол яг “амь” нь биш юм. Жишээ нь, ирэх гурван сард Оросын банкууд бараг оймсныхоо түрийг эргүүлэхэд бэлэн болчихоод байна гэсэн яриа гараад л байгаа. В.Путины энэ том засаг юу болох юм, бүү мэд. Ийм байдалтай байна. Тэгэхлээр тэр л асуудал. Ямар хэлбэрийг сонгож авснаас үл хамаараад, тухайн тэр сонгож авсан хэлбэрээ нийгэм, нийтийн эрх ашигт хэрхэн нийцүүлсэн бэ гэдэг л гол асуудал юм.
    Тэгвэл манайд парламентын засаглал тохирохгүй байгаадаа биш байх нь ээ?
    Манайд энэ парламентын засаглал болохгүй хэлбэр биш гэж би боддог. Миний тэр дээр яриад байгаа тоглоомынхоо дүрмээр л тоглох ёстой. Хууль тогтоогч нь хууль тогтоогч шиг, Засгийн газар нь Засгийн газар шиг байх. Тэгэхээр Ерөнхий сайд хэдэн төгрөгөө батлуулж авч хэний ч оролцоогүйгээр хар толгойгоороо хариуцаад, ингээд зарчихлаа шүү гэдгээ жилийн эцэст их хуралдаа тайлагнаж байх ёстой. Өөр нэг асуудал бол сахилга бат. Энэ ойлголтыг Монголын улс төрийн хэлнээс авч хаясан байна. Энэ үгийг ер ярихгүй байгаа. Яваандаа эх орон гэдэг үг ч ярихгүй болох юм шиг байна. Эх орон гэхээр популист гээд цоллоод байна уу үгүй юу! Сайн бодвол, эх орон гэдгээс өөр юу ярих ёстой билээ, аан! Харин хариуцлага гэдгийг “хариуцлага тооцно” гэж яриад байдаг. Хариуцлага тооцно гэдгээ бол цаг хугацааны хувьд үр дүн гэж ухаараад байгаа юм. Тэгэхээр хариуцлагыг явцын дунд нь тооцохгүй, дуусахаар нь тооцох нь ээ. Тэгээд л Ардын намыг Дөрвөн жилийн дараа та нартай хариуцлага тооцно. Энэ дөрвөн жилд та нар яавал яацгаа гээд байгаа юм уу!
    Харин Ардчилсан намын хувьд?
    Ялгаагүй л дээ. Ардчилсан намыг болохоор сая сонгуулиар хариуцлага тооцсон гэж үзэж байгаа. Харицлага тооцох бол зөвхөн албан тушаалаас буулгах ч асуудал биш шүү дээ, уг нь. Дөрвөн жилд бол яагаа ч үгүй. Хариуцлага тооцоогүй. Тэгвэл тэр сахилга бат яахав. Явцын дунд чи буруу юм хийж болохгүй гэдэг санхүүгийн сахилга бат, албан тушаалын сахилга бат, сахилга бат алдвал ингэнэ шүү гэдэг тэр зүйлийг яахав. Тийм учраас л сахилга бат гэдэг үгээ ядаж оруулж ирье гээд байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, өнөөдөр зарж байгаа мөнгөнд нь хяналт тавихгүй, дөрвөн жил идсэний дараагаар хариуцлага тооцно гээд байгааг өөрчлөх хэрэгтэй байна. Тэр хариуцлага гэдэг юмаа, эсвэл ойлголтоо өөр болгоё. Хэрвээ хариуцлага нь үр дүн юм бол сахилга баттай байх ёстой. Санхүүгийн, хөдөлмөрийн, зам тээврийн, замын дүрмийн. Энийг хэрэгжүүлэхгүйгээр, ийм юм руу явахгүйгээр идсээр л байх болно. Ингэхгүйгээр тэр хариуцлага нь иднэ үү, бултаж алга болно уу дурын асуудал болчихож байгаатай адил.
     
    МӨНГӨТЭЙ БОЛ ЭРХ МЭДЭЛТЭЙ, ЭРХ МЭДЭЛТЭЙ БОЛ МӨНГӨТЭЙ
    Үнэн худлын зааг ялгаа харагдахгүй байгаа тал бас байна уу, үгүй юу?
    Бас нэг сонин юм байна. Энэ эсвэл гадны хүч байдаг юм уу, эсвэл дотооддоо ийм юм зохиодог хүчтэй болчихов уу. Хүнийг мөнгө идсэн гээд л зарлаад баахан явж байснаа, нэг газраас огт мөнгө идэж чадахгүй нөхрийг мөнгө идсэн гэж зарлаад явдаг. Ингээд зэрэгцээд явчихна. Тэгэхээр мөнгө идсэн хүнийг ч гэсэн, энэ бас идээгүй байж болох юм байна гэж би бодож эхэлж байгаа юм. Бүгдийг саармагжуулаад эхэлнэ. Бүгдээрээ идсэн ч юм шиг, эсвэл идээгүй ч юм шиг. Зарим нь үнэхээр идэх ёсгүй хүн болохоор бүгдээрээ идээгүй ч юм шиг. Зарим нь нээрээ ч идчихэж болохоор хүн болохоор бүгдээрээ идчихсэн ч юм шиг. Ингэж саармагжуулдаг юм байна.
    Үүнээс гадна мөнгө, эрх мэдлийн барьцаатай тусгай хүрээлэл бас байх шиг?
    Ер нь бол манайд ийм юм байна. Энэ бол МАН-ын одоо гарч ирээд хийсэн ч юм биш. АН дөрвөн жилийн өмнө хийчихсэн ч юм биш. Мөнгөтэй бол эрх мэдэл байна. Эрх мэдэлтэй байвал мөнгөтэй байна гэсэн энэ тойрог. Ер нь бүх шатанд ийм сэтгэл зүй суусан байна. Энэ яг хэдийд ийм болсон. Хэн ийм болгосон гэвэл, би бараг баримжаагаар нэрлэж болох л байх. Нэрлээд ч хэрэггүй. Цаг хугацаа бий болгосон, цаг хугацааны явцад аяндаа энэ ургацаг ингэж ургасан. Энэ бол нийгэм өөрөө ургуулсан ургацаг. Энэ ургацгийг шууд тас цохиж болохгүй, шимж алга болгох ёстой. Болбол хурдан. Энэ нөхцөлд бол төрийн албыг бэхжүүлнэ, төрийн албыг тогтвортой байлгана гэж худлаа яриад яахав. Худлаа ярихад нь итгэж л байна л даа. Ийм тойрог байхад тэр яриа бол үнэхээр худлаа л байх болно.
    Тэгвэл одоо яах хэрэгтэй юм бэ?
    Энэ “хавдрыг” шимэгдүүлэх, богино хугацаанд арилгах ёстой. Тэгэхгүйгээр Монгол Улсын хөгжлийн асуудлыг ярихад их хэцүү. Хөгжлийн асуудал ярих гэж байгаа бол энэ тойргоос л гарах ёстой. Нөгөө нэг асуудал бол, монгол хүний ёс зүй, энэрэнгүй ёс, хүнлэг чанар их муудаж байгаа гэж яриад байна. Шударга байдал ч гэх шиг, шударга байя ч гэх шиг. Энэ бол түрүүчийн мөнгөтэй бол эрх мэдэлтэй, эрх мэдэлтэй бол мөнгөтэй гэсэн тойрог дотор эрх мэдлээ урвуулан ашигласан нөхөр ард иргэд бидний нүдэн дээр хариуцлага хүлээгээгүй цагт тэгж эх оронч үзэл, үндэсний соёл, уламжлал, шударга байдал, шударга хөдөлмөр гэх мэт ойлголтыг яриад ч дэмий юм. Одоо тэгээд яахав гэж та асуулаа. Хариуцлагаа л тооцож сурах хэрэгтэй.
     
     
    УЛС ОРНЫХОО АМГАЛАН ТАЙВАН БАЙДАЛД ОНЦГОЙ АНХААРАХ ЁСТОЙ
    Ер нь учраа олоход их л хэцүү болчихоод байгаа юм биш үү?
    Иргэдийн хувьд хэд хэдэн хэсэгт хуваагдаж байна л даа. Зарим нь төрийг үзэн ядах үзэлтэй болж байна. Зарим нь өөрсдийнх нь явж байсан зорилго тодорхойгүй болоод ирэхээр нийгэмд гэхээсээ илүү өөрийнхөө амьдралд бухимдах ч байдалтай болж байна. Зарим нэг амар сайхандаа жаргасан улсууд бол, тэр дээр юу болж байх нь ямар хамаа байна. Хэдэн малаа маллаад, гутлаа үдэж хадаад яршиг зүгээр. Ийм хуваагдал руу явж орж байна. Энгийн бидний түвшний иргэд бол нэг тийм байдалтай. Энэ ч сайн сайхан зүйл биш шүү дээ.
    Тэгээд?
    Тэр үзэн ядах байдал бий болсон бухимдалтай хэсэг их нэмэгдвэл давалгаа өөрөө хүчтэй явчихаж мэдэх. Ер нь манай төр засгийн удирдлагад байгаа нөхдүүд дотоодынхоо энэ байгаа байдлыг сайтар ухаарч, гадаад дэлхий ертөнцөд болж байгаа үйл явцыг их сайн анзаарч, тэрний жишгээр манайд ямар нэгэн асуудал гарвал яах вэ гэдэг тал дээр онцгой мэдрэмжтэй байх хэрэгтэй байх л даа. Манайхан жаахан соргог бус хандах юм бол; жишээлбэл Солонгост Ерөнхийлөгчөө нэг иймэрхүү юманд буруутгаад л, гэнэтхэн оюутнууд нь ноцоод л, гэнэт түргэн унагаад хаячих юм бол, залуучууд нажигнаад эхлэх юм бол хэцүү шүү дээ. Хариуцлагатай албан тушаал хашиж байсан, хашиж байгаа хүмүүсийн яриаг үнэн гэж ухаараад, Ц.Элбэгдорж “Эрдэнэтийн” 49 хувийг луйвардахыг зохион байгуулсан, хуйвалдааны төр бий болгосон гээд бужигнаж эхэлбэл яах вэ. Барьж зогсооход хэцүү шүү дээ. Тэгээд л “Ц.Элбэгдорж оо, огцор” гэвэл ямар цэргээр даралтай нь биш. Тийм учраас гадаад ертөнцөд болж байгаа, болох гэж байгаа зүйлийг анзаарч, улс орныхоо амгалан тайван байдалд онцгой анхаарах ёстой юм. Яагаад гэвэл манай иргэдийн амьдрал сайхан биш байна шүү дээ. Монголчууд бидний сэтгэлд эх орноо гэсэн халуун зүрхний тэмүүллийн гал үргэлж асаалттай байгаа. Дөлийг нь дээрээс нь бөхөөгөөд байвал яаж асан бадрах билээ.
     
    МОНГОЛЧУУДЫН “СОНГОДОГ ФИЛОСОФИ” ДЭЛХИЙ НИЙТИЙНХ БОЛОХ ХАНДЛАГА БАЙНА
    Та дэлхийн хөгжлийн чиг хандлага, түүний дотор Монголын хөгжлийн чиг хандлага ямар байвал зохистой гэж бодож тунгааж байна вэ?
    Би хөгжлийн чиг хандлага судалдаг эрдэмтэн хүн биш. Жирийн уран бүтээлч. Монгол хүн амны билгээрээ. Амны билгээс ашдын билэг гэдэг дээ. Хүн төрөлхтөн нэг тийм шинэ дэг маяг руу орох гээд орж чадахгүй байгаа ч юм шиг. Социализм, коммунизм, капитализм гэсэн үг биш шүү дээ. Энэ дэлхий, эх байгальтайгаа хэрхэн зохицох вэ гэсэн чин санаа шинэ дэг рүү хөтөлж магадгүй. Хүлэмжийн хий, байгаль экологи гээд л. Технологи улам хөгжөөд, хүн болгон нисдэг тэрэгтэй болж, сугандаа нэг шарик хийчихээд л далавчтай болох гэж яараад байвал хэцүү. Монголчуудын байгальтайгаа төгс зохицох ухаан, сонгодог философи нь дэлхийн чиг хандлагын шинэ хөтөч болох боломж байх шиг. Монгол бол хамгийн үлгэрлэгч орон байж болох талтай. Энэ талаасаа харвал их сайхан. Одоогийн эдийн засгийн ашиг завшаан дээр тулгуурласан том том геополитикийн цөмрөлтүүд, байгалийн том том гамшгуудыг эс тооцон амгалан тайван байдлаар, энгийнээр сэтгэж үзэхэд би Монгол орноо өөдрөгөөр сэтгэж бодон, сайхнаар хардаг юм. Миний бодол л доо. Зам, эрчим хүч, ус гурвыг л бүрэн шийдэх хэрэгтэй юм шиг. Ер нь Монгол хүн, тэр дундаа яг Монгол Улсын хүн ам их хурдтай өсөх ойрын ирээдүй харагдахгүй байгаа. 10 сая болчихно гэдэг ч юм уу, тэгж хамаагүй мөрөөдөж болохгүй санагддаг. 5-6 саятай хэдэн арван жил болох байх аа.
    Өнөөгийн эрх баригчдын ярьж буй Монголын сайхан ирээдүйн тухай төлөвлөлт нь таны төсөөлөлд хэр ойр байдаг вэ?
    Энэ уурхай гэдэг юманд ажлын байр олноор бий болгоод монголчуудыг ажиллуулна гэдэг бол тийм их холыг бодсон бус, ядуу сэтгэж байгаа хэрэг юм. Ажлын байр бий болгоод л уурхайд дийлэнх монгол залуус ажилтай болно гэдэг тийм ч зөв шийдэл биш байх. Би бол монголчууд ихэвчлэн багш, урлагийнхан, шинжлэх ухаан, эмч, инженер, эрх зүйч гэх мэт мэргэжлийг түлхүү эзэмших хэрэгтэй гэж боддог. Ер нь ирээдүйд чинь сайхнаар бодоход бол, дэлхий улам л ойртоно шүү дээ. Тийм учраас товчоор хэлбэл, монгол хүний олонх нь бидний ярьдгаар “хар ажил” хийхгүй байгаасай гэж боддог. Зөв тооцож бодож оруулж ирсэн гадаад хүн ажиллаж болно шүү дээ. Мэдээж үндэсний аюулгүй байдал бол энд асуудал.
    Таны төсөөлөл өнөөгийн эрх баригчдынхаас өөр байна шүү. Тэгвэл малчдын ирээдүй?
    Өнөөх сонгодог нүүдэлчний соёлоо уламжлан авч хоцорно гэвэл Канадын нэг хүн “Монголын тэр хөдөө л нэг очихсон. Айлд очдог гэнэ. Аргал түүдэг гэнэ. Гэрт амьдруулдаг гэнэ. Тэр нь 200 доллар гэнэ, хямдхан л байна шүү дээ. Хонь өрөлж гаргадаг гэнэ. Тэгээд таван цулаар нь хоол хийдэг гэнэ. Өөрсдөөр нь махыг нь эвдүүлээд гал түлүүлээд хоол хийлгүүлж идүүлдэг, тэр нь 1000 доллар гэнэ. Гайгүй л юм байна” гээд захиалгаа өгдөг. Малчид нь интернеттэй, душтэй, сумын төв рүү хайрган замаар яваад л орчихно. Тэгээд цаашаа засмал. Сайн гэгч орлоготой тэр малчных үхэр тэргээр явдаг, ердийн хөсгөөр нүүдэг, гэр бариулдаг гэнэ. Ямаа саалгадаг гэнэ, тэр нь 25-хан доллар гээд л төсөөлөн мөрөөдөхөд нүдэнд харагддаг. Одоо бол малчид мах бэлтгэж, малын гаралтай бүтээгдэхүүнээ хамгийн хямд үнээр өгч амиа борлуулахаас хэтрэхгүй байна шүү дээ. Ийм байдлаар цааш яваад байвал юун нүүдлийн сонгодог соёлыг хадгалах.
    Өндөр түвшний сэхээтнүүд болон малчидтай байх нь манай ирээдүй гэж та харж байна, тийм үү?
    Буриад, Өвөрмонгол, Тува, Халимаг хүмүүс “За тэр Улаанбаатар гэдэг хотод очоод л эмчид үзүүлэх юмсан. Тэр Монгол эмч нар Герман, Америк, Солонгост сурсан. Монгол хүн болж төрснийх Улаанбаатарт л очиж эмнэлэгт үзүүлье. За энэ муу хүү жаахан авьяастай, Монгол Улсын СУИС-д сургаатахъя. Буриадын нэг дуучин гэхэд л Улаанбаатарын дуурийн театрт очоод Отелло дуулаад л тэтгэвэртээ гаръя. Тэнд итали удирдаач байдаг гэнэ. Италийн дуучид дуулдаг гэнэ” гэдэг ч юм уу. Эсвэл Улаан-Үдийн нэг хүүхэн “Улаанбаатарт очоод нэг шоппинг хийчихээд ирье” гэдэг. Зүгээр нэг ийм орон баймаар байгаа байхгүй юу. Тэр хойд Солонгосын хүн Оюутолгойд ажиллана уу яадагсан. Уурхайнхаа үүдэнд нь бүртгэе л дээ. Манай монгол мах, ноосыг тэд л худалдаж авна биз. Ийм л орон байя. Дуурийн театрт маргааш Канадын балеттай, нөгөөдөр Америкийн дуурьтай. Ингэж чадах л ёстой. Том том эрдэмтэдтэй нийлээд стратегиэ боловсруулаад, эдийн засгийн тооцоогоо хийчихдэг. Дэлхийн эдийн засагчдыг уриад төсвөө боловсруулахад ашиглачихдаг. Ингээд сайхнаар бодоход ийм улс орон байх боломжтой. Ерөөсөө өндөр түвшний сэхээтэнтэй, өндөр түвшний малчинтай. Монгол нь монголтойгоо гэрлэнэ гэж иргэд нь бас хичээдэг. Хүн болгон иргэний өндөр боловсролтой. Монголын англи хэлний багш нар гэж мундаг. МУИС-д нь англи хэлний ангид хүүгээ өгчих юмсан гээд Өвөр монгол хүн зүтгэж байх жишээтэй. Энэ монголчуудаар, энэ хэдхэн хүнээр нүүрс ухуулна, уурхайд ажиллуулна гээд л зүтгээд байхгүй. Харин гадаадад ажиллаж болно. Тэнд замбараагүй том том компани удирддаг. Монголчууд чадах ёстой. Сайнаар тэгж төсөөлнө. Би танд ийм мөрөөдөл ярьж өглөө. Мөрөөдөхөд мөнгө төлдөггүй гэдэг биз дээ.
     
     
    МОНГОЛ ХҮН БАЙХ ОЮУН САНААНЫ ЧАДАМЖ Л ИХ ЧУХАЛ
    Бид хөгжилд хүрэхийн тулд ямар бодлого баримтлах хэрэгтэй вэ?
    Япон хүн, Хятад хүн, Америк хүн, Монгол хүний ерөнхий суурь нь өөр. Тийм учраас хөгжлийг нь нэг хэмжүүрээр хэмжиж болохгүй. Хятадад бол 56 үндэстэн эв найртай байх л чухал. Америкт америкийн иргэн эрх чөлөөтэй, аз жаргалтай амьдрах нь чухал. Хан байна уу, хар байна уу, цагаан байна уу гэдэг тэнд огт чухал биш. Харин Монгол, Япон, Франц гэх мэт улсад бол Франц хүн, Монгол хүн, Япон хүн сайн сайхан амьдрах ёстой. Энэ бол суурь асуудал. Тэгэхээр бидэн шиг ийм “моно” үндэстнээр бий болсон улсуудад тэр “үндэс” нь хамгийн чухал. Иймд юуны түрүүнд 21-р зууны монгол хүн гэж хэн бэ гэдэг жишиг “стандартыг” бий болгох хэрэгтэй. Ямар уламжлалтай, уламжлалаасаа юуг нь авсан, орчин цагаас юу авсан, ёс зүйн ямар хүрээтэй, ямар хүсэл эрмэлзлэлээр цэнэглэгдсэн, ямар мэдээллийн багцуудыг ангилж чадах чадвартай байх ёстой юм гэдэг ийм кодексийн тухай бодох ёстой юм. Жишээ нь, Япон хүн ийм байх ёстой гэсэн кодекс нь байдаг. Түүнд суурилсан боловсрол, соёлын бодлого төлөвлөлт хийгдэх хэрэгтэй юм шиг.
    Таны бодлоор, монгол хүний кодексод заавал орох ёстой зүйл юу байх вэ?
    Ерөөсөө л ийм тийм юм орно гэхээсээ илүүтэй, энэ нүүдлийн соёл уламжлалын аль зүйлийг нь тохируулж одоо авч үлдэх, дэлхийн соёлын аль зүйлийг нь манайтай таарна гэж үзэх, энэ хоёрын холбоосон дээрээс л манай тэр кодекс гарах ёстой. Хэдий чинээ чөлөөтэй байх тусам төдий чинээ өөрийгөө илүү олж авдаг гэдэг тийм онолын талаар зарим хүмүүс ярьдаг л даа. Тэрийг ч би нэг их мэдэхгүй юм. Харин нүүдлийн соёлын үнэт зүйл бол ерөөсөө дэлхийн соёлд үнэтэй зүйл байгаа юм. Харин юуг нь авч уламжлах, юуг нь гээж орхихоо онож чадвал шүү дээ.
    Даяарчлалын эринд, дэлхийн хөгжлийн хувьсал дунд монголчууд монголоороо үлдэж чадах уу?
    Чадах ёстой. Чадахгүй байж магадгүй гэвэл хичээх хэрэгтэй. Яагаад гэвэл хурд нэмэгдээд байгаа. Хурд нэмэгдэж байгаа нөхцөлд хүн нэг газартаа тогтох байдал багасна. Нэг тосгонд насаараа суугаад байхгүй. Одоо бол бид 500 мянган жуулчин бага байна, ихэсгэх юмсан гээд л бодоод байна. Хэрвээ дэлхий аятайхан байвал, 10-20 жилийн дараа хэдэн сая хүн Монголд орж ирнэ шүү. Бээжин орохын тулд Улаанбаатараар дайрдаг болно. Энэ бол зайлшгүй зүйл. Нэг сая биш, нэг тэрбум 400 сая хүн урд талд чинь байна. Тэдний хоёр гурван сая нь Монголыг үзсэн үү, үзээгүй юу л байгаа. 50 хувь нь Монгол Улсыг үзнэ гэх юм бол, нэг улсын 700 сая хүн Монголд ирнэ гэсэн үг. Амьдралын хурд нэмэгдэж байгаа нөхцөлд ийм цөөхөн хүнтэй улсын хувьд, үндэстнээ яг цэврээр нь бариад үлдэнэ гэдэг маш хэцүү болно. Тийм учраас хамгийн түрүүнд монгол хүний оюун дархлааны асуудлыг онцгойлон ярих ёстой юм. Оюун дархлаатай байхад цусны асуудал тийм ноцтой гэж үү! Гэтэл манайхан цусаа л яриад байдаг. Тэр их хэцүү. Жишээ нь миний хувьд, манай дээдэс 800 жилийн өмнө Арабаас ирсэн, тэр мөнгөн модыг хийсэн дархан хэн нэгнийх нь удам байсан эсэхийг би яаж мэдэх юм. Хэрэв тийм бол би цэвэр цусны монгол уу? Тийм биз дээ. Манайхан орос, хятадын эрлийз гээд, эрлийз байхаараа л орос, хятадын тал, тагнуул туршуул юм шиг ойлгоод байгаа. Хүн ямар улсын иргэн байхаа сонгож чаддаг ч, ямар хүний үр болон мэндлэхээ сонгох боломжгүй байдгийг яалтай билээ. Одоо ч хар бор арьстай Монгол Улсын иргэн, монгол хүн байгаа л биз дээ. Иймд монгол хүн байх оюун санааны чадамж л их чухал.
    Шинэ жилийн баярын тухай таны бодол?
    Шинэ жил бол монгол хүний хувьд дэлхийтэй хөл нийлүүлэх бас нэгэн баяр л даа. Энэ бол Христ гэдэг “миний найз” төрсний л баяр шүү дээ. Нийт хүн төрөлхтний ихэнх нь ингэж заншаад амьдралынхаа нэг мөчлөг, ажил үйлсийнхээ нэг мөчлөгийг эргэж хардаг, урьдчилж төлөвлөдөг ийм цаг хугацаа юм. Энэ баярыг жишиг ёсоор нь тэмдэглэх хэрэгтэй. Нэгэнт хүн төрөлхтөнтэй хөл нийлүүлээд явж байгаа нөхцөлд, манай иргэд би юу хийчихвээ, би юу хийх вэ гэдэг тэр зааг дээрээ зогсоно. Энэ бол нэлээн өндөрт гарч ирээд зогсож байгаа хэрэг. Өөрөөр хэлбэл, хоёр тийшээ харах боломжтой өндөрлөг дээр гараад зогсчихож байгаа юм. Тэгээд л аль болох харамсаагүй өнгөрсөн юм шиг санагдвал та их азтай байгаа юм байна. Үнэхээр харамсалтай юм шиг өнгөрсөн бол ирэх жил энийгээ давтахгүй байхын төлөө нэг юм бодож үзэх хэрэгтэй. Тэгээд л давчихвал таны хувьд шинэ жил болчихлоо гэсэн үг.
    Хоёр оны заагийн тухай та ярилаа. Харин хүний амьдралд заримдаа үхэл амьдралын зааг тохиолддог. Тэр заагийг та үзсэн. Танд юу бодогдож байв?
    Нэг их философидоод байгаагүй. Би монгол хүн, хөдөөний хүн болохоор ер нь амьд байна гэдэг бол хөдөлгөөн юм байна. Амьд байна гэдэг бол мөнх гэдэг ойлголттой төсөөтэй. Үнэ цэнэ нь би дал наслахад бол, далан жил наслаагүй, далан жил амьдарсан биш далан жил мөнхөрсөн юм байна. Тэгэхээр амьд байна гэдэг чинь мөнх оршиж байна гэсэн үг. Далан жил л мөнхийн усыг уусан байна. Тэгэхээр энэ чинь агуу байгаа биз дээ. Тэгж л ухаарагддаг. Түүнээс, би ч азтай байна аа гэх зүйл бол биш юм шүү дээ.
     
    ДАЛАЙ ЛАМЫГ ЗӨВ АМЬДРАХ УХААНЫ ХАМГИЙН ХҮЧТЭЙ НОМЛОГЧ ГЭЖ БИ БОДДОГ
    Манай “Зиндаа” сэтгүүлээс “Ховор номын сан” төсөл хэрэгжүүлж байгаа юм. Сэтгүүлийнхээ нээлттэй зэрэгцүүлээд энэ төслийн нээлтээ хийнэ. Та манай ховор номын санд нэг ном хандивлах боломжтой юу?
    Боломжтой. Өөрийнхөө номыг өгье. Хамгийн сүүлийнхээ судалгааны номыг өгье. Тэр ном маань өөрөө дэлхийн хөгжимд нэлээн бага судлагдсан, хөгжмийн сэтгэлгээний нэг аргын талаарх судалгааны бүтээл байгаа. “Монгол хөгжмийн эгшиг, сэтгэлгээний онолын утга тайлал” гэдэг номоо бэлэглэе.
    Танд маш их баярлалаа. Та одоо ямар уран бүтээл дээр ажиллаж байна вэ?
    Би нэг дурсамж бичиж байна. Дурсамж гэхээсээ илүүтэй, хоёр асуудлаас болж энийг бичих болж байна. Нэг асуудал нь чухал. Манай хүүхдүүд “Аав аа, та алдартай хүн байгаад байх юм. Таныг хүүхдүүд чинь хэр зэрэг мэддэг гэж боддог вэ?” гэж асууж байгаа юм. Та нар намайг мэддэг л биз дээ гэсэн чинь, юу ч мэдэхгүй шүү дээ. Тийм ийм дуу, хөгжим бичсэн гэж л мэднэ. Яг таны хэн гэдгийг мэдэхгүй. Бид өөрсдийнхөөрөө л мэднэ. Тэгэхээр та хэн бэ гэдгээ бидэнд үлдээхийн тулд бич гэсэн юм. Тэгээд бичсэн. Үүнээс гадна би бас нас жаахан ахиж байна. Үе үеийн Монголын томчуудтай уулзаж учирч, хамтарч ажиллаж, асуудал шийдэж явж. Зөвхөн шашин гэхэд Гомбожав хамбатай уулзаж, Гаадан хамба, Чойжамц хамба, Дамбажав хамба, Нацагдорж хамба гээд явна биз. Монгол Улсын соёл, нийгмийн их том үйл явдлуудыг бас үзэж. Ингээд сүүлийн арваад жил ажиглаад байхад, тэр үйл явдлуудыг мэддэг хүмүүсийн тоо их цөөрч байна. Үлдсэн хүмүүсээс нь яагаад ч юм, яг болсон үйл явдал, яг тэр хүний тухайд өөртөө ашигтайгаар сайлах муулах юм их гардаг болж. Тэгэхээр үнэн болсон зүйлээс гажиж ярьсан тэр зүйлс нь үнэн болж үлдэх гээд байгаа юм. Яагаад гэвэл, би тэр Б.Ширэндэв гуайг мэднэ гээд ярихдаа “Ширэндэв гуай намайг тэгсэн” гээд байх. Гэтэл түүнийг нь тэгээгүйг мэдэж байгаа хүн сууж байгаа байхгүй юу, жишээ нь. Тэгэхээр би “тэгээгүй юм аа” гэдгийг хэлэхгүй бол, тэр тэгсэн болж үлдэх гээд байна. Тийм учраас би өөрийнхөөрөө С.Гончигсумлаа, Г.Бирваа, В.Ширэндэв гуайтай тийм байсан, Цэдэнбал гуайг тэгж боддог гэж бичээд үзье гэж бодоод байгаа юм. Хүмүүс Ю.Цэдэнбалыг судлахдаа Жанцанноровын номон дээр нэг тийм юм байгаа шүү гээд, Б.Ширэндэв гуайн тухай, Н.Норовбанзадын тухай, С.Гончигсумлаагийн тухай тэнд юм бий гэдэг ч юм уу. Тэгээд би хэлхээс хийгээд, Гончигсумлаа гэвэл 105, 203-р хуудсанд байна гээд л биччихье. Ер нь олон хүн байна. Э.Оюун, С.Удвал, Д.Намдаг гээд л бүгдтэй нь хамтарч ажилласан байна лээ. Зарим хүмүүс “Монгол тулгатны зуун эрхэм”-ээр л гэхэд тэр гуайн тухай тэр тэдэн хүүхэнтэй унтсан гээд. Тэр чинь үр хүүхэдтэй хүн. Ярьж байгаа хүнийг ч өөрийнх нь үр хүүхэд сонсож байгаа. Энэ ариун явдал мөн үү? Ийм ариун бус явдал бага гараасай гэж өөрийнхөө мэдэх хүрээний юмыг ном болгож гаргах санаатай.
    Та хөгжмийн ямар бүтээл туурвиж байна вэ?
    Ирэх жил Японд миний уран бүтээлийн тоглолт болно. Хэдэн хөгжим оролдож байна.
    Дээрхийн гэгээнтэн 14-р Далай лам Монгол Улсад айлчиллаа. Та Далай ламтай уулзаж байсан. Далай ламын тухай танд үлдсэн сэтгэгдэл?
    Түүнтэй Японд нэг зочид буудлын зэрэгцээ өрөөнд гурав хонож билээ. Бие сэтгэл хөнгөрөх шиг л болсон. Миний “Цагаан суварга” бүтээлийн аяыг тавиад, сүсэгтэн олонд тэр хөгжмийн аян дээр сургаалаа айлдахад нь би их догдолж билээ. Далай ламыг зөв амьдрах ухааны хамгийн хүчтэй номлогч гэж би боддог.
    Манайд шашин шүтлэгийн байдал ямар байгаа гэж та боддог вэ?
    Манайд, ялангуяа итгэл үнэмшлээрээ шашин шүтэх нь тун бага шүү. Намайг аварна, очоод ном уншуулаад, мэнгээ засуулчихвал гайгүй болов уу гэсэн найдвар зонхилдог гэж болно. Буруу өдөр үсээ засуулчихвал тэгчих болов уу гээд дандаа амьдрал ахуйдаа ашиглаж хэрэглэх гэсэн байдлаар шашинд хандаж байгаа нь ажиглагддаг. Мөнгө төгрөгтэй зарим улс бол шашин чамд үйлчлэх ёстой гэсэн байдалтай. Том компанийн эзэн гэхэд, ламд 300 мянган төгрөг хадагтай жолоочоороо явуулчихаад л, багштан нэг сайн бодож байгаарай гэчихээд гараад давхичихна. Дугуйгаа харахгүй. Замдаа дугуй нь хагарчихна. “Өчигдөр 300 мянган төгрөгтэй хадаг явуулаа биз дээ, энэ чинь. Дугуй хагарчих юм. Номоо уншсан л баймаар юм гэдэг” /инээв/.
    Яг тийм л байгаад байна.
    Энийг чинь одоо шүтлэг гэх үү, мухар сүсэг гэх үү? Найдвар, итгэлцэл дээр л тулгуурласан нэг ийм сонин юм байгаад байгаа юм. Мухар сүсэг л юм даа. Бурхан шашинтай хүн гээд бурхны шашнаа яг судалж ухаарч байгаа хүн ховор. Мэргэжилтнүүд, судлаачид л нэг жаахан харж байгаа.
    Та Христ, Лал, Бурхны шашныг өөрийнхөөрөө харьцуулаад дүгнэж үзэв үү?
    Уг нь Христийн шашныг бол итгэл дээр суурилдаг гэж ухаараад, Лалын шашныг бол бурхныхаа өмнө шударга байх гэдгээр нь хараад, Бурхны шашныг бол зовлон, түүний шалтгааныг ухаарах гэж ойлгох юм бол зөв гаргалгаа гарна гэж бодоод байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл Бурхны шашин бол айхтар хүмүүнлэг, сүнслэг ухаантай. Зовлон ба түүний учир шалтгаан дээр бүх юм оршиж байна гэж үздэг шүү дээ. Зовлон үнэн, зовлонгийн шалтгаан үнэн. Энэ бол үнэхээр бурхны шашны мундаг чанар байгаа юм. Энэ заагийг зөв олоод байх юм бол, уг нь хүнийг хүн байхад нь оюун сэтгэлийн чухал тулгуур болох юм. Бие, хэл, сэтгэл гурвын нэгдэл гэж нэг том асуудал байгаа.
    Манай “Зиндаа” сэтгүүл нийгмийг соён гэгээрүүлэх нийтлэлийн бодлоготой. Сэтгүүл маань сар тутам уншигчдад хүрнэ. Нийгмийг соён гэгээрүүлэх үйлсэд хувь нэмрээ оруулахын тулд манай сэтгүүл ямар чиг барьж ажиллах нь оновчтой бол? Энэ тал дээр та бидэнд зөвлөнө үү.
    Хүний аливаа бүтээмж гэдэг нь тодорхой нэг зорилго агуулсан байдаг ёстой л байх. Сэтгүүлүүдийг харж байхад хэд хэдэн зорилго байдаг юм байна гэж ажигладаг. Зарим сэтгүүл гоо сайхны мэдрэмж, мэдлэг, мэдээлэл гээд яг урлаг, гоо сайхны чиглэл барьдаг. Улс төрийн сэтгүүл бол үзэл санааг хүмүүст хүчтэй хүргэх зорилготой байдаг. Мөн бизнесийн хандлагатай гэх үү, худалдаа арилжааны чиглэлийн сэтгүүл гэж байна. Хэрвээ би зөвлөж болж байгаа бол, танай сэтгүүлийн хувьд явж явж тодорхой хүнд тус болно гэхээсээ илүүтэй, тэр хүн танай сэтгүүлийг уншаад өөрөө өөртөө тус болохоор чиг баривал илүү сайн байж магадгүй. Миний санаа ойлгогдож байна уу? Та нар тэр хүнд тус болъё гэхээсээ илүүтэй, тэр хүн өөрөө уншчихаад өөртөө тус болохоор байх нь илүү чухал юм. Одоо хүнийг нээнэ гэж их ярьж байна. Хүний сайн сайхан, муу муухайг хүмүүст хүргэж болно. Гэхдээ хамгийн гол нь, бид тодорхой нэг өөр нийгмийн тогтолцооноос бас нэг өөр нийгмийн тогтолцоо руу ороод сайн бэхжээгүй талын юм байна. Ялангуяа оюуны салбарт бол үнэхээр тийм. Хүн гэж чухам нийгмийн бүтээгдэхүүн гэж ярьсаар байгаад олон жил болчихсон. Нийгмийн бүтээгдэхүүн байх нь ч яахав /инээв/.
    Ер нь бол их инээдтэй сонсогддог юм байна шүү /инээлдэв/.
    Маркс, Энгельс нар гэхэд л “Хөдөлмөр хүнийг бий болгосон” гэдэг. Миний бодоход, хүнийг давтагдашгүй бодгаль гэдэг талаас нь харах хэрэгтэй байх. Гэхдээ нэг асуудал байна. Дэлхийн бөмбөрцөг дээр жишээ нь бүгд нэг үндэстэн, бүгдээрээ нийлээд нэг улс болчихсон бол ерөнхий бодгаль яриад байж болно. Гэтэл хил хязгаартай, өмгөөлөх хамгаалах, хайрлах харамлах юмтай, бусдаас давуу, бусдаас дутуу юмтай байна шүү дээ, энэ үндэстэн, улсууд чинь. Миний яриад байгаа энэ бүгдэд үндэстнийг бүрэлдүүлж, баталгаажуулж, дархлаажуулж байгаа юм нь давхар байгаад байна. Бодгаль гэж хандахаас илүүтэй, энэ үндэстний нэг эрхэм чанар, орь хүслэн гэж байгаа. Тэр бодгаль, орь хүслэн хоёрын харьцааны асуудал гэж бий. Сэтгүүл бол бусдад өөрийн бодлогыг хүргэнэ гэхээсээ илүүтэй бусдыг өөрсдөө сэрж, өөрсдийгөө сэрээхэд нь тусална гэсэн үг. Үндсэн хуулийн үгээр бол, хүмүүнлэгийн үзэл санаа энэ сэтгүүлийн ард байгаа бол, энэ үндэстний эрхэм дээд орь хүслэн рүү яаж тэмүүлэх вэ гэдэгт нь нэгтгэхэд туслах хэрэгтэй. Монгол үндэстний эрхэм дээд орь хүслэнд тэмүүлэх галын дөл мөнхөд дүрэлзэж байх учиртай юм. Тийм л юм би олж харж байна.
    Танд баярлалаа. Бид энэ сайхан зөвлөгөөг тань ажил хэрэг болгохын төлөө хичээх болно.
    Ярилцсан: Ц.Оюунчимэг
    2016-12 сар. “Зиндаа” сэтгүүл №1 /501/

  • Мөнх хөх тэнгэр минь өршөө №2

     Хадан дундуур тогтсон жимээр морьд алгуурхан уулын орой өөд гэлдэрнэ. Чулуун хэрмийн өндөр багассаар гэхдээ гадна талаас ан амьтад үл нэвтрэх өндөртэй аж. Орой дээр гарлаа. Одоо алсын бараа харагдаж, Өглөгчийн хэрмийн үүдэн хэсэгт  баригдсан судалгааны хотхон ярайн харагдана. Цааш аялал үргэлжилж нэгэн нүхэн дээр ирлээ. Уулын орой дээр нь байрлах энэхүү том нүх Монголчуудын гашуун сургамжийн нэг аж. Чингис хаан болон их хаадын дараа Монголын их гүрэн задрахад харь гүрний явуулсан хагалган бутаргах ажиллагаа дээд цэгтээ хүрч монголчууд хоорондоо зөрчилдөн энэ тэмцэл нь зарим нэг Ихэс хаадынхаа булшийг ухаж, аймаг, яс үндэсээр нь доромжлон гутаах хэмжээнд явагджээ. Ийм зүйлээс болгоомжлон зарим аймаг өөрсдийн хааны булшийг хөндөн авч одсоны нэг нь энэхүү нүх ажээ. Уулын оройд байрлуулсан энэ шарилын нүх басхүү өвөрмөц юм. Олон зуун жилийн дараа үлдсэн нүх гурван метр орчим гүн бөгөөд жижиг жижгээр бэлтгэсэн дөрвөлжин чулуунуудыг эвлүүлэн тавьж, дээр нь зүлэгжүүлж, модод тарьжээ. Жирийн үед бол энд булш байсныг хэн ч үл мэдэхээр аж. Би дотроо бодлоо. Олон зуун жилийн өмнөх түүх одоо ч давтагдан үргэлжилсээр байна. Тэр нь нам, намаараа талцан хуваагдаж ялсан нь ялагдсаныгаа ид бах болон доромжлож, хоморголон ажлаас нь хална, өөрчлөнө. Тодорхой хугацааны дараа нөгөө хэд ялаад хариугаа авч бас л энэ мэт үйл ажиллагаа үргэлжлэх байхдаа.
    Бид хоёр аялалаа үргэлжлүүлэв. Хаа нэгтэй Наваан гуйан бие даан ухсан шинэхэн булшны овоолсон шороо харагдана. Одоо бид хэрэмний дотор талаар уулаа уруудан бууж эхлэв. Ажлын өрөөндөө байхдаа танилцсан эрдэмдтийн судалгааны материал нүдний өмнүүр эрээлжилнэ. 
    Дэлхий ээж зуны улирлын дээлээ нөмөрч, үзэсгэлэн төгс байгаль цэцэг навч, ногоон тал байгалын сайхныг сэтгэлд мэдрүүлнэ. Зарим онцгой зүйлсийг хүүрнэлдэн ярингаа фото зураг дарсаар уулын бэлд бууж, судалгааны тохилго төвд ирлээ.
     Хооллосны дараа малталт хийж байгаа америкуудтай уулзахаар хоолны зааландаа хүлээлээ. Дуудахаар явсан хүн хүрч ирээд үдийн алдад ажлаа зогсоогоод Улаанбаатар хотруу хөдөлсөн байна гэлээ.
     Би ажиллагааны удирдагчаас судалгааны хотхоныг байгуулсан дүнзийг хаанаас авсныг тодруулав. Тэгээд Батширээт сумын даргатай уулзахаар сумын төвийг зорилоо. Зам зууртаа мод бэлтгэсэн газрыг үзэхээр тохиров. Өглөгчийн хэрэмний зүүн талыг барин уул өгссөөр орой дээр гарлаа. Өндөрлөг газар гараад монгол орныхоо байгалийн сайханыг харах бүрт миний биеэр цахилгаан гүйж байгаа мэт сэтгэл огшиж, бахархал, бардамнал төрдөг юм.
     Хэдхэн км яваад мод огтолсон газар ирлээ. Эндээс мод авах зөвшөөрөл хэн өгсөн юм гэж би дагалдан явагсдын дунд тавьлаа. Шатсан ойг цэвэрлэж авсан модоор бид байшингуудаа барьсан юм гэж нэг нь хариулав.
     Ойн цоорхойд тэрүүхэндээ шатсан хэсгийг үзэж явахдаа модыг эхэлж огтолж аваад дараа нь тэрүүхэндээ түймэр тавьсаныг олж мэдэв. Тайрсан модны үлдсэн сууриуд огтолсон хэсэг нь бүгд шатжээ. Бүх зүйлийг нарийн бодож төлөвлөжээ.
     Бид цааш хөдөлж Батширээт сумыг зорилоо. Сумын засаг дарга ажил дээрээ байж таарав. Сумын зуншлаг, үйл ажиллагааны тухай мэдээлэл сонсоод дараа нь хэдэн асуулт тавьлаа.
     -Өглөгчийн хэрмийн малталтыг мэдэж байгаа юу? гэж намайг асуухад Засаг дарга
     -Мэдэж байгаа гэв. -Та бүхэн ямар хэлбэрээр хяналт тавьж байна.
    -Би хэд, хэд очсон. Бас байгаль орчин хариуцсан байцаагч очиж байгаа. Монголын нэртэй бүх эрдэмтэд бүгд шахуу оролцсон юм билээ. ШУА-ын зохих байгууллагад нэг мянган ам доллар төлөөд малталт хийх зөвшөөрөл авсан. Манай суманд бас таван зуун мянган төгрөгийн хандив өгсөн.
    Монгол хүнд бол барагтай бол олддоггүй зөвшөөрөл харийнханд нэг их хүндрэлгүй, хэдхэн доллараар олддог нь хачирхалтай. Тэгэхдээ “Монгол хаадын Ихсийн газрыг ухах зөвшөөрөл шүү” гэж тэрхэн мөчид бодов.
    Эргээд Өглөгчийн хэрэмд ирлээ. Тэгээд малталтаар олдсон  шарил, зарим олдвортой танилцлаа. Эмэгтэй хүний яс, хүзүүний гоёлын зүйлс олджээ. Ахиад Ерөнхий сайд асан Бямбасүрэн гуйад сэтгэл дотроо баярлаж суулаа. Тэр хүн шиг эх орныхоо төлөө сэтгэлээрээ тэмцэж чаддаг мянга, мянган эх орончид байсан бол монгол орон өнөөдөр ийм байхгүйсэн.
    Орой судалгааны хэсгийг цуглуулж уулзах гэсэн боловч америкчууд аль хэдийн Нийслэл хот руу хөдөлчихсөн, малталтанд оролцсон хэдэн оюутан, удирдаж байгаа ганц эрдэмтэн л байлаа. Хотод очиж уулзахаар шийдвэр гаргаад дараагийн ажилдаа орлоо.
    Судалгааны хотхонтой танилцлаа. Нэг эгнээнд барьсан хоёр давхар, дөрвөн дүнзэн барилга, халуун усны байр, цахилгааны моторын байр, сансрын холбоо, уулын амыг хааж барьсан шургааган хашаа, энд тун тохилго орчин бүрджээ. Аятайхан тохижуулсан тавилга, хээрийн ор, хөнжил, сансрын холбооны сүлжээтэй. Ер нь бэлтгэл эртнээс хийсэн бололтой.
    Битүү модоор бүрхэгдсэн Биндэрийн уулсын дунд оршин Өглөгчийн хэрэм буюу Ихсийн газар үзэсгэлэн төгс байгальдаа зуун зууныг дамжин багагүй нууцыг өөртөө тээж өнөөтэй золгожээ. Тэнгэрт одод түгсэн цэвэр агаар цээж дүүрэн амьсгалж, нойроо хулжаан хэвтэхдээ олон зууны өмнөх түүхийн явдлуудыг таамаглан төсөөлж хэвтлээ.
    Өглөө эртлэн босоод, Аймгийн цагдаагийн хэлтсийн даргад малталтыг зогсоож хяналт тавьж ажиллах үүрэг өгөөд хотруу хөдөллөө.
    Оройдоо Улаанбаатар хотод ирэв. Маргааш өглөө нь малталт хийж байгаа америкуудтай уулзахаар Улаанбаатар зочид буудлыг зорилоо. Харин нөгөө хэдэн америкчууд ирээд нисэх онгоцны билет аваад шууд нисчихсэн гэсэн хариу сонсов.  Энэхүү Хэнтий явсан ганц явалтаар манай ажлын жилийн томилолтын зардал дуусч, бид хоосон хоцорсон юм.
    Дараа нь УИХ-аар томилолтын зардлаа нэмүүлэхээр байнгын хорооны хэд хэдэн  хурлаар ороод эцсийн шатанд хасагдаж үр дүнгүй өнгөрч билээ. УИХ-аар хэлэлцэхийн өмнөх сүүлчийн хуралдаанд нэгэн Их хурлын гишүүн –Тэр чинь их эрх мэдэлтэй дарга гэл үү. Тэдэнд төсөв нэмэх шаардлагагүй гээд бүх зүйлийг хааж билээ. Уг нь 10 сая төгрөгийг томилолтын зардалд баталж өгөхийг хүссэн хэрэг л дээ.
    Ингэлээ гээд улс л хохирдог юм билээ. АНУ-д болсон террорист халдлагаас хойш дэлхийн ихэнх улс аюулгүй байдалтай холбоотой асуудлыг онцгой анхаарах болсон юм. Тэд аюулгүй байдлын бүтцээ шинэчилж, төсвөө нэмэгдүүлсэн байдаг. Харин манай улсын хувьд эсэргээр хандаж манай байгууллагын жилийн төсвийг 15 хувиар хассан. Аливаа байгууллагын үйл ажиллагааны цар хүрээ төсвөөс ихээхэн шалтгаалдаг юм билээ. Энэ нь Ерөнхий менежерийн ажилд хүндрэлтэй байдаг байв.

     

  • Мөнх хөх тэнгэр минь өршөө

     Уламжлал ёсоор өглөө эрт ажилдаа ирэв. Өнгөрсөн 24 цагийн хугацаанд Монгол Улс болон дэлхийд болсон үйл явдлын тухай жижүүрийн илтгэлээр миний ажил эхэлдэг. Төрийн гурван өндөрлөгт танилцуулах мэдээ ажлын цаг эхлэхэд бэлэн байх учиртай. Энэ өглөөний мэдээ нэг зүйлээр содон байлаа. Тэр нь Ерөнхий сайд асан Бямбасүрэн гуйан айлтгал, түүнд хавсаргасан фото зургууд байв. Их хаадын булшийг ухаж байгаа тухай, олдсон зарим олдворуудын тухай түүний айлдварт тодорхой бичсэн байв. 
     Хэнтий аймгийн засаг даргатай утсаар ярьж, Их хаадын тахилга, “Өглөгчийн хэрэм”-ийн малталтыг зогсоох, цагдаагийн хамгаалалтад авах үүргийг өглөө. Тэгээд газар дээр нь малталтын үйл ажиллагаатай танилцахаар бэлтгэж, унаа захиалж, “Өглөгчийн хэрэм”-ийн тухай шинжлэх ухааны байгууллага, эрдэмтдээс бэлтгэсэн танилцуулгыг уншлаа.
     Ажлын цаг дуусангуут Хэнтий аймгийн зүг хөдлөв. Ачаалал ихтэй өнгөрсөн ажлын цагийн дараа цэвэр агаар залгилах юутай тааламжтай. Шөнөжин явна, өглөө гэхэд зорьсон газартаа очсон байх учиртай. Өмнөдэлгэр суман дээр аймгийн цэргийн штабын дарга, ажилтнууд угтав. Тэд цаашид газарчны үүрэг гүйцэтгэнэ.
     Өглөө гэгээ орох үед эртний түүхт Биндэрийн овоо дээр очлоо. Тэгээд овоондоо гурвантай мөргөж, мөнх хөх тэнгэртээ залбирлаа. Одоо зорьсон газартаа цаг хүрэхгүй яваад хүрнэ. Овооноос хөдлөөд нэгэн голыг гатлаад ам өөд өгсөж эхлэв. “Өглөгчийн хэрэм”-ийг өв дамжин хамгаалж ирсэн хэн нэгнийг сэтгэл дотроо хайж байлаа. Очих газраас 20-иод км-т нэг айл харагдав.
     Зорьсон газар алсаас харагдаж эхлэв. Зогсоол дээр цоо шинэ Ланд круйзер-80 автомашинууд эгнэн зогсоно. Биднийг очиход өдрийн ажил аль хэдийнээ эхэлчихсэн байлаа. Өглөөний цайны дараа малталтын бүрэлдэхүүнтэй танилцлаа. Манай улсын урдаа барьдаг бараг бүх нэртэй эрдэмтэд энэ ажиллагаанд оролцсоныг хараад сэтгэл гундаад явчихав. Сэтгэлд нэг л гуниг дүүрэв. Манаж харж явах иргэд нь үгүй, хариуцаж цагдаж явах төрийн төлөөлөгч нь үгүй, сэтгэж бичиж сэрэмжлүүлж явах эрдэмтэд нь үгүй, тэгээд яах вэ?.
     Тэд морьд бэлджээ. Малталт хийж байгаа монгол талын ахлагч, манай нэртэй эрдэмтэн намайг дагуулан “Өглөгчийн хэрэм”-ийн босгыг давлаа. Морьд уул өөд тогтуун алхална. Би дотроо Бямбасүрэн гуйагаар бахархаж явлаа. Тэр хүн энэ тухай бичээгүй бол бүх зүйл чимээгүй болоод өнгөрөх байв. Бүх зүйлийг нарийн төлөвлөж хийж байгаа болохоор хэр баргийн мэдээлэл манай байгууллагад очихгүй байсан.
     Өвөрхангай аймгийн Хар хорин сумын төвд Хархорум хотын туурь судлах Герман-Монголын, Цайдамын хөндийд хийгдсэн Монгол-Туркын хамтарсан малтлагын гэрээ, үйл ажиллагаатай танилцаж байсан болохоор надад бага ч гэсэн ажлын туршлага байлаа. Хамтарсан гэрээ ямар түвшинд байгуулдаг, хөрөнгө санхүүгийн асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэдэг, ямар бүрэлдэхүүн оролцдог, малталтыг шинжлэх ухааны аргаар хэрхэн хийдэг, олдвороо хадгалж, хамгаалдаг, үр дүнгээ хаана хэрхэн тайлагнадаг гээд олон шат дамжлагаар бүх зүйл ил тод байдаг. Тэр бүхэнтэй харьцуулахад энд үзүүлэх бичиг цаас, гэрээ байсангүй.
     Биднийг уулын энгэрт очих үед хоорондоо зайтай ургасан модны дунд эхний булштай таарав. Хоёр метр орчим гүнд, бүдүүн модыг дуундуур нь тайраад ухаж хийсэн австай эмэгтэй хүний цогцос харагдав.
    Эрэгтэй эмэгтэй хоёр жуулчин, хэлмэрчийн хамт фото зураг шимтэн дарна. Ховор олдох боломжиндоо шимтсэн тэдэнд эргэн тойрон болж байгаа зүйл хамааралгүй аж. Би тэдэнд, бас дагуулж яваа газарчинд хандан:
      –Энэ юун хүмүүс вэ? гэж асуув. Хэн ч хариулсангүй. Монголчууд бид мэдээгүй байхад гадаадынхан ирсэн зураг дараад зогсож байгаа хараад зориудаар хэн урьсан бол гэж дотроо бодов. Эсвэл тохиолдлын гэж үзвэл тун азтай жуулчид ажээ. Би тэднээс хэдхэн зүйл асуув.
     -Энд зураг авахыг хэн зөвшөөрсөн юм бэ?. Хэлмэрч тэдэнд орчуулав. Хэн ч хариулсангүй, тасралтгүй зураг авсаар байв. Би асуултаа давтав.
     -Мөнгийг нь төлсөн гэсэн хайнгадуу хариулт сонсов. –Хэдийг гэж асуулаа.
     -Хоёр мянган доллар. Яриаг үргэлжлүүлэх нь утгагүй байлаа. Би эргэн тойрны  зургыг дарсаны дараа дээш өгсөв. Эхний булшнаас дээш гучаад метр яваад малтлагуудтай тааралдав. Нийтдээ хорь орчим малталт хийжээ. Миний бодсоноор ихэнх нь тахилгын зан үйлд зориулсан чулуу ашиглаж хийсэн ямар нэгэн суваг шиг зүйл байлаа. 
     -Малтлагуудаа хэдийд эхэлсэн бэ. -Энэ зун гэж товч хариуллаа.
     Герман, Туркуудтай манайханы хамтарсан малталтуудтай харьцуулвал, шинжлэх ухааны талаас үзвэл энэ бүхэн “тонуулчид”-ын малталт байлаа. Малталтуудыг нэг газар төвлөрүүлэн хийжээ.
     Сэтгэл хачин болоод явчихав. Хэсэгтээ сэтгэл манарав. Би тэр ажиллагаанд оролцоогүй ч гэлээ тэдний өмнөөс сэтгэл үймрэв. Тэдний хийсэн үйл лайг хараад өөрийн эрхгүй сэтгэл сөхрөв. Тэгээд сэтгэл дотроо тэнгэртээ залбирлаа. Мөнх хөх тэнгэр минь өршөө-Монголчуудыг, бас Намайг.
     Сэтгэл бага зэрэг тайвширсаны дараа танилцах аялалаа үргэлжлүүлэв.
     -Энэ малталтыг хэн зөвшөөрсөн юм, хэн хийж байгаа юм. Хэн ахалж байгаа юм. Одоо тэд хаана байна?.
     -Малталтыг ШУА-ын холбогдох газрууд бүгд зөвшөөрсөн юм. Малталтыг Наваан гуйа ахалж байна. Америкын зургаан эрдэмтэд оролцож байгаа, тэдний малталтад туслахаар палентлогийн мэргэжлээр сурч байгаа оюутнууд ажиллаж байгаа гэв.
    Биднийг малталт дээр очиход америк эрдэмтэн, оюутнууд аль аль нь байсангүй. Би тэднийг хаана байгааг асуув.
     -Өглөө ажилдаа гарсан, ажиллаж байсан, саяхан доошоо, бааз руу явсан бололтой гэж хариуллаа.
     Наваан, Наваан энэ хүний хийсэн олон малталт санаанд орж ирэв. Монгол орны олон газарт томилолтоор ажиллаж явахдаа түүний хийсэн малталтын ул мөртэй тааралдаж явсанаа, түүний оролцоогүй малталтыг олоход хэцүү байх аа гэсэн дотоод бодлоо таслаад энд ажиллагсадын тухай эрт ажилдаа гардаг, үдийн халуунд завсарлаад үдээш хойш сэрүүн үед ажилладаг юм болов уу гэсэн таамгийг дотроо дэвшүүлж цааш аялалаа үргэлжлүүлэв.

     

  • Г.Ёндонсамбуу: Монгол Улс ноолуураараа удахгүй дэлхийд тэргүүлнэ

    -Монгол ноолуурын онцлог гэвэл бэлчээрийн ямааны ноолуур гэдгээрээ дэлхийд гайхагдах ёстой гэж та илтгэлдээ онцолжээ. Бэлчээрийн мал аж ахуй гэдэг тэр чигээрээ дээд түвшний органик хүнс, түүхий эдэд ордог болсон. Энэ талаар ярилцвал ямар вэ?
    -Монголын мал сүрэг ямар амар амгалан байдаг юм бэ? гэж гадаадын мэргэжилтнүүд ирээд гайхан шогширдог юм. Бусад газар бол мал руу хүн ойртоод очвол үргээд алга болно. Манай Монголын нутаг сонин. 1,5 сая кв км нутагтайгаас түүний 70 хувь нь бэлчээрийн ургамалтай. Өөрөөр хэлбэл дэлхийн бэлчээрийн ургамлын долоон хувь нь Монголд байна. Өөр ямар ч улс орон ийм биш. Нөгөөтэйгүүр бэлчээрийн газар шороонд 3000-аад нэр төрлийн ургамал ургаж байна. Түүнээс ямаа 80 хувийг нь идэж байгаа. Байгалийн ургамлын хамгийн олон төрлийг иддэг мал бол ямаа юм. Эрдэмтдийн судалж тогтоосноор ямааны идэж буй өвс ургамлын 98 хувь нь бэлчээрийн ургамал, хоёрхон хувь нь хүний хадсан өвс тэжээл. Химийн найрлага огт байхгүй. Хятадад бол өөр шүү дээ, туж тэжээл иднэ. Манайх бол хүссэн хүсээгүй байгалийнхаа ургамлыг идэж, эрх чөлөөтэй бэлчиж, хад асганд дүүлж харайна. Тиймээс л монгол ямаа онцгой байгаа юм. Байгалийн дөрвөн улиралд дуртай өвсөө сорчлон иддэг ямааны ноолуур дэлхийд үнэхээр онцгой юм. Монгол ямаа ямар ч стресс байхгүй. Ноолуур нь бөх бат. Өлсгөлөн ямааны утас амархан тасарчихдаг. Бид одоо монгол ноолуураа маш сайн судалж, дэлхийд танилцуулах ёстой. Шинжлэх ухааны хөгжил төр засгаас өгч байгаа төсөвтэй бас их холбоотой. Нарийн мэргэжилтэн, судлаачдыг олноор бэлдмээр байна.
    -Урьд нь хонь долоон хувь, ямаа гурван хувь байсан бол одоо ноолуурын үнэ өссөнтэй холбогдоод ямаа долоон хувь, хонь гурван хувь болчихлоо. Цөлжилт ихсэх нь гээд зарим мэргэжилтэн, судлаач яриад байдаг. Энэ хэр үнэний ортой вэ?
    -Европын байгаль хамгаалагчид ирээд дандаа надад ийм асуулт тавьдаг юм. Ямаагаа хорогдуулахгүй бол байгаль орчныг хамгаалахын тулд Монголын бүтээгдэхүүнийг битгий ав гэж Европын болон Америкийн зах зээлд бид хэлнэ гэдэг юм. Тэгэхээр нь яахаараа ямаа байгальд хортой гэж? За зөв хариултыг өгье гэдэг. Манайхан нэг удаагийн уулзалтаар ямарваа нэгэн юмыг дүгнэчихээд байдаг.
    -Ямаа олшрохоор бэлчээр талхлагддаг гэдэг шүү дээ?
    -Өнгөрсөн жил гантай. Говьд юу ч ургаагүй байна. Одоо цөл болчихлоо гэнэ. Тэгвэл энэ жил бороо хур ихтэй байлаа. Говь, хангай нэлэнхийдээ сайхан ногоорлоо шүү дээ. Тэгэхээр доод талын үндэс үхээгүй байгаа биз дээ. Ямаа чинь говь цөлөрхөг, уулархаг газар амьдардаг. Говь, цөлдөө ч дандаа өндөрлөгийг барааддаг. Говь цөл газар ургамлын үндэс маш гүнзгий, доор байдаг. Тийм учраас ямаа тэр үндэсийг сугалж чадахгүй. Цухуйсныг л иднэ. Хээрийн бэлчээр, Дорнодын талд бол өвсний үндэс гүехэн байдаг. Тэнд бол харин ямаа үндсээр нь идэж магадгүй. Хар шороон хөрсөнд бол өвсний үндэс нимгэхэн байдаг. Говь цөлд бол ямаа огт аюул байхгүй. Ямаанд таарсан тохиромжтой газар Монголын нутаг дэвсгэрийн 70 гаруй хувь нь ногдож байдаг. Тэдгээр нутагт төвлөрүүлж, ямаагаа өсгөе гэсэн бодлогыг одоо баримталж байна. Өндөр уулын бүсэд чулуугүй уул гэж байхгүй. Чулууны завсраар ургасан өвс ургамлыг ямаа чинь нарийхан хошуутай, хоёр үүдэн шүд нь ээтгэр, гадагшаа. Тэрийг чинь чимхэж идээд байдаг. Өөр амьтан бол идэж чадахгүй. Хөрсийг нь ухаж төнхөөгүй. Цухуйсныг нь л идэж байна. Бэлчээрт ямар ч хал балгүй. Юуных нь байгальд дайсан, хортой гэж би тэдэнд хэлдэг.
    -Ноолуурын дэлхийн зах зээлд манай улс хоёр дахь том тоглогч. Энэ зах зэлийн өнөөгийн байдал ямар байна вэ?
    -Одоо Хятад дэлхийн зах зээл дэх ноолуурын 90 хувийг хяналтдаа байлгаж байна. 14 тонн ноолуур өөрсдөө бэлдэж, манайхаас 7000 тонныг нь авч байна. Дэлхийн хэмжээнд 20 хэдэн мянган тонныг хятадууд хяналтдаа байлгаад байна. Дэлхийн бүх ноолуурын 40-өөд хувийг Монголын ноолуур хангаж байгаа. Хятадууд тавин нэг, хоёр хувийг хангаж байна. Тэгэхдээ манайхан удахгүй илүү гарна. Манай ямаа жилд 2-3 саяар өсч байгаа. Зуд л болчихгүй бол. Монгол бэлчээрийн ямаа гэдгээр гайхалтай юм. Монгол бэлчээрийн малын мах, үс ноос гэж ямар өөр, онцгой билээ. Борцны үнэр хаа тэндээс л үнэртэнэ шүү дээ. Үнэхээр амт шимт нь аль ч газрынхтай харьцуулашгүй. Хүн төрөлхтөн байгалаасаа асар их хөндийрсөн. Үнэргүй мах сайн гэдэг ойлголт тэс буруу юм. Тэр чинь хүний генд өөрчлөлт өгч байна. Япон профессор та нар монгол ноолуураа эсийн өндөр түвшинд “Бэлчээрийн” малын ноолуур ийм байдаг гэж судалж, гаргаж дэлхийд тавибал одооноосоо хоёр дахин их үнэтэй болно гэсэн. Хятадууд бол энийг хийж чадахгүй. Яагаад гэвэл хашчихсан, фермд ямаагаа үржүүлж, өсгөж байна. Идэх өвс нь тодорхой. Танай мал бол ийшээ явахаараа энийг тийшээ явахаараа нэг өөрийг иднэ. Нэг ямаанд чинь 1500 метр кв газар ногдож байна. Салхи шуургатай өдөр хятад ямаа юу ч идэж чадахгүй. Манай ямаа нөмөр нөөлөг газарт идээд л байна. Бэлчээрийн мал сүрэгтэй байна гэдгээрээ манайх үнэхээр онцгой. Монгол ноолуурыг имрээд үзэхэд л бусадынхаас тэс өөр. Ерөөсөө л нэг сонин мэдрэмж төрдөг. Тэр юунаас болж байна вэ гэдгийг л бид шинжлэх ухааны түвшинд судалж, дэлхийд тавих ёстой. Тэр чанар нь хятадын ноолуураас огт өөр гэж японы эрдэмтэн хэлээд байгаа юм. Нүүдлийн мал аж ахуйн онцлог гэдэг чинь бас л энэ шүү дээ. Энэ жил ноолуур нь кг нь 110 мянган төгрөг болсон. Энэ жил 960 тэрбум төгрөгийг малчид хувааж авсан. 170 мянгаад өрхдөө хуваахаар дунджаар 5 сая төгрөгний орлого олсон байна. Малчдын жилийн орлогын 50 хувь нь л ямааны ноолуур болж байна.
    -Тэгвэл ямаа маллах малчид олшрох нь дээ?
    -Би Хятадын хөдөөгүүр нэлээд явж байсан. Малаа маллах хүнгүй болчихсон. Монгол ч адилхан болж байна. Хөдөөгүүр хүнгүй, эль хуль. Одоо ямаа, тэмээ, сарлагаа самнадаг хүн хүч байхгүй. Хөдөөний хүүхдүүд чинь ажилгүй ч гэсэн хотод байх гээд байдаг болчихож. Ний нуугуй ярихад манай мал бэлчээрийн тулдаа л амьдарч байна. Малчдын үүрэг роль бараг байхгүй болсон. Ямаа бол хүрч ирээд л гэрийнхээ гадна хэвтэнэ. Өглөө босоод л нуруугаа тэнийлгэж, суниаж байх хоорондоо хаашаа явахаа бодно. Цаг агаар харна. Зөнгөөрөө өсч байна. За яахав нэг өвгөн малчин хээр мориороо шогшиж, араас нь харна. Хажууд нь тамхиа татаж суунаа бас. Айл амьтан ойрхон байвал нийлчих гээд байдаг юм. Тиймгүй бол уул хадаараа бэлчиж яваад ирвэс, чононд өртөх нь өртөөд бас хүн аюултай. Хүн нь бие биенийхээ малыг хулгай хийгээд байна. Одоо төрөөс бодлого гарчихсан байгаа л даа. Ямааны тоо толгойг өсгөхгүй, нэгжээс авах ашгыг нэмэгдүүлнэ. Үсний ширхэгийг нарийхан болгож, цагаан өнгөтэй болгохгүй гэсэн бодлого гаргасан. Цагаан ямаа харьцангуй амьдрах чадвар муутай байдаг юм. Нарны гэрэл шууд шингээж авдаггүй, ойлгодог учраас. Уг нь нар чинь тэр аяараа эмчилгээ шүү дээ. Японы мэргэжилтнүүд танай ямаа олон өнгөтэй учир бид нэмэгдэл зардал гаргаж байна гээд байна. Цагааруулж байж буддаг байхгүй юу. Бараан, цайвар өнгө будаг авдаггүй юм. Хятадын ямааны 99 хувь нь цагаан байдаг. Манайх 16 хувь нь цагаан. Манайхны олон өнгөтэй гэдэг шүүмжлэлд сүүлийн үед хятадууд зөөлөрсөн. Цагаан, цэнхэр, улаан өнгөөр нь хослуулаад химийн будаггүй, байгалийн өнгөөр нь бүтээгдэхүүн хийж, хүний биед ямар ээлтэй байх уу, хор гэмтэлгүй. Байгальд ээлтэй цэвэр органик бүтээгдэхүүн жинхэнэ утгаараа гарч ирнэ. Европчууд их дэмжиж байна. Япончууд одоо л ойлгож эхэлж байх шиг байна. Будаг будаг гээд японууд яриад байгаа юм. Манайх гучаад хувь нь будаггүй хийж байгаа. Харшил байхгүй, лабораторийн шинжилгээ хийгээд битгий гай болоод бай гэж хэлсэнийг одоо л эд ойлгож байх шиг байна. Тэгтэл тэд мөчөөгөө өгөхгүй. Та нар угаахдаа эмульс химийн бодис хэрэглэж байгаа. Энэ бас хортой. Зөвхөн будаг биш. Энэ хоёрыг усанд угаахаар 100 хувь арилчихдаг юм гэсэн. Гэхдээ бас хүний хариуцлагатай холбоотой л доо. Сайн угаавал юу ч үлдэхгүй. Эмульс гэдэг нь цахилгаанжилтаас хамгаалах саван шиг бодис эмульс шүршдэг юм. Тэгээд хялгасыг нь ялгаад ээрдэг. Угаахдаа эмульсыг нь салгадаг. Зуун хувь задаргаатай уусдаг. Англи, Германаас Байгалийн хөрс хамгаалах нэг байгууллагын гэрчилгээтэй газраас бид эмульсээ авдаг. Европ байгаль хамгаалах хуулийн тал дээр маш хатуу шүү дээ.
     
    Токио хотноо “World Fashion” үзэсгэлэн яармагт Монголын ноолууран бүтээгдэхүүн анхаарал татав.
     
     
    -Дутуу зайлаад байдаг гэсэн яриа бас бий билүү?
    -Дутуу зайлбал үлдэнэ. Эмульс үлдэхээрээ харшил өгнө. Манайд ээрэх үйлдвэртэй иж бүрэн компани гэвэл 15, ихэнх нь утас аваад хийдэг сүлжих үйлдвэр 50 хэдэн газар бий. Тиймээс л дэлхийд ноолуураараа гарах сонирхолтой. Энэ компаниуд чинь тус тусдаа нэг гадаад түншүүдтэй.
    -Энэ олон жижиг дунд үйлдвэрүүд байна. Үнэхээрийн бүрэн гүйцэд зайлж, эмульсээ арилгаж чадаж байгаа болов уу?
    -Тодорхой тогтсон технологи байгаа газар эмульсийн үлдэгдэл байх ёсгүй. Нэг шинжлэхэд гарч ирэхгүй, нөгөө газар дахиад нэг шинжлэхэд гарч ирдэг үзэгдэл бол тухайн ээлжийн ажилтаны мэдлэг, ур чадвар, технологийн горимоо хэр зэрэг барьж байгаатай холбоотой асуудал болно. Үргэлж ноолуурыг шинжлээд байх хэцүү. Энэ үнэтэй даавууг метрээр нь таслаад л байнга шинжилгээ өгөөд байна гэдэг хэцүү. Ийм зовлон байдаг.
    -Тэгэхээр олон улсын баталгаат итгэмжлэл авч чадахгүй болох юм биш үү?
    -Олон улсын стандарт бол хаа ч ижил. Гагцхүү тогтвортой ноолуур, чанар байх ёстой. Ажилчдын сахилга баттай нягт холбоотой. Хүний чин сэтгэлээсээ ажиллах сэтгэл зүтгэл л чадвар мэдлэгээс илүү дутагдаж байна.
    -Түүхий эдийн 40 хувийг хангаад самнасан угаасантайгаа нийлээд эцсийн бүтээгдэхүүн болгон дэлхийн нийт ноолууран бүтээгдэхүүний наймхан хувийг манай улс хангаж байна. Энэ их хайран санагдаад байх юм.
    -Боловсруулах үйлдвэрээ бид барих ёстой. Энэ жил эргэлтийн хөрөнгийн зээл өгсөн. Хойтонгоос үндсэн хөрөнгийн зээл өгнө гэсэн. Тэгэхээр одоо хамгийн түрүүнд ээрэх үйлдвэр Япон, Италиас авах боломжтой болно. Япончууд хөнгөлөлттэй зээлээр ээрэх үйлдвэр барьж өгье гэсэн яриа сая бас гарлаа. Та нар төр засгийнхантайгаа яриадах гэсэн. Монголд 15 ээрэх үйлдвэр хаа ч хүрэхгүй байна.
    -Арван хэдэн жилийн өмнө японы нэг томоохон сүлжээ дэлгүүрт ноолууран цамц худалдаж байхдаа Хятадын ноолуур чанарын хамгийн өндөр түвшинд дээд зэрэг гэж бичсэн байсан. Энэ ямар учиртай вэ?
    -Ер нь дэлхий даяар нэг тиймэрхүү ойлголт байгаад л байна. Би бол байнга Өвөр монгол ноолуурыг өөрийнхтэйгөө харьцуулж үздэг. Манайхтай хил залгадаг Шинжаан Уйгар, Манжуур зэрэг газруудад л ноолуурын ямаа байна. Хятадад өөрийн юун ямаа байхав дээ. Тэгэхээр монгол л гэсэн үг л дээ. Манайхаас 7, өөрсдөө 14 хувийг нь бэлддэг. Нийлээд 21 хувь. Ноолуурын нарийн мэдээлэл долоон хоног тутам гаргадаг сэтгүүл бий. Түүнд Хятадууд дундаж нь 32 мм-ийн урттай нарийн ширхэглэл нь 16 микронтай ноолуураа өөрсдөө үнэлдэг. Харин монголд бол дундажаар ширхэгийн урт нь 40-өөс дээш урттай нь 60 хувь байдаг. Ширхэглэлийн нарийн нь 16,5 байдаг. Дэлхийн зах зээл дээр ширхэглэл нь адилхан хэрнээ урт нь 38 см ээс дээш болоод эхлэбэл урт нь нөлөөлөхгүй, ширхэгийн нарийнаар нь үнэлээд явчихдаг. Энэ бол Хятадын бодлого байгаа биз? Монголын ноолуурыг үнэд оруулчих гээд байна. Манайх 32 оос дээш урттай байдаг. Манай ноолуурыг ширхэгийн нарийнаар нь үнэлээд өөрт нь урт нь байхгүй болохоор түүнийг хэрэгсэхүй болчихож байна. Хятадууд дэлхийн зах зээл дээр манай ноолуурын уртыг үнэлэхгүй орхичхож байна.Тэд дэлхийн зах зээлийг ноёлдог учраас хамгийн сайн нь гэж дэлхийд зарлаад байна. Нөгөө талаар уртын ялгаатай үнийг дэлхийн зах зээлийн үнэ рүү оруулж өгөхгүй үнэгүйдүүлээд байна. Хятадын ноолуурын урт нь богинохон болохоор бүдүүн нарийн ширхэглэлээр дэлхийн зах зээлд тооцоод явчихаж байна. Хятадын ноолуур их нарийн учраас арай уян зөөлөн юм. Манайхан дэлхийн үйлдвэрлэж байгаа сүлжмэл бүтээгдэхүүнээс 60-аад хувь нь хийдэг хамгийн тохиромжтой 26-30 номерын утас ээрдэг. Хятад бол 40,60, 80,100 гээд доошоо 20,14, 10, 7, 5 номерын утас үйлдвэрлэдэг. Тэгэхээр манай ноолуурхятадын утаснаас ч илүү тохиромжтой гэсэн үг.Тиймээс манай ноолуурын чанар, утасны хэмжээ нь дэлхийн зах зээл дэх үйлдвэрлэлд гойд зохино гэсэн үг. Монгол ноолуурын бас нэг онцлог бол гарц өндөр байдаг. Хятадууд нэг ямаанаасаа дундажаар 210 грамм ноолуур авдаг. Манай ямаа бол бие томтой, гүжирмэг, 350-400 грамм ноолуур авдаг. Хятадууд харин одоо овоо ойлгож, бууж өгч эхэлж байна.
    -Ар зооных нь үс хамгийн дулаахан бөгөөд үнэтэй байдаг гэсэн. Ер нь ингэж нарийн ялгаж, бүтээгдэхүүн хийж чадаж байна уу?
    -Би түрүүн хэлсэн. Ялгах нь битгий хэл мал маллах хүн ховордоод байна шүү дээ. Тодорхой хэмжээнд ялгана л даа. Уг нь олон шат дамжлаганд орохоос өмнө хөдөө аж ахуй дээрээ ялгачих хэрэгтэй байгаа юм. Том үйлдвэрүүд ялгаж байгаа ч үр дүн багатай л байна. Зэрэглэгч гэдэг хүн асар өндөр мэдрэмжтэй хүн байх ёстой. Одоо боловсон хүчний асуудал тун хүнд байна. Мөн бид түүхий эдээ бус “Ноолуур” төсөвт 2021 он гэхэд 60 хувийг 25 онд 80 хувийг эцсийн бэлэн бүтээгдэхүүн болгож гаргана гэсэн зорилттой байна. Япончууд самнасан ноолуур өг гээд байгаа. Бидэнд ээрэх үйлдвэр барьж өг гэсэн. Гадаад хөрөнгө оруулалтын асуудлыг шийдэх ёстой. Хамгийн их өртөгтэй хүнд дамжлага нь угаах, хялгас ялгах, ээрэхдээ байдаг. 1970-аад онд Япон хялгас ялгах үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжөө Афгинастан, Хятад болон Азийн зарим оронд өгч манайд 1981 оноос хойш “Говь”-д суурилуулснаар ноолуурын үйлдвэрлэл эхэлсэн. Маш нарийн технологитой. Их чийглэг орчинд хялгас ялгах хэрэгтэй учир ажиллах орчин хүнд байдаг. Бас байгаль орчны асуудлыг бодолцохгүй бол болохгүй л дээ. Угаахад ус маш их ордог. Хөрсний усанд их аюултай. Бохир усыг эргээж цэвэрлээд саарал усыг хэрэглэх талаар бид одоо ярилцаад байгаа. Одоо ундаа ч үйлдвэрийн усаа ч хөрсний уснаас аваад байна.
    -Та Монголын Ноос, ноолуурын холбооны дэд тэргүүн. Сүүлийн үед танай холбоо юу хийж байна?
    -Манайх мэргэжлийн анхны холбоодын нэг. Яаманд биднийг хариуцах нарийн хэсэг байхгүй болчихсон болохоор энэ ерэн хэдэн компанийн бүх асуудлыг бид шийдэх хэрэгтэй болж байгаа юм. Татвар, түүхий эд, боловсон хүчин, гадаад харилцаа, сургалт гээд л хариуцахгүй юм байхгүй ажиллаж байна. Хууль дүрэм болохоо байчихвал Засгийн газар, Хурлаар хуулиа бариад хөөцөлдөнө. Удахгүй “Монгол хаан ширхэглэл” хэмээх чанарын итгэмжлэл ноолууран бүтээгдэхүүнд тавих болно. Үүнд ширхэглэл нь 15.5 мм нарийн гэсэн шаардлага тавьж байгаа. Технологийн үндсэн чанар болох уян зөөлөн байдал нь утасны нарийнаасаа хамаараад байдаг юм. Харьцуулахад туулайн ноос ямар зөөлөн байдаг билээ? Нэг настай борлонгийн үс тэс өөр. Торомний ноосыг бас дэлхийн улсууд гайхаад манай тэмээний ноолуур нэг шат ахичихсан шүү дээ. Тансаг буюу лакшри бүтээгдэхүүндээ ганц ямааны ноолуур биш тэмээ, сарлагийн ноос багтдаг. Хэмжээ нь бага учраас бид тоохгүй орхиод байдаг. Нэг торомний ноос гэхэд л 200-аад тонн болдог. Ийм нарийхан үс тонноор хэмжигдэхээр их байгаа биз дээ? Утасны нарийнаараа гэвэл Хятадууд өөрсдийгөө нэгдүгээрт гээд байдаг. Утасыг томруулдаг шилээр харвал яг загасны хайрс шиг тэр нь хэр нимгэн гэдгээсээ уян хатан чанар нь нөлөөлдөг. Манай ноолуурын хайрс нимгэн байдаг. Уян зөөлөн гэсэн үг. Ширхэг нарийн болоод байхаар үс богинохон болчихно гэж манай зарим биологчид яриад байна. Бүдүүн болохоор урт болно. Энэ биологийн зүй тогтол гэнэ. Хятадын ноолуур нарийн байгаа нь богино байгаатайгаа холбоотой байна. Гэтэл захчин ардын Ховдын унаган Алтайн улаан ямаа тэс эсрэг.Ширхэг нь ч урт бөгөөд нарийн. Дундаж нь 15,6 микрон. Хятад ноолууртай яг ижил хэрнээ урт юм. Гарц их өндөр. Их биерхүү учраас нэг ямаанаас 400 грамм ноолуур авна. 2017 онд үүлдрээр батлагдсан. Уг нь омгийн ямаа байсан юм. Сүүлийн үед ихэсч байна. Цаашид ч дэлгэрнэ. 40-өөс дээш мянган толгой болсон. Манай ноолуурын ихэнх нь бараан саарал өнгөтэй.Арваад омгийн, Монгол ямаа, Уулын бор зэрэг дөрвөн үүлдрийн ямааны ноолуур гол зонхилж байна.
    -Монгол ноолууран бүтээгдэхүүний зарим нь чийглэг Япон оронд хэрэглэхээр шивтэр ч юмуу нэг л эхүүн үнэр үнэртээд байдаг. Үүнийг шийдэх арга зам байгаа юу?
    -Энэ их тулгамдаад байдаг хими технологийн том асуудал л даа. Үнэр гарахгүй байхын аргагүй юм. Ноолуурын үс хайрс, давхаргатай гэж би түрүүн хэлсэн. Түүний дотор цайвар давхарга гэж бий. Нэг үгээр хэлбэл мах нь гэсэн үг. Тэр нь хүхэрийн бүтэцтэй. Хайрс гэдэг нь хальс. Угаах технологи чинь дэлхийн технологи. Манайд, Хятадад, Шинэ Зеландад байна. Нэг кг орчим ноолуур угаахад 35-40 литр ус шаардагддаг. Тийм их усаар угаадаг. Бохир ус их гаргадаг учир байгаль орчны асуудал яригдана. Усан дотроо 2-3 минут ноолуураа байлга гэдэг. Тэгэхээр ноолуурын ширхэг нь хөөж, памбайгаад наалдсан хирнүүд нь сална. Хайрсаг давхрын ирмэг нь сэрдийчихдэг. Ингээд зай гарч мах нь ил гарна гэсэн үг. Тэгээд агаарт хүхэр исэлд оронгуут үнэр гарна. Эрдэмтэд ер нь хэзээ ч арилахгүй гэдэг. Нойтон аргаар угааж, хөөлгөж байна. Хятадууд үнэрлэгч бодисоор дараад байна. Худалдан авагчийг хуурч байна гэсэн үг. Ер нь цэвэр байгалийн ноолуураас гарах нь зүйн хэрэг юм л даа. Одоо энэ тал дээр Хими технологийн эрдэмтэн Надмид доктор туршилт хийгээд л байгаа. Бид нар “Кашмир Холдинг” үйлдвэр дээр нэг туршилт хийсэн. Үсний үзүүрийн сэрдийлтийг багасгах зорилгоор үс хуурай байхдаа тэр нь хаалттай байна гэсэн үг. Тэр чийг чинь нэг бороо орохоор үнэртэхгүй. Нилээн хэдэн удаа ч юмуу удахаараа үнэр гарна. Аажим байсаар хөөлт үүсээд ангайдаг. Бид будахдаа эхлээд цайруулдаг. Цайруулахад химийн хор орно. Тэр хайрс давхаргын амсарыг нь наагаад цавуудчихдаг. Энэ нь харьцангуй үнэр гарахгүй гэсэн үг.Тэгж байснаас байгалийн өнгө, үнэрээрээ байсан нь хамаагүй дээр болов уу.
    -Ноолууран цамцны гадаргуу утас нь бөөрөнхийлөгдөөд байдгийн учир нь юу вэ?
    -Герман эрдэмтний хэлсэн үгийг би бас хэлэх дуртай. Чи натурал бүтээгдэхүүн худалдаж авсан л юм бол бөөстөх нь гарцаагүй. Энэ нь байгалийн цэвэр бүтээгдэхүүн гэдгийг гэрчилж байгаа хамгийн том илрэл, тэмдэг гэж хэлсэн. Яахав үзэмжинд л нөлөөлж байгаа байх. Бид янз янзын арга хэмжээ авч байна. Хятадууд бол нэг бодис хэрэглээд байна. Гэвч хоёр гурван удаа угаагаад л тэр цавуу нь арилчихдаг юм. Утас чинь өөрөө сахалтай байдаг л даа. Сахал нь 0,8 мм илүү гараад байдаг.Эдэлгээний явцад улам л урагшаа ахиж гараад байдаг. Буцаж орохгүй. Ингээд утасны ширхэглэл нь нарийн болох тусмаа бүрзийлт үүсээд бөөрөнхийлөгддөг. Нэхмэл дээр бол хяргачихдаг. Сүлжмэл хувцсан дээр л яригдаад байгаа юм. Багасгах л хэрэгтэй. Самнах машинаар гарч байгаа утасны цувмал атираа заавал үлдчихээд байдаг. Шулуун болж өгдөггүй юм. Утас хийдэг гурван янзын систем байдаг. Манайд дандаа аппаратны систем байдаг. Утас бүрэн тэнийж өгдөггүй. Сүлжмэлээ нарийн болон хагас нарийн системээр болговол шулуухан болдог. Ингэх гэхээр 20-иод дамжлагаар гаргах хэрэгтэй, өртөг зарлаг өндөр юм. Аппарат нь бол самнах, ээрэх, ороох, эрчлэх, зангидах гээд ердөө л таван дамжлагатай. Одоо манай “Кашмер Холдинг”-оос эхсүүлээд хагас нарийн төхөөрөмжийг Италиас авах гэж байгаа. Ноолуур чинь амьд зүйл шүү дээ. Хажууд нь ширүүн харьцаж, хашгирч болохгүй. Шидэж, уурлаж болохгүй. Манай монгол ямаа маш тайван амьтан. Тиймээс хамгийн тав тухтай орчинг мэдрүүлж өгдөг монгол ноолуур онцгой юм. Энэ сайхан онцлогыг л дэлхийд таниул гээд байна. Имрэхэд л шууд эерэг мэдрэмж төрүүлдэг юм даа.
    Ярилцсан Х.Эрдэнэцэцэг

     

  • 2021 оноос 20 жил тасралтгүй хур бороо эрс татрах мөчлөг Монгол оронд эхэлнэ

    1575-1593 онуудад 18 жил хур татарч, ус гол ширгэн, бэлчээр хатаж, их цөлжилт явагдсанаас шалтгаалж 450 мянган монголчууд баруун тийш нүүдэллэн одсон нь одоогийн Халимаг юм.
    1807-1866 онуудад 43 жилийн турш хур татарснаар Нийслэл хүрээ 29 удаа нүүсэн, 1807-1866 онуудад 59 жил гандаж их ядуурал болсон мэдээ бий.
    1996-2007 оны 11 жилийн хур татралтаар Хангайн нуруунаас эх авсан Онги, Таац, Түйн гол татарч, Улаан, Таац, Бөөнцагаан, Адгийн цагаан зэрэг олон зуун нуур, цөөрөм, баянбүрд ширгэсэн аж.
    Иймд Монголын онцлогт тохирсон Усны бодлогыг шинээр дэвшүүлэн гаргахгүй бол улс орны хөгжил, амьдралын чанарт эрсдэл авчрахаар нөхцөл бий болжээ
    Монголчууд усны хэрэглээнийхээ 80-аас дээш хувийг нийт нөөцийнхөө 2 хувьд хүрэхгүй жаахан гүний усаар хангадаг гаж хэрэглээтэй орон. Мөн Монголчуудаас өөр хур тундасны болон гадаргын усаа нөөцөлж ашигладаггүй орон гэж дэлхийд байхгүй аж.
     Хөрш гүрнүүдийн геополитикийн бодлогын цөмд цэнгэг усны нөөц маш чухал байр эзэлдгийг Төвөдийн өндөрлөг, Байгал нуурт хэрхэн анхаарч байгаагаас нь харж болно. Төвөдийн өндөрлөг бол хятадын гурван их мөрний эх, Төв азийн ус хагалбарын шугам бол оросын Байгаль нуур нь дэлхийн цэнгэг усны хамгийн том нөөц билээ. Хойд хөрш Байгаль нуурыг усны нөөцийн парк болгон зарласан.
    Харин Монголчууд бид усны гурван том ай савын хагалбар шугам дээр оршдог. Нийт гадаргын усны 68 хувийг хил давуулан алддаг хур бороо, ган цөлжилтөд өртөмтгий, онцгой эмзэг бүс нутаг юм.
    Жишээ видео:
    Нэгдүгээрт, Израил буюу бүс нутагтаа байнга дайн, байлдаантай, шашин хоорондын маргаантай байдаг улс. Ийм учраас аюулгүй байдал талаасаа хүнсний асуудлаа өөрсдөө, импортлохгүйгээр шийдсэн. Усаа хэрхэн цэвэршүүлж, ундны ус гаргадаг тухай.
    Хоёрдугаарт, Ливи улс. Элсэн цөлд байдаг. Гаднаас валютаар ундны усаа худалдаж авдаг байсан. Харин ус олж, усаа бүх хотууд руу хоолойгоор дамжуулснаар дотоодын хэрэглээгээ хангаж байна. Эргээд бүс нутагтаа усаа экспортолж байгаа жишээ.

     

  • Б.Баярмагнай: “Их сүлдэч” байна гэдэг үнэхээр бахархмаар

    -Бүх цэргийн Их хар сүлд нь Монгол Улсын тусгаар тогтнол, төр, цэргийн сүр хүчний бэлэгдэл, туурга тусгаар монгол түмэнд мөнх тэнгэрээс илгээсэн монгол цэргийн үеийн үед сүсэглэн бишрэх оройн дээд шүтээн юм.Хар сүлдийг их эзэн Чингис Хааны үеэс эхлэн ХХ зууны эхэн үеийг хүртэл тал нутгийн нүүдэлчин монголчууд ил, далд хэлбэрээр зуун зуунаар өртөөлөн тасралтгүй тахиж ирсэн талаар түүхийн баримтууд, эд өлгийн зүйлс болоод энэ талаар судалсан эрдэмтдийн бүтээл чамгүй байдаг.

    -Хар сүлдийн бэлэгдлийн талаар сонирхуулаач? 
    -Бүх цэргийн Их хар сүлд нь Монгол Улсад ганц байх бөгөөд түүнийг дуурайлган хийх, сүлдэчээс бусад хүн гар хүрэх, хөдөлгөхийг цээрлэдэг. Их хар сүлдийн титэм нь алтадсан  эвэр угалзан жийжүүтэй, гилбэр, дөрвөн ган цэцэг, хоёр ган зангилаанаас бүрддэг. Дээврийг монгол газрын гангаар бүтээж, алтадсан бад цэцгэн хөлтрөгөөр чимсэн байдаг.Туургыг мөн гангаар бүтээж, дээд, доод захаар нь алтадсан хүрээ товойлгон хадаж, наян нэгэн сүвэгч гаргасан.Залааг хар зүсмийн азарганы дэлээр, бүч, бүслүүрийг хар дэвсгэр дээр одтой хөх торгыг давхарлан оёж хийсэн.Сүлдийн шилбийг Хан Хэнтий уулнаас авчирсан хус модоор хийж, ооны хүзүүний арьсаар нар зөв тойруулан ороож өнгөлсөн.Суудлыг эртний Монгол Улсын нийслэл Хархорумаас авчирсан боржин чулуунд хээ товойлгон сийлж бүтээсэн байдаг.
    Харин дөрвөн элч сүлд бол Их хар сүлдийг дөрвөн зүгт төлөөлж, түүний эрч хүчийг дөрвөн зүгт түгээгч элч, дөрвөн талаас нь тулж түших хөл юм.Эдгээр сүлдийг монгол орны дөрвөн зүгт аялуулан төрийн тахилгатай уул, хайрхадыг тахих тахилгад оролцуулан тайлга үйлддэг.Дөрвөн элч сүлд нь нэр, гилбэрийн хэлбэр, эрдэнийн чулуугаараа ялгагддаг.
    -Одоо байгаа бүх цэргийн Их хар сүлдийг хэдэн онд бүтээсэн бэ?
    -1992 онд Монгол Улсын шинэ Үндсэн хууль батлагдаж, улмаар төрийн бэлэгдлийг шинэчлэн баталсан ба үүний дагуу Батлан хамгаалах салбарт цэргийн туг, тэмдгийг шинэчлэх шаардлагыг бий болсон. Улмаар Батлан хамгаалахын сайдын тушаалаар цэргийн сүлд, байлдааны тугийг бүтээн залах комисс байгуулагдсан. Бүх цэргийн Их хар сүлдийг XVII жарны усан бичин жилийн зуны тэргүүн сарын шинийн гурван буюу 1992 оны 5 дугаар сарын 5-ны өдөр Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат Батлан хамгаалах яаманд хүлээлгэн өгч, хүндэтгэлтэйгээр залсан юм. Энэ бол олон эрдэмтэн, судлаачид, уран дархчуудын оюун ухаан, хөдөлмөрөөр бүтсэн бахархал билээ.Хожим Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойгоор Бүх цэргийн Их Хар сүлдийн элч дөрвөн сүлдийг бүтээснээс гадна Хар сүлдийн өргөөг байгуулан залсан түүхтэй.Тайлга, тахилгын үеэр гаргаж байна.
    -Тахилга тайлга ер нь их нарийн учир утгатай юм шиг байна?
    -Эрт дээр үеэс монголчууд аян дайнд мордохдоо Хар сүлдээ тахиж, ялалт амжилтаа даатган, хийморь сүлдээ бадраадаг байснаас гадна улс орны дотоодод гарсан үймээн самуун, хулгай дээрмийг дарахад Хар сүлдээ догшруулан тахиж түүнийг дардаг байсан талаар эх сурвалжуудад дурьдсан байдаг.Тайлгын тухайд бага тайлга, их тайлга, зуслангийн тайлга, догшруулах тайлга зэргээр үйлддэг.Өнөө цагт ерөнхийлөгчийн 2006 оны 12 дугаар сарын 15-ны өдөр баталсан зарлигаар Бүх цэргийн Их Хар сүлдийн дүрмэнд цэнгүүлэх болон цагаалах тайлгыг үйлдэхээр заасан.
    Сүүлд орсон нэмэлт өөрчлөлтийн дагуу цэнгүүлэх тайлгыг 2 жилд нэг удаа тусгайлан бэлтгэсэн тайлгын байранд, харин цагаалах тайлгыг жил бүрийн хаврын тэргүүн сарын шинийн гуравны өдөр өргөөнд нь тайхаар заасан байдаг.Бүх цэргийн Их Хар сүлдийн цэнгүүлэх тайлга нь Их хар сүлдээ хүндэтгэн цэнгэл баяслыг хөгжөөж, цэрэг дайчдынхаа эрдэм чадал, ид хав, сүр хүчийг илтгэн харуулж буй хүндэтгэлийн ажиллагаа юм.Энэ үед Их Хар сүлдэндээ хүндэтгэл үзүүлж, идээ, ундааныхаа дээжийг өргөн, монгол зон олныхоо буян заяа, хүсэл зоригийг даатган өчиг өчдөг.Харин цагаалах тайлга нь хаврын тэргүүн сарын шинийн гуравны өдөр болдог.Амар амгаланг эрэн, золгож хүндэтгэл үзүүлдэг ёслол юм.Манай зарим эрдэмтэд.Өвөр Монголын Ордос аймагт өнөөг хүртэл үйлдэж буй13 жилд нэг удаа луу жилд явуулдаг догшруулах тайлгыг сэргээх талаар зөвлөлдөж байна.Цаашид энэ талаар нухацтай хэлэлцэж, эрдэмтдийн зөвлөгөөг авах нь зүйтэй.
    -Бүх цэргийн Их хар сүлдийн цэнгүүлэх тайлгыг хэдэн оноос хаана хаана явуулж байв?
    -Анх 1998 онд Төв аймгийн Алтанбулаг сумын нутаг Өгөөмөр ууланд цэнгүүлж байсан.2011 оноос хойш Баянзүрх хайрханы салбар уул болох Агуйт ууланд цэнгүүлэх ажлыг зохион байгуулж байна.
    -Та хэд дэх удаагийн сүлдэч вэ?
    -1992-2002 онд хошууч генерал Б.Шагдар, 2002-2006 онд хошууч генерал М.Борбаатар, 2006-2009 онд хошууч генерал А.Ганбат, 2009 оноос миний бие их сүлдэчээр томилогдон ажиллаж байна.
    Мөн Батлан хамгаалахын сайд Д.Бат-Эрдэнийн санаачилгаар Бүх цэргийн Их хар сүлдийн өргөөг засварлах ажлыг С.Гансүх захиралтай “Уушгийн агуй” ХХК-ны тусламжтайгаар засварлан цэнгүүлэх тайлгын өмнөх өдөр хүлээлгэн өглөө. Эрдэмтэн судлаачид, уран дархчуудын хөлс, хөдөлмөрөөр өргөө маань дахин амь орсонд баяртай байна.
    Таньд баярлалаа, амжилт хүсье!
                                                                                                           
    Ярилцсан Б.Отгонбаяр

  • Н.Нагаанбуу: Итгэхүйн ухаанд суралцахгүйгээр бид урагшлахгүй Ч.ҮЛ-ОЛДОХ

    Тийм бүтээлүүд гарч байх ёстой гэж бодож би “Итгэхүйн ухаан” номоо бичсэн юм. Энэ нь итгэлзүйн ухаан гэсэн үг. Үүгээр юу судлах вэ гэж хүмүүс асууж магадгүй. Би нийгмийн сэтгэлзүй, сэтгэлзүйн ухаан гэдэгт эргэлздэг. Сэтгэлзүй гэдэг хүний темпераменттай, эмчтэй холбоотой ойлголт. Түүнийг нийгмийн янз бүрийн категориудаар судалж болохгүй. Тэгэхээр нийгмийн сэтгэлзүй гэж худал ярьж байхаар нийгмийн итгэлзүйг нээгээсэй, судлаасай гэж боддог.Итгэлзүйн ухааны тухай ярихын тулд шинжлэх ухааны танин мэдүүлэх юм уу, тийм судлагдахуунтай бүтээл туурвих шаардлага байсан. Тэр тухай бичихийн тулд би өмнө нь “Монголчуудын гурвалын онол” гэдэг номоо бичсэн. Тэр ном намайг монголд төдийгүй олон улсад таниулж, нэр хүнд хайрласан. Хөдөлмөрийн баатар Л.Түдэв гуай редакторлаж 1996-1997 онд хэвлүүлсэн юм.
    -Тэгвэл та “Гурвалын онол”-оо юунд чиглүүлэв?
    – Энэ нь дэлхий ертөнцийн онол худал байна. Идеаль мэтээр ойлгоод байгаа ин, янь буюу эсрэг тэсрэг гэсэн хоймсон онол худал байна. Тэмцэл гэдэг үг чинь ч худал байна гэдэгт чиглэсэн. Тухайлбал, тэмцэл гэдэг үг нэгдүгээр бие дээр ярьдаг үг юм. “Би энэ хэдэн хүүхдийг өсгөх гэж их тэмцсэн дээ. Энэ өвлийн зудыг давах гэж их зүтгэж, тэмцэж орлоо” гэж ярьдаг, тэгэхээр нэгдүгээр биеийн үг байгаа биз. Өнөөдөр намууд тэмцэл гэж ярьж байгаа нь энэ агуулгад таарахгүй. Тэдний үйл хэрэг бол арцалдаан, тэрсэлдээн. Нийгэмд хор учруулна, нийгмийн итгэлзүйг сэвтүүлж буруу тийш уруу татна. Итгэхүйн ухааныг ингэж шинжлэх ухааны мөн чанартай бичихийн тулд янз бүрийн категориуд байх ёстой. Бас уламжлал ч байх ёстой. Тухайлбал, “Монголын нууц товчоо”-г сөхөөд харах юм бол итгэл, итгэхүй гэдэг үг маш олон тааралдана. Сурвалжуудад ч маш олон байдаг. Ардын зүйр цэцэн үг гэхэд л “Итгэлийн дээд үнэн, идээний дээд сүү” гэж бий. Тэгэхээр философийн хамгийн гол чанар нь үнэнийг л хайдаг. Монголчууд язгуураасаа “Итгэлийн дээд үнэн, идээний дээд сүү” гэж үзэж байсан байна шүү дээ. “Итгэлээ гээснээс эдлэлээ гээ” гэж хэлсэн байна. “Итгэлээ гээвэл сүг болно, сэтгэлээ гээвэл буг болно” ч гэж ярьдаг. Монголчууд ийм ард түмэн. Гэтэл өнөөдөр бид тийм юманд зорьж байгаа гэсэн итгэл алга.
    -Тухайлбал?
    -Өөрөөр хэлбэл, монголчууд төрд итгэдэг, “Төрийн минь сүлд өршөө” гэж залбирдаг байсан. Тэр мөн чанар алдагдчихсан. Өмнөх нийгэм коммунизмд бид итгэж байсан. Тэр итгэж байсан ард түмнийг хэн бүтээсэн бэ. Өнөөдөр юунд итгэж байна вэ. Энэ олон асуулт бидний өмнө гарч ирнэ. Шинжлэх ухаанд үүнийг үнэлэх үнэлэмж, харьцангуй үнэн, батлагдаагүй үнэн, үнэмлэхүй үнэн гэдэг ч тэр үнэнг бид олоогүй байна. Тиймээс “Итгэхүй ухаан” номыг гаргахын тулд итгэл, найдвар, үнэмшил гэдэг гурван үгийг ялгаж, салгаж ойлгох шаардлага гарсан.
    -Найдлага, үнэмшил хоёрын тухай жаахан тодруулна уу?
    -Найдлага гэдэг бол харьцангуй үнэн юм. Нагаанбуу ганц найдлага гээд явуултал, нөгөөх нь хоёр тавиулчихаад хүрээд ирдэг. Тэр юуг хэлж байна вэ. Үнэмшил гэдэг бол худал юмыг үнэн мэтээр ярьдаг мөн чанар. Энэ бол үнэмлэхүй үнэн. 1990 онд ардчилал гэж бөөн юм болсон, амьдрал өмнөхөөс илүү сайхан болно гэж бодсон. Өнөөдөр монголоор дүүрэн итгэлээ гээсэн сүгнүүд, архичин, ажилгүйчүүд байна. энэ категориудыг цааш яривал олон юм бий.
    -Итгэлийн гурван мөн чанарыг та хэрхэн үзэж байна?
    – Тухайлбал, гэнэн чанар байна. Энэ юуг хэлж байна гэвэл, “Өө энэ нөхөр ёстой зөв ярьж байна. Гоё хэлж байна” гээд шууд итгэдэг. Тэгвэл нөгөө нь “Энэ юу яриад байна вэ” гээд эргэлздэг. Үлдсэн зарим нь эсэргүүцдэг. Тэгэхээр нийгмийн амьдралыг болон түүнд хандах хандлагыг гэнэн, хэрсүү, хашир гэсэн гурван мөн чанараар судалж үзэх шаардлагатай. 1990 оны жагсаал, цуглаан бол гэнэн хийрхэл байсан. Социализмыг сайхан болгоно, алдаа дутагдал нь арилна гэж бодсон. Капитализмын үүд хаалгыг сөхөж ороод өнөөдрийн ээдрээтэй амьдралд хүргэнэ гэж хэн ч сэтгээгүй. Тэгж сэтгэсэн бол жагсаалд хэн ч ирэхгүй байсан. Гэнэн итгэл тэр.
    -Гэнэн итгэлийг яавал хэрсүү болгох бол?
    -Сонгуульд санал өгч буй байдал, бидний гаргаж ирж байгаа Их хурлын мөн чанар бол гэнэн итгэлийн илрэл. Чихэр боов, гоё царай зүс, сайхан амлалтад хууртсан хуурталтуудаас санаа авч хэрсүүжих ёстой. Өмнө нь Батыг гаргасан, тэр нөхөр баахан худал ярьж гоё юм амлачихаад ганц ч ирээгүй. Хороо, сум дээр ирж дарга нартай архи уучихаад явчихдаг. Одоо жаахан гайгүй шиг хүнийг сонгомоор байна. Залуухан, мэдлэгтэй, мэргэжилтэй хүнийг гаргая гэж байгаа бол хэрсүү мөн чанар. Энэ бол итгэхүйн ухааны нэлээд олон категориудаар жишээ авч ярьж болох ухагдахуун. Өөр нэг категори нь хашир мөн чанар. Өнөөдрийн монголчууд хашрах болоогүй. Ирэх 2016 оны сонгуульд бид итгэл тавьж байна. Гэтэл тэр бас л хашраагүй, тухайн үед хэн ямар сенсац дэгдээнэ, түүнд хууртана. Тиймээс нийгмийн итгэлзүйн ухааныг бүрэн хэмжээнд судлах, сурталчлах шаардлага байна. Тэгэхгүйгээр нийгэм урагшаа хөгжихгүй.
    -Итгэхүй алга болсон гэж та хэллээ. Түүний орон зайг юу эзэлж байна вэ?
    -Өнөөгийн монголчуудын ухаан санаа түвдизмээр дүүрчихэж. Өнөөдөр нэг яам нь шинэ ордны суурь тавилаа гэхэд баахан лам суулгачихсан ном уншуулж байна. Орой нь тэр ордныхоо нээлтэд зориулж бөх барилдана гэсэн чинь хэдэн нүцгэн толгойтой лам нар суучихсан боорцог тарааж байдаг. Энэ бол өнөөгийн хүмүүсийн толгойноос түвдизм салахгүй байгаагийн илрэл. Шашнаар улс гүрнийг өөд нь татдаг, түүнийг итгэл үнэмшил болгосноор мандсан түүх Монголд байхгүй. Чингисийн үед монголчууд шашингүй байсан. Бөө мөргөл бол шашин биш. Шашин гэдэг хэн нэгэн үзэл сурталчтай, номлогчтой байдаг. Монголчууд үнэхээр төвдийн шашинд орсноор уруудсан. Богдыг хаан болгосноор бүр баларсан. Манжийн үед үзээгүй дарлалыг үзсэн. Жанрайсаг, зоо парк, Богдын ногоон ордонд алба гувчуур авч хамаг мөнгийг татсан. Энд олон баримт архивт бий. Нутаг хошуугаараа үгүйрлээ, Богд хаан минь, Хатан минь, эх дагина минь. Та хоёрын зардлыг бид дийлэхгүй байна гэсэн бичиг өргөн барьж, энд тэндгүй бослого тэмцэл өрнөж байсан. Гэтэл өнөөдөр тэр тухай ярихгүй, ярихаар үндэсний шашин гэдэг. Түүх үнэн байх ёстой. Бид үнэнийг ярих ёстой.
    -Түүх гажуудаж байгаа нь үнэн. Гэхдээ залруулж, тайлбарлаж болохгүй ямар шалтгаан байна гэж та үзэж байна?
    -Бид Өндөр гэгээн гэж магтаад байдаг. Тэр хүн тухайн үед ямар ч нэр хүндгүй байсан. Энэ түүхийг хэн ч ярихгүй, ярихаараа баастай бурхан байсан мэтээр ярьж байна. Ойрдууд Өндөр гэгээнийг эсэргүүцэж дайн хийсэн. Гэтэл халхууд түүнийг дэмжсэн байх ёстой. Тэгвэл “Халх журам”-ыг аваад үзэхээр 2.84 талд юу гэж бичсэн байна гэвэл, “Өндөр гэгээн Занабазар бол монголчуудыг харанхуй мухар тийш чирсэн ялтан бүхний дээд ялтан мөн. Тэр үхвэл оршуулах газар Монголд байхгүй” гэж бий. Гэтэл өнөөдөр тэр тухай огт ярьдаггүй. Ярихаар шашнаа мууллаа гэдэг. Тиймээс өнөөдөр бидний тархи толгойд түвдизм бат оршиж байна шүү дээ. Ингээд бидний итгэлзүй алдагдсан. Нөгөөтэйгүүр, бидний тархи толгойгоор дүүрэн манжизм байна.
    -Бид Манжийн колони аль эрт дууссан гэж үздэг. Гэтэл өнөөдөр ч байна гэж үү?
    -Манжизм дуусаагүй байна. Тухайн үед, малгайд хаддаг чулуу, шувууны өдний төлөө тэмцэлдэж, хошуу нутгаа үгүйрүүлж байсан. Чин ван, гүн гэхчлэн Манжийн хаанаас цол, зэрэг авахын төлөө хошуу нутгаа худалддаг байж. Өнөөдрийн алдар цолыг хар, юу ч хийгээгүй байж гавьяат, тэргүүний болчихож байна шүү дээ. Бөхчүүд гэхэд л цол авсан гээд хошуу сумаараа ийм байр сууц, тийм жийп гээд хошуурдаг. Энэ манжизм. Алдар нэр, цол хэргэмийн хийрхэл. Дээр нь социализм, коммунизм гэхчлэн хийрхэл байсан. Үүнээс болж монголоо монголоор нь авч явах бидний ухаан эвдэрсэн. Олон изм-ээр дүүрсэн. Үзэл гээч юмаар улс орныг хөгжүүлдэггүй. Жишээ нь, коммунист үзэл гэж их ярьсан, одоо тэр нь хаана байна. 1990 онд ардчилсан үзэл гэсэн, одоо тэр нь хаана байна. Ийм учраас монголчууд үзэл гээч юмыг үгүйсгэдэг. Үзэл бол сэтгэгдлийн төдий юм. Юмс үзэгдлийн хамгийн доод төвшин буюу харьцангуй үнэнд гоё юм ярьдаг, тэр нь амьдралд батлагдаагүй зүйлүүд. Үнэмлэхүй үнэний шалгуурыг даваагүй, туйлын үнэн биш байдаг. Энэ өнөөдрийн манай нийгмийн амьдралын эмгэнэлт дүр зураг мөн. Үзсэнээ бодвоос бодол болно, бодсоноо онох аваас онол болно. Оносон юм нь ертөнцийн жам зүйд нийцвээс тэр иш болно. Гэтэл өнөөдрийн аль ч намд бүгд үзэл ярьж байгаа болохоос онол алга. Онолгүй учраас өнөөгийн улс төрийн намууд гурван бүлэглэлд хуваагдсан идэж уухын төлөө нэгдсэн сүйхээтэй найз нөхөд байна. Бидэнд итгүүлэх онол тэдэнд алга. Тэр онолыг нь итгэхүйн ухаан, ертөнцийн жам зүйгээр шалгах баримт бичиг хэнд нь ч алга. Өөрөөр хэлбэл, нийгмийн гэнэн итгэлзүйд үндэслэсэн байдалтай байна. Тиймээс би түрүүнд хэлсэн, нийгмийн сэтгэлзүй гэж худал ярьж байхаар ниймгийн итгэлзүйн тухай судалж, үнэлэмж категориудаар шалгаж үзэж байгаасай гэж боддог.
    -Итгэлзүйн категориу¬даар нийгмээ тольдвол ямар дүр зураг харагдаж байна вэ?
    -Тухайлбал, нийгмийн итгэлзүйн гаргалгаагаар нийгмийн хөгжил гэж байх ёсгүй. Хөгжил гэдгийг зөвхөн хүн дээр ярьдаг. Хүний хөгжил гэж ярьдаг нь зөв. Хөгжөөнтэй байх, хөгжилтэй, цэнгэлтэй байх тухай утга юм. 1990 оноос хойш хүний хөгжил газарт унасан. Түүнээс өмнө бүг ажилтай, орлоготой. Түүнийхээ төлөө санаа зовсон байдалтай байсан. Бүгд цалинтай, орлоготой байсан учраас балан цулан болгоогүй ч хүүхдүүдээ тэжээж, өрх гэрүүд сайхан байсан. Өнөөдрийн нийгэм дэх гэр бүлүүд арцалдаан, зөрчлөөр дүүрэн. Миний аав, ээж унхиагүй, тэдний хүүхэд тийм юм эдэлж байхад би ийм байна. Ээжтэйгээ ингэж хэрэлдлээ, аавтайгаа тэгж муудалцлаа гэж ярьж байна шүү дээ. Нийгэм дээр ярих зүйл бол дэвшил ахиц, бууралт ухралт. Байгальд дэгжил гэж ярьдаг. Энэ дотор нөгөө л итгэлзүйд хэрэгтэй категориуд маань явж байдаг. Жишээ нь, өмчийн тухай ярихад хүнд гурван өмч байсны эхнийх нь хүний амь. Хоёр дахь нь ухаан. Доржийн ухаан гэхэд тэр хүнд л байна уу гэхээс өөр хэнд ч байхгүй. Тэр хүнд төрсөн бодол өөрт нь л байна уу гэхээс өөр хэнд ч байхгүй. Тэр бичих зүйл тухайн зохиолчид л байна уу гэхээс өөр хэн ч бичиж чадахгүй. Тэгэхээр хүн болгон өөрийн гайхамшигтай, мөн чанартай. Хүний гуравдахь мөн чанар нь удам. Хүн удмаа их боддог. Миний ач зээ ингэж байна, хүүгээ ийм чиглэлд сургая, охиноо ингэж сургахсан гэж ярьдаг. Тэгэхээр монголчудын өмч идеаль байсан, тэр нь амь, ухаан, удам. Гурвалын онолоор энэ нь амь, ахуй, ухамсар. Удам гэдэг нь эс, цус, яс. Энэ нь монголчуудын үндсэн өмч. Өнөөдөр үүнийгээ мэдэхгүй, хий юм ярьж яваа нь харамсалтай.
    -Өнөөдрийн өмчийн тухай та юу хэлэх вэ?
    -Өмч гэхээр тухайн хүн шуналаа нэгдүгээрт тавьчихаад эсээ, цусаа, ясаа огт тоохгүй яваад байгаад учир байна. Муу бодол, өөрт нь чиглэсэн хэл ам аль хэдийнэ тухайн хүнийг хүн биш болгосон байдаг. Өөрөө өөрийгөө буянтай гэж бодоод, үр хүүхэд нь тагсагладаг. Гэтэл мөн чанарыг аваад үзвэл, таван үе баян явсан хүн байдаггүй. Дуусах, уусах нь хэнд ч бий. Энэ мөнгөнд итгэсний, өмчийг шүтсэний уршиг. Өндөр байшинд хэчнээн амьдарлаа ч, үхэх цагт тэндээс гаргаж хаяна шүү дээ. Тэнд мөнх амьдрахгүй. Мөнгөнд итгэсэн амьдрал бол гутамшиг. Монголчууд хэлдэг шүү дээ, эрхэм баян үр хүүхэд, удаах баян эрдэм ном, эцсийн баян эд хөрөнгө. Энэ үгийг эцэг өвгөд эрт хэлж, бидэнд итгүүлсэн. Харин сүүлийн үеийнхэн итгэхээ больсон нь учир дутагдалтай.
    -Сүүлийн үед хүмүүс шашин руу ихээхэн тэмүүлэх болсон. Энэ зөв үү?
    -Бидний олонх нь шашинд итгэдэг. Шашин гэтэл горьдлого л дардаг. Өнөөдөр ах дүүсээс нь диваажинд очоод сайхан амьдарч байгаа хүн байна уу. Хулгайч, танхай этгээд тамд очоод муу яваа сураг байна уу. Шашин хүнийг сүнс гээч юмаар айлгадаг. Сүнс эрт балар цагийн хүмүүсийн уран сэтгэмж болохоос бодит байдалд байдаггүй. Жишээ нь, Н.Сарандаваа гэдэг хүн сүнс яриад, түрийвчээ гаргаж даллаад мөнгө орж ирнэ гэж байна. Тэр худал, залилангийн сүлжээ. Аура гэрлэн бүрхүүл гээд ярьдаг. Тэр ч бас худал, тусгай зохиосон программ. Шинжлэх ухаанаас илүү шуналын сүлжээ тэнд яваад байна. Буддизм мөн адил. Лам нар тариф тавьчихаад ном уншдаг. Гэтэл буддагийн философи байхгүй болчихсон шүү дээ. Зонхов Лувсандагва гэдэг хүний сургаалийн шүлгийг бидэнд ойлгуулдаг гэгээрэл байхгүй болсон. Төвд хэлээр ном уншлаа гээд бид юу ч ойлгохгүй, уг нь түүний цаана сургаалийн шүлэг байсныг бидэнд хэлж ойлгуулаагүй учраас тэр. Тэгэхээр мухар сүсэг дахин дэлгэрсэн, тэр нь 1930-аад оныхтой яг адилхан. Тэр бол бидний итгэх үнэн биш.
    -Итгэхүй ухааны тухай энэ гаргалгаануудыг та ямар эх сурвалжуудаас олж үзэж судлав?
    -Энэ бүхнийг би өөр ном, эх сурвалжуудаас олоогүй. Өвгөдийн сургааль, өрийн эргэцүүлэл, хэдэн жил сууж бичсэн зүйлүүд, шавь нарын маань тус дэм энд шингэсэн.

  • zone.mn сайтын сурвалжлагч Монгол бөөгийн нэгдсэн эвлэлийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхантай ярилцлаа .

    байгууллага идэвхтэй ажиллаж, монгол хүний оюун санааг эзэмших, улмаар талцуулах үйл явц эрчимжлээ. Түүхийн олон зуун жилийн асар их туршлагатай, хөрөнгө мөнгөний хувьд маш их чадвартай, бас өргөн хэмжээний туслалцаатай, зохион байгуулалтын хувьд жигдэрсэн, цэгцтэй сургаалтай, сая саяар тоолох мөргөлтөнтэй, түүнээсээ дэмжлэг авдаг олон шашин сүүлийн хорин жилд Монголын оюун санааны салбарт хүч түрэн орж ирлээ. Монголыг монголоор нь авч үлдэх аугаа их ухааныг манай өвөг дээдэс бидэнд уламжлан үлдээжээ. Тэр бол мөнх тэнгэрийн шүтлэг юм. Мөнх тэнгэрийн шүтлэг бол шашнаас дээгүүр зүйл. Тиймээс их эзэн Чингис хаан мөнх тэнгэрийг шүтсэнээр монголчуудын оюун санаа, эв нэгдэл, их хүчнийг бий болгож чадсан. Чингис хаан бүх шашныг ижил түвшинд хүндэтгэн үзсээр ирсэн. Мөнх тэнгэрийг шүтсэнээр монгол хүн үндэсний үзлээ илүү сайн ойлгож, монгол уг удмын гайхамшигтайгаа учирч, Монголоороо бахархах, монгол эрчмээр эрч хүчээ авч, монгол омогшлыг мэдэрнэ.

    -Бусад орны бөө нараас монгол бөө юугаараа ялгаатай вэ?
    -Монгол Бөө бол дэлхийд гайхагдах гайхамшигтай соёлын өв уламжлал юм. Дэлхийн бүх улсад бөө байдаг боловч Мөнх тэнгэрийн хүчийг олж, төрийн түвшинд хүндлэгдэж, дэлхийн хуурай газрыг бараг бүхэлд нь эзэгнэсэн Төр улсыг байгуулж, шүтэгдэж ирсэн Бөөгийн түүх манайхаас өөр хаана ч байхгүй, хаанаас ч олохгүй.

    -Бөөгийн түүхэнд Чингис хаан их үүрэг гүйцэтгэсэн үү?
    -Монгол хүн бөөгийн шүтлэгтэйгээ хамт олон зууны турш түүхийн хатуу замыг туулан өнөө үетэй золгосон нь үнэн. Бөө шүтлэгийг Хүннүгийн үеээс төрийн хэмжээнд зан үйл болгон хөгжүүлж байлаа. Чингис хааны үед монголчуудын төрийн үндэсний язгуур шүтлэг болгон төгөлдөршүүлж чадсан нь дэлхийг эзэлсэн их гүрэн байгуулахад онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Мөнхтэнгэрийн шүтлэг нь амьдарч ирсэн байгаль дэлхий, эцэг, өвгөдийн минь онгод, эзэн Чингисийн бүтээсэн Их Монгол гүрэн, үндэсний үзэл бүгд уялдаа холбоотой. Мөнхтэнгэрийг жинхэнэ утгаар нь шүтэж, үйл ажиллагаандаа хэрэгжүүлж чадсан хүн бол Чингис хаан юм. Монголчууд нь түүхийн олон зуун жилийн турш харийн гүрэнд эзлэгдэж, тэдний үзэл суртал болсон шашин, сурталд хүчээр дагаар орсон, бөө нарыг бөөнөөр нь генецит хийж устгасан, зан үйлээ хийх наад захын бололцоог хууль цаазаар дарангуйлан хавчсан, Бөө шүтлэгийг хүй нэгдлийн харанхуй бүдүүлэг зүйл мэтээр хүмүүст ойлгуулсан тийм л цаг хугацааг туулж өнөөдрийг хүрч иржээ.

    -Монголчуудын оюун санаанд бөөгийн гүйцэтгэсэн үүрэг их үү?
    -Монголчуудын түүхэнд бөөгийн гүйцэтгэсэн үүрэг их бий. Цаашид энэ чиглэлээр судлаж хийх ажил зөндөө байна. Монголыг эзлэх гэсэн гадны бодлого монголчуудыг язгуур шүтлэгээс нь салгахаас ажлаа эхэлсэн байдаг. Тусгайлан бэлтгэсэн харийн шашныг Монголд нэвтрүүлэхдээ Монголчуудын нэр хүнд, эрх мэдлийн төлөөх хоорондын тэмцлээс үүссэн хагарлыг ашигласан юм. Монголын бөөг тун нарийн судалж, монголчуудтай холбоотой зан үйлийн олон чухал чанаруудыг харийн шашинд шингээсэн. Тэгээд гадны хааны зарлиг, хуулийн чанд хатуу заалтаар Монголд харийн шашинг хүчээр дэлгэрүүлсэн юм. Айл болгоны шүтээнийг хураан авч шатааж, Бөө нарыг олон зуугаар нь алж устгасан. Бөөгийн зан үйл үйлдсэн хүнийг гол амжиргаа болсон малаар нь торгон эдийн засгийн дарамт шахалт үзүүлж байлаа. Монголчуудын хойморт харийн шашин ийм замаар залагдаж, гурван зуун жилийг өнгөрүүллээ. Өнөөдөр үүнийг төрийн зонхилох шашин хэмээн хуулиар тунхаглаад байна. Бид өөрсдийн шүтлэгээ харийн нүдээр харах болтлоо өөрчлөгдлөө. Бөөг мөхөөх гэсэн оролдлого хэзээ ч амжилтанд хүрэхгүй. Сүүлийн зуун жилийн түүхээс харахад бөө нараас цөөнгүй нь хэлмэгдэлд өртөж, амь насаа алджээ. Энэ хүнд үеийг давсан цөөн хэд нь тэнгэрийн зан үйлээр үйлчилснийхээ төлөө буруутгагдаж, олон жилийг шоронд өнгөрөөсөн юм.

    -Өнөөдөр Бөөгийн нийгмийн үнэлэмж ямар байна?
    -Бөө нар зан үйлээрээ олон мянган шүтэн бишрэгчдийн амьдралд өдөр тутамд тус дэм үзүүлдэг Тэнгэрийн элч юм. Тэгээд ч тун хариуцлагатай нэр хүндтэй ажил. Энэ чанараараа төрийн үйлчилгээний албаны олон ачааллын нэг хэсгийг тэд үүрч, төр нийгэм, иргэддээ тус хүргэж байдаг. Харамсалтай нь өнгөрсөн хугацаанд төр нь бөө нарыг ийм хэмжээнд үнэлж байсангүй. Бөөгийн жинхэнэ нэр хүндийг бөөгийн зан үйлээ уламжлалаар нь хөгжүүлж байгаа чадварлаг Удган, Зайран нарт үйлчлүүлэгчид, иргэд өгч байдаг. Ийм бөө нар олон байгаа. Бидний хоорондоо ярьдагчлан боловсролтой хүн даруухан гэдэгтэй адил чадалтай, чадвартай бөө даруухан амьдардаг. Зарим нь тэдний тухай тун бага мэдээлэлтэй байдаг юм билээ.

    -Монгол бөөгийн нэгдсэн эвлэл хэдийд байгуулагдав?
    -Олон мянган жил хөгжин цэцэглэж, нөгөөтэйгүүр нууц далд байдлаар орших хүртэл түүхийн хүнд хатууг туулж ирсэн Бөөгийн шүтлэгтнүүд өнгөрсөн жил хуран цугларч Дээд хуралдайгаа хийсэн. Анхлан МБНЭ-д бөөгийн нийгэмлэг, төв, академи, холбоо зэрэг 60 гаруй байгууллага оролцож байсан, өнөөдөр бөөгийн бараг бүх байгуулага нэгдээд байна. Өнөөдөр бид сууж ажиллах байргүй, өөрийн гэх өмчгүй, бүх зүйлийг эхнээс нь эхлэж байна. Бидэнд зар хүргэчих хэвлэл, мэдээллийн хэрэгсэл, мөнгө хөрөнгө нь байсангүй. Гэвч Эзэн Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойд хүндэтгэл үзүүлэх Хар зүрхний Хөх нуурт болсон Их тахилга, тайлгад дөрвөн мянга таван зуу орчим, Хүннүгийн Ноён уулын тахилгад мянга таван зуу гаруй, Монгол улсын толгой уул гэгддэг Баян-Өлгий аймагт байдаг Жаргалант хайрханы тахилгад 600 гаруй, Монгол туургатны их тахилгад 3000 гаруй бөө, сүсэгтэн олон тэнгэрийн дуудлага, сэтгэл, зүтгэлээрээ нэгдэн цугларч чадсан нь бидэнд аугаа их хүч байгаагийн илэрхийлэл юм. Энэ намар Монголын Хөл уулын Их тахилга өвөг дээдсийн уухайн дуу, морьдын туурайг хөрсөн дээр нь тамгалж ирсэн Монголын зүүн хязгаар нутагт болно. Эдгээр их үйлийг бид хийхгүй бол өөр хэн хийх билээ. Нэг жилийн дотор олон зуун жил явж ирсэн тархай бутархай байдлыг халж, Эзэн Чингис хаанаас хойш бөө нар эвлэлдэн нэгдэж, нэгэн дээвэр дор цугларч чадлаа. Бөө нар нэгдэж чадахгүй, хоорондоо таардаггүй гэнэ лээ, нэгдсэн ч удахгүй тарна гэж оношлож байсан үе бий. Монголчуудыг нэгдэж чадахгүй, хамтарч ажиллаж чадахгүй гэсэн үгийн цаана монголчуудыг нэгдэж хүчирхэгжихээс айж зүрх нь чичирсэн харийнхны санаа нуугдаж байдаг юм. Бидний тараах гэсэн, бутраах гэсэн оролдлого ч гарч байсан. Бөө нар бол Мөнх тэнгэрийн Улаач нар төдийгүй Их монгол Улс, Эзэн Чингис хааныхаа ариун сургаалыг түгээгч, Монгол үндэсний үзэл, Монгол генийн уг уламжлалыг үргэлжлүүлэгч, Монгол бахархал, Монгол омогшил, Монгол огшлыг биеэр үлгэрлэгчид билээ.Түүх бидэнд ийм өндөр хариуцлагыг үүрүүлжээ. Тэд даяаршлын эрин зуунд Монголыг монголоор нь авч үлдэх оюун санааны талбарт явагдах хүнд хэцүү тэмцлийн манлайд нь явах тэргүүлэгч үүргийг хүлээж байна. Бид өнгөрсөн хорин жилийн хугацаанд Улаанбаатар хотод төвлөрч ирсэн бөөгийн нэгдлүүдийн түүхийг давтахыг хүссэнгүй. Бид Монголын хэмжээнд бүтэцтэй нэгдсэн байгууллага байгуулахыг зорьж байна. Монголын бүх аймагт салбараа байгуулжээ. Ийм хэмжээнд ажилласан Монгол Бөөгийн Их дархан Удган Д.Батчулуун, Д.Энхжаргал нартаа талархал илэрхийлэхийг хүсч байна. Мөн орон нутагт МБНЭ-ийн салбарыг байгуулж, идэвхтэй ажиллаж байгаа Монгол Бөөгийн Буриадын Их Удган Г.Гэрэлтуяа, Зайран П.Ганболд нартаа талархал илэрхийлэхийг хүсч байна. Монгол Бөөгийн Нэгдсэн байгууллага байгуулах нь зөвхөн цөөн хэдэн хүний ажил биш ээ. Энэ бол Мөнх тэнгэрийг шүтэн бишрэгчдийн бүгдийнх нь өмнө хүлээсэн үүрэг. Өвөг дээдсийн ариун сургаал, номлолыг үргэлжлүүлэн авч явах хүндтэй үүрэг Та бидний өмнө байна.

    -Та Бөө нар л Монголоо Монголоор нь авч үлдэхэд гол үүрэгтэй гэх гээд байна уу?
    -Яахав, Бөөгийн нэрийг ашиглан хувьдаа өндөр алдарт хүрсэн, бөөгийн нэрээр бизнес хийж ашиг олсон хүмүүс бий нь ч бий. Одоо би гэдэг үгнээс татгалзаж бид гэж ярьж суръя, бид гэж хамтарч ажиллаж суръя. Мөнх тэнгэрийн төлөө зүтгэж, өөрийн бүхий л амьдралаа зориулсан “Тэнгэрийн улаач” нарын зүтгэлийг үнэлдэг газар алга байна. Төрөөс үнэлэх нь тун ховор байдаг. Тиймээс энэ байдлыг зарим хүмүүс овжин ашиглаж, янз бүрийн цол, нэрийг бий болгож, түүнийгээ худалдан ашиглаж байна. Ганц хүний үзэмжээр олгодог, янз бүрийн хуурамч цол, элдэв тэмдэг, “хуурамч” доктор цол авахаас татгалзая. Ийм хуурамч алдар цол нь өнөөдөр хэн ч мэдээгүй үедээ хэрэгтэй юм шиг санагдаж байж магадгүй, маргааш олон түмэн мэдээд ирэхээр нүүр хийх газаргүй “онигоо” болно. Бидний хамгийн эрхэм зорилт бол өвөг дээдсээс уламжлагдан хадгалж ирсэн онгон байгалиа хамгаалах явдал юм. Тэнгэрийн улаач нар маань хэдэн мянгаар тоологдох уул ус түүний лус савдгийг тахих уламжлалт зан үйлийг хийжээ. Ямар их хүч хөдөлмөр гаргаж, ямар их сэтгэлийн хүч тэнхээг хүмүүст өгөө вэ. Байгаль эх дэлхий өлгий нутгаа хамгаалах тэмцэлд та бүхний оруулж байгаа хувь нэмэр асар их бөгөөд түүний ач холбогдол нь аугаа их юм. Даяаршлын энэ зуунд, ялангуяа хөрсөн доороо асар их баялагтай Өвөг дээдсээс минь онгон дагшнаар хадгалж ирсэн нутаг лиценз нэртэй алга дарам цаасаар харийнхны эзэмшилд очиж, эрчимтэй сүйтгэгдэж байна. Бидний хийж байгаа Тахилга тайлга бол эх нутгаа хамгаалах тэмцлийн нэг хэсэг, энэ олон тахилга тайлга нийлэн нэгдэж улмаар Мөнх тэнгэрийн хүчийг олж онгон байгаль, эх нутгаа хамгаалах аугаа их хүч болон илэрнэ. Харийнхан бидний нутгийг хамгаалахгүй, харь сэтгэлтэн бидний нутгийг хайрлахгүй, тиймээс Монголоо Монголоор нь авч явах хариуцлагатай үүргийг Тэнгэрийн улаач нар, бид хийхгүй бол хэн хийх юм.

    -Үнэхээр сүүлийн үед хуурамч бөө олон болжээ, тэднийг яах вэ?
    -Монгол орны оюун санааны салбарт үүссэн нөхцөл байдал өнөөдөр монголчуудаа даяаршлын сөрөг зүйлээс хамгаалах дархлааг хөдөлгөөнд оруулжээ. Олон мянгаар тоологдох бөө нар бий болж байна. Тэднийг жинхэнэ уламжлалт жаяг, ёсоор бөөгийн зан үйлд сургахыг цаг хугацаа шаардах болжээ. Бөөгийн гэх гэмт хэрэг ч бий болж, бөө нарыг хуурамч, жинхэнэ хэмээн ангилах боллоо. Нийгэмд үүссэн ийм байдлыг арилгахын тулд МБНЭ-ээс “Монгол бөөгийн ёс зүй”-г боловсруулж, МБНЭ-ийн бага хуралдайгаар хэлэлцүүлж, бөө нар нийтээрээ мөрдөж эхэллээ. Монгол бөөгийн ёс зүйг боловсруулахад сэтгэл зүтгэл гаргаж ажилласан Зайран Б.Батсайхан, Д.Одонхүү нартаа талархал илэрхийлэхийг хүсч байна. Бид хэлэлцэж гаргасан “Монгол бөөгийн ёс зүй”-гээ олон түмэнд сурталчлах, хэрэгжүүлэхэд МБНЭ-ийн гишүүд дэмжигчид манлайлан оройлж оролцох ёстой. Монголын бөө нарын хувьд дотооддоо хийж цэгцлэх ажил их бий. МБНЭ байгуулагдсанаас хойш Бөө нэрийг зээлдэн гэмт хэрэг хийгсдийн тоо эрс багассан. Харин залилан хийгсэд улам нууц байдалд орж, арга нь нарийсч байна. Тэнгэрийн үйлээр тоглох эрх хэнд ч байхгүй бөгөөд ийм хүмүүст тэнгэрээс өгөх гэсгээл туйлын хатуу байх болно. Монгол бөөгийнхөө төлөө амьдралаа зориулсан “Тэнгэрийн Улаач” нартаа нэгдсэн журмаар алдар нэр, цол олгохоор боллоо. Энэ цолыг МБНЭ-д нэгдсэн бүх байгууллагууд хүлээн зөвшөөрч байгаа тул МБНЭ-ийн Дээд цэцийн болон Хяналтын цэцийн гишүүд бүгд гарын үсэг зурж баталгаажуулсан байх болно. Манай иргэд, шүтэгч нар ийм батламжтай, цолтой “Тэнгэрийн улаач” нараар үйлчлүүлж байх нь зүйтэй. Бид МБНЭ-ийн бага хуралдай таван удаа, МБНЭ-ийн дээд цэцийн гишүүдийн хуралдайг арван удаа хийж, цаг үеийн тулгамдсан олон асуудлыг хэлэлцлээ. Бидний хамтарч ажиллаж сурч байгаагийн илэрхийлэл бол хуралдаан бөгөөд хамтын шийдвэр, бодлого бол бидний эцсийн шийдвэр, манай гишүүдийн хэрэгжүүлэх ёстой даалгавар болж байна. Бид ойрын жилүүдэд Монгол бөөгөө хөгжүүлэх хэтийн зорилттой, нэгдсэн тахилга тайлга хийх төлөвлөгөө, хэрэгжүүлэх бодлогын баримт бичгүүдтэй болжээ. Бид бусдын өмнө хэлэх үг, зорилготой болжээ. Бид хамтарч ярилцаж, ажиллаж сурч байна. Цаашид ч энэ чиглэлээр хийх ажил их бий.

    – Дэлхийн бусад орны бөө нартай харилцаа ямар түвшинд байна?
    -Монгол бөөгийн гадаад харилцааг хөгжүүлэх чиглэлээр тодорхой бодлого чиглэлтэй ажилласан. Дэлхийн бөөгийн сантай хамтарч ажиллан Монголд түүний нэрийг зээлдэн залилан хийж байсан үйл ажиллагааг таслан зогсоолоо. ОХУ, БНХАУ, БНАСАУ-ын Элчин сайдын яамны соёлын атташе нартай уулзаж, хамтын ажиллагааны талаар саналаа танилцуулж хамтран ажиллах эхлэлийг тавилаа. ОХУ-ын Буриадын Бөөгийн “Тэнгэр” байгууллагын тэргүүн, Халимагын тэнгэр үзэлтэн, Өвөр монгол, Японы эрдэмтэн, Өмнөд Солонгос, Канад, АНУ-ын бөө нартай уулзаж бөө судлалын талаар санал бодлоо солилцлоо. Гадаад хамтын ажиллагаа нь зөвхөн хэдэн хүний асуудал биш бөгөөд бидний хамтын зүтгэл нэн чухал юм. Манай МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн Ц.Отгонсүрэн ОХУ-ын буриадын бөө нартай хамтарч ажиллах чиглэлд идэвхтэй ажиллаж байна. МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн Э.Буянбадрах Дэлхийн байгаль хамгаалагчдын Их хуралд төлөөлөгчөөр оролцсон.

    -Та өөрөө бас бөө болсон хүн үү?
    Би бол Мөнх тэнгэрээ шүтдэг, монгол хүн. “Тэнгэрийн улаач” биш гэдгээр бөөгийн байгууллагыг удирдах ёсгүй гэж зарим нэг нь ярьдаг юм. Бөөг шүтлэгтнүүдээс салгаж авч үзэх боломжгүй. Бидэнд ярих, шүүмжлэхээс илүүтэй хамтран зүтгэж, хийж ажиллах хүмүүс хэрэгтэй байна. Ярьдаг нь хэт олон, хийдэг нь цөөнх байна. “Улаач нар”, шүтлэгтэн гэж ангилж зааглаж ажиллах нь өнөө цагт тохирохгүй зүйл, явцуу үзэл. Бид нэгдэж хамтарч байж хөгжинө гэж үздэг. Бидэнтэй хамтарч ажиллахыг хүсвэл mongolianshaman.com сайтаар зочлоорой.

    Ярилцсан: Б.Отгонбаяр.2013 он